Skip to content
Uttara Kanda Sarga 41 of 111 22 shlokas
Valmiki Ramayana · Uttara Kanda · Sarga 41

The Pushpaka Returns to Kubera

उत्तरकांड, सर्ग 41: पुष्पक की वापसी

Rama sends the Pushpaka back to Kubera, and the chariot promises to come whenever he calls.

राम पुष्पक कुबेर को लौटा देते हैं, और विमान वचन देता है कि बुलाने पर आएगा।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 7.41.1

विसृज्य च महाबाहुर्ऋक्षवानरराक्षसान् ।
भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखं सुखी ॥

visṛjya ca mahābāhurṛkṣavānararākṣasān |
bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ pramumoda sukhaṃ sukhī ||

2 7.41.2

अथापराह्णसमये भ्रातृभिः सह राघवः ।
शुश्राव मधुरां वाणीमन्तरिक्षात् प्रभाषिताम् ॥

athāparāhṇasamaye bhrātṛbhiḥ saha rāghavaḥ |
śuśrāva madhurāṃ vāṇīmantarikṣāt prabhāṣitām ||

3 7.41.3

सौम्य राम निरीक्षस्व सौम्येन वदनेन माम् ।
कुबेरभवनात्प्राप्तं विद्धि मां पुष्पकं प्रभो ॥

saumya rāma nirīkṣasva saumyena vadanena mām |
kuberabhavanātprāptaṃ viddhi māṃ puṣpakaṃ prabho ||

4 7.41.4

तव शासनमाज्ञाय गतो ऽस्मि भवनं प्रति ।
उपस्थातुं नरश्रेष्ठ स च मां प्रत्यभाषत ॥

tava śāsanamājñāya gato 'smi bhavanaṃ prati |
upasthātuṃ naraśreṣṭha sa ca māṃ pratyabhāṣata ||

5 7.41.5

निर्जितस्त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना ।
निहत्य युधि दुर्धर्षं रावणं राक्षसेश्वरम् ॥

nirjitastvaṃ narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā |
nihatya yudhi durdharṣaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram ||

6 7.41.6

ममापि परमा प्रीतर्हते तस्मिन्दुरात्मनि ।
रावणे सगणे चैव सपुत्रे सहबान्धवे ॥

mamāpi paramā prītarhate tasmindurātmani |
rāvaṇe sagaṇe caiva saputre sahabāndhave ||

7 7.41.7

स त्वं रामेण लङ्कायां निर्जितः परमात्मना ।
वह सौम्य तमेव त्वमहमाज्ञापयामि ते ॥

sa tvaṃ rāmeṇa laṅkāyāṃ nirjitaḥ paramātmanā |
vaha saumya tameva tvamahamājñāpayāmi te ||

8 7.41.8

परमो ह्येष मे कामो यत्त्वं राघवनन्दनम् ।
वहेर्लोकस्य संयानं गच्छस्व विगतज्वरः ॥

paramo hyeṣa me kāmo yattvaṃ rāghavanandanam |
vaherlokasya saṃyānaṃ gacchasva vigatajvaraḥ ||

9 7.41.9

सो ऽहं शासनमाज्ञाय धनदस्य महात्मनः ।
त्वत्सकाशमनुप्राप्तो निर्विशङ्कः प्रतीक्ष माम् ॥

so 'haṃ śāsanamājñāya dhanadasya mahātmanaḥ |
tvatsakāśamanuprāpto nirviśaṅkaḥ pratīkṣa mām ||

10 7.41.10

अदृष्यः सर्वभूतानां सर्वेषां धनदाज्ञया ।
चराम्यहं प्रभावेण तवाज्ञां परिपालयन् ॥

adṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ sarveṣāṃ dhanadājñayā |
carāmyahaṃ prabhāveṇa tavājñāṃ paripālayan ||

11 7.41.11

एवमुक्तस्तदा रामः पुष्पकेण महाबलः ।
उवाच पुष्पकं दृष्ट्वा विमानं पुनरागतम् ॥

evamuktastadā rāmaḥ puṣpakeṇa mahābalaḥ |
uvāca puṣpakaṃ dṛṣṭvā vimānaṃ punarāgatam ||

