तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां रघुनन्दनः ।
प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ॥
tatra tāṃ rajanīmuṣya keśinyāṃ raghunandanaḥ |
prabhāte punarutthāya lakṣmaṇaḥ prayayau tadā ||
Valmiki Ramayana · Uttara Kanda · Sarga 52
Lakshmana Returns
उत्तरकांड, सर्ग 52: लक्ष्मण की वापसी
Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः ।
अयोध्यां रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ॥
tato 'rdhadivase prāpte praviveśa mahārathaḥ |
ayodhyāṃ ratnasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām ||
सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः ।
रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ॥
saumitristu paraṃ dainyaṃ jagāma sumahāmatiḥ |
rāmapādau samāsādya vakṣyāmi kimahaṃ gataḥ ||
तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसन्निभम् ।
रामस्य परमोदारं पुरस्तान्समदृश्यत ॥
tasyaivaṃ cintayānasya bhavanaṃ śaśisannibham |
rāmasya paramodāraṃ purastānsamadṛśyata ||
राज्ञस्तु भवनद्वारि सो ऽवतीर्य रथोत्तमात् ।
अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः ॥
rājñastu bhavanadvāri so 'vatīrya rathottamāt |
avāṅmukho dīnamanāḥ praviveśānivāritaḥ ||
स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः ॥
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ dīnamāsīnaṃ paramāsane |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dadarśāgrajamagrataḥ ||
जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥
jagrāha caraṇau tasya lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
uvāca dīnayā vācā prāñjaliḥ susamāhitaḥ ||
आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् ।
गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुचौ ॥
āryasyājñāṃ puraskṛtya visṛjya janakātmajām |
gaṅgātīre yathoddiṣṭe vālmīkerāśrame śucau ||
तत्र तां च शुभाचारामाश्रमान्ते यशस्विनीम् ।
पुनरप्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम् ॥
tatra tāṃ ca śubhācārāmāśramānte yaśasvinīm |
punarapyāgato vīra pādamūlamupāsitum ||
मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी ।
त्वद्विधा न हि शोचन्ति बुद्धिमन्तो मनस्विनः ॥
mā śucaḥ puruṣavyāghra kālasya gatirīdṛśī |
tvadvidhā na hi śocanti buddhimanto manasvinaḥ ||
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam ||
तस्मात्पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च ।
नातिप्रसङ्गः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥
tasmātputreṣu dāreṣu mitreṣu ca dhaneṣu ca |
nātiprasaṅgaḥ kartavyo viprayogo hi tairdhruvam ||
शक्तस्त्वमात्मना ऽ ऽत्मानं विनेतुं मनसैव हि ।
लोकान्सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनः शोकमात्मनः ॥
śaktastvamātmanā ' 'tmānaṃ vinetuṃ manasaiva hi |
lokānsarvāṃśca kākutstha kiṃ punaḥ śokamātmanaḥ ||
नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः ।
अपवादः स किल ते पुनरेष्यति राघव ॥
nedṛśeṣu vimuhyanti tvadvidhāḥ puruṣarṣabhāḥ |
apavādaḥ sa kila te punareṣyati rāghava ||
यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप ।
सो ऽपवादः पुरे राजन्भविष्यति न संशयः ॥
yadarthaṃ maithilī tyaktā apavādabhayānnṛpa |
so 'pavādaḥ pure rājanbhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः ।
त्यजैनां दुर्बलां बुद्धिं सन्तापं मा कुरुष्व ह ॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla dhairyeṇa susamāhitaḥ |
tyajaināṃ durbalāṃ buddhiṃ santāpaṃ mā kuruṣva ha ||
एवमुक्तः स काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना ।
उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलः ॥
evamuktaḥ sa kākutstho lakṣmaṇena mahātmanā |
uvāca parayā prītyā saumitriṃ mitravatsalaḥ ||
एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने ॥
evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |
paritoṣaśca me vīra mama kāryānuśāsane ||
निवृत्तिश्चागता सौम्य सन्तापश्च निराकृतः ।
भवद्वाक्यैः सुरुचिरैरनुनीतो ऽस्मि लक्ष्मण ॥
nivṛttiścāgatā saumya santāpaśca nirākṛtaḥ |
bhavadvākyaiḥ surucirairanunīto 'smi lakṣmaṇa ||
