The Name Indrajit

जिते महेन्द्रे ऽतिबले रावणस्य सुतेन वै ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ययुर्लङ्कां सुरास्तदा ॥

jite mahendre 'tibale rāvaṇasya sutena vai |
prajāpatiṃ puraskṛtya yayurlaṅkāṃ surāstadā ||

तत्र रावणमासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् ।
अब्रवीद्गगने तिष्ठन्सामपूर्वं प्रजापतिः ॥

tatra rāvaṇamāsādya putrabhrātṛbhirāvṛtam |
abravīdgagane tiṣṭhansāmapūrvaṃ prajāpatiḥ ||

वत्स रावण तुष्टो ऽस्मि पुत्रस्य तव संयुगे ।
अहो ऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्यो ऽधिको ऽपि वा ॥

vatsa rāvaṇa tuṣṭo 'smi putrasya tava saṃyuge |
aho 'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo 'dhiko 'pi vā ||

जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा ।
कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतो ऽस्मि स्वसुतेन वै ॥

jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā |
kṛtā pratijñā saphalā prīto 'smi svasutena vai ||

अयं च पुत्रो ऽतिबलस्तव रावण वीर्यवान् ।
जगतीन्द्रजिदित्येव परिख्यातो भविष्यति ॥

ayaṃ ca putro 'tibalastava rāvaṇa vīryavān |
jagatīndrajidityeva parikhyāto bhaviṣyati ||

बलवान्दुर्जयश्चैव भविष्यत्येव राक्षसः ।
यं समाश्रित्य ते राजन्स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥

balavāndurjayaścaiva bhaviṣyatyeva rākṣasaḥ |
yaṃ samāśritya te rājansthāpitāstridaśā vaśe ||

तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः ।
किञ्चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्तु दिवौकसः ॥

tanmucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
kiñcāsya mokṣaṇārthāya prayacchantu divaukasaḥ ||

अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित्समितिञ्जयः ।
अमरत्वमहं देव वृणे यद्येष मुच्यते ॥

athābravīnmahātejā indrajitsamitiñjayaḥ |
amaratvamahaṃ deva vṛṇe yadyeṣa mucyate ||

चतुष्पदां खेचराणामन्येषां वा महौजसाम् ।
वृक्षगुल्मक्षुपलतातृणोपलमहीभृताम् ॥

catuṣpadāṃ khecarāṇāmanyeṣāṃ vā mahaujasām |
vṛkṣagulmakṣupalatātṛṇopalamahībhṛtām ||

सर्वे ऽपि जन्तवो ऽन्योन्यं भेतव्ये सति बिभ्यति ।
अतो ऽत्र लोके सर्वेषां सर्वस्माच्च भवेद्भयम् ॥

sarve 'pi jantavo 'nyonyaṃ bhetavye sati bibhyati |
ato 'tra loke sarveṣāṃ sarvasmācca bhavedbhayam ||

ततो ऽब्रवीन्महातेजा मेघनादं प्रजापतिः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि कस्यचित्प्राणिनो भुवि ।
चतुष्पदः पक्षिणश्च भूतानां वा महौजसाम् ॥

tato 'bravīnmahātejā meghanādaṃ prajāpatiḥ |
nāsti sarvāmaratvaṃ hi kasyacitprāṇino bhuvi |
catuṣpadaḥ pakṣiṇaśca bhūtānāṃ vā mahaujasām ||

श्रुत्वा पितामहेनोक्तमिन्द्रजित्प्रभुणाव्ययम् ॥

śrutvā pitāmahenoktamindrajitprabhuṇāvyayam ||

्वं हि कस्यचित्प्राणिनो भुवि ।
अथाब्रवीत्स तत्रस्थं मेघनादो महाबलः ।
श्रूयतां वा भवेत्सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥

vaṃ hi kasyacitprāṇino bhuvi |
athābravītsa tatrasthaṃ meghanādo mahābalaḥ |
śrūyatāṃ vā bhavetsiddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe ||