12 7.41.12

यद्येवं स्वागतं ते ऽस्तु विमानवर पुष्पक ।
आनुकूल्याद्धनेशस्य वृत्तदोषो न नो भवेत् ॥

yadyevaṃ svāgataṃ te 'stu vimānavara puṣpaka |
ānukūlyāddhaneśasya vṛttadoṣo na no bhavet ||

13 7.41.13

लाजैश्चैव तथा पुष्पैर्धूपैश्चैव सुगन्धिभिः ।
पूजयित्वा महाबाहू राघवः पुष्पकं तदा ॥

lājaiścaiva tathā puṣpairdhūpaiścaiva sugandhibhiḥ |
pūjayitvā mahābāhū rāghavaḥ puṣpakaṃ tadā ||

14 7.41.14

गम्यतामिति चोवाच आगच्छ त्वं स्मरे यदा ।
सिद्धानां च गतौ सौम्य मा विषादेन योजय ।
प्रतिघातश्च ते मा भूद्यथेष्टं गच्छतो दिशः ॥

gamyatāmiti covāca āgaccha tvaṃ smare yadā |
siddhānāṃ ca gatau saumya mā viṣādena yojaya |
pratighātaśca te mā bhūdyatheṣṭaṃ gacchato diśaḥ ||

15 7.41.15

एवमस्त्विति रामेण पूजयित्वा विसर्जितम् ।
अभिप्रेतां दिशं तस्मात्प्रायात्तत्पुष्पकं तदा ॥

evamastviti rāmeṇa pūjayitvā visarjitam |
abhipretāṃ diśaṃ tasmātprāyāttatpuṣpakaṃ tadā ||

16 7.41.16

एवमन्तर्हिते तस्मिन्पुष्पके सुकृतात्मनि ।
भरतः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥

evamantarhite tasminpuṣpake sukṛtātmani |
bharataḥ prāñjalirvākyamuvāca raghunandanam ||

17 7.41.17

विविधात्मनि दृश्यन्ते त्वयि वीर प्रशासति ।
अमानुषाणां सत्त्वानां व्याहृतानि मुहुर्मुहुः ॥

vividhātmani dṛśyante tvayi vīra praśāsati |
amānuṣāṇāṃ sattvānāṃ vyāhṛtāni muhurmuhuḥ ||

18 7.41.18

अनामयश्च सत्वानां साग्रो मासो गतो ह्ययम् ।
जीर्णानामपि सत्त्वानां मृत्युर्नायाति राघव ॥

anāmayaśca satvānāṃ sāgro māso gato hyayam |
jīrṇānāmapi sattvānāṃ mṛtyurnāyāti rāghava ||

19 7.41.19

अरोगप्रसवा नार्यो वपुष्मन्तो हि मानवाः ।
हर्षश्चाभ्यधिको राजञ्जनस्य पुरवासिनः ॥

arogaprasavā nāryo vapuṣmanto hi mānavāḥ |
harṣaścābhyadhiko rājañjanasya puravāsinaḥ ||

20 7.41.20

काले वर्षति पर्जन्यः पातयन्नमृतं पयः ।
वाताश्चापि प्रवान्त्येते स्पर्शयुक्ताः सुखाः शिवाः ॥

kāle varṣati parjanyaḥ pātayannamṛtaṃ payaḥ |
vātāścāpi pravāntyete sparśayuktāḥ sukhāḥ śivāḥ ||

21 7.41.21

ईदृशो ऽनश्वरो राजा भवेदिति नरेश्वरः ।
कथयन्ति पुरे राजन्पौरजानपदास्तथा ॥

īdṛśo 'naśvaro rājā bhavediti nareśvaraḥ |
kathayanti pure rājanpaurajānapadāstathā ||

22 7.41.22

एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः ।
श्रुत्वा रामो मुदा युक्तो बभूव नृपसत्तमः ॥

etā vācaḥ sumadhurā bharatena samīritāḥ |
śrutvā rāmo mudā yukto babhūva nṛpasattamaḥ ||

Next sarga · Uttara Kanda 42Sita's WishIn the Ashoka garden of the palace Rama and Sita spend happy days. Sita is with child and wishes to visit the hermitages by the Ganga.

Characters in this sarga

All characters