ममेष्टं नित्यशो हर्व्यैर्मन्त्रैः सम्पूज्य पावकम् ।
सङ्ग्राममवतर्त्तुं च शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥

mameṣṭaṃ nityaśo harvyairmantraiḥ sampūjya pāvakam |
saṅgrāmamavatarttuṃ ca śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ ||

अश्वयुक्तो रथो मह्यमुत्तिष्ठेत्तु विभावसोः ।
तत्स्थस्यामरता स्यान्मे एष मे निश्चयो वरः ॥

aśvayukto ratho mahyamuttiṣṭhettu vibhāvasoḥ |
tatsthasyāmaratā syānme eṣa me niścayo varaḥ ||

तस्मिन्यद्यसमाप्ते च जप्यहोमे विभावसौ ।
युध्येयं देव सङ्ग्रामे तदा मे स्याद्विनाशनम् ॥

tasminyadyasamāpte ca japyahome vibhāvasau |
yudhyeyaṃ deva saṅgrāme tadā me syādvināśanam ||

सर्वो हि तपसा देव वृणोत्यमरतां पुमान् ।
विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥

sarvo hi tapasā deva vṛṇotyamaratāṃ pumān |
vikrameṇa mayā tvetadamaratvaṃ pravartitam ||

एवमस्त्विति तं चाह वाक्यं देवः पितामहः ।
मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥

evamastviti taṃ cāha vākyaṃ devaḥ pitāmahaḥ |
muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ ||

एतस्मिन्नन्तरे राम दीनो भ्रष्टाम्बरद्युतिः ।
इन्द्रश्चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥

etasminnantare rāma dīno bhraṣṭāmbaradyutiḥ |
indraścintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ ||

तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः ।
शतक्रतो किमु पुरा करोति स्म सुदुष्कृतम् ॥

taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ |
śatakrato kimu purā karoti sma suduṣkṛtam ||

अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टास्तथा प्रभो ।
एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः ॥

amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāstathā prabho |
ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāśca sarvaśaḥ ||

तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणे ऽपि वा ।
ततो ऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः परिचिन्तयम् ॥

tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe 'pi vā |
tato 'hamekāgramanāstāḥ prajāḥ paricintayam ||

सो ऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे ।
यद्यत्प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत्तदुद्धृतम् ॥

so 'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyamekāṃ vinirmame |
yadyatprajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tattaduddhṛtam ||

ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता ।
हलं नामेह वैरूपं हल्यं तत्प्रभवं भवेत् ॥

tato mayā rūpaguṇairahalyā strī vinirmitā |
halaṃ nāmeha vairūpaṃ halyaṃ tatprabhavaṃ bhavet ||

यस्मान्न विद्यते हल्यं तेनाहल्येति विश्रुता ।
अहल्येति मया शक्र तस्या नाम प्रवर्तितम् ॥

yasmānna vidyate halyaṃ tenāhalyeti viśrutā |
ahalyeti mayā śakra tasyā nāma pravartitam ||

निर्मितायां च देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ ।
भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततो ऽभवत् ॥

nirmitāyāṃ ca devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha |
bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato 'bhavat ||

त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो ।
स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरन्दर ॥

tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho |
sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti purandara ||

सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः ।
न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च ह ॥

sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ |
nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca ha ||

ततस्तस्य परिज्ञाय महास्थैर्यं महामुनेः ।
ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥

tatastasya parijñāya mahāsthairyaṃ mahāmuneḥ |
jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā ||

सङ्क्रुद्धस्त्वं हि धर्मात्मन् गत्वा तस्याश्रमं मुनेः ।
दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव ॥

saṅkruddhastvaṃ hi dharmātman gatvā tasyāśramaṃ muneḥ |
dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptāmagniśikhāmiva ||

सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना ।
दृष्टस्त्वं च तदा तेन ह्याश्रमे परमर्षिणा ॥

sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā |
dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena hyāśrame paramarṣiṇā ||

ततः क्रुद्धेन तेना ऽसि शप्तः परमतेजसा ।
गतो ऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥

tataḥ kruddhena tenā 'si śaptaḥ paramatejasā |
gato 'si yena devendra daśābhāgaviparyayam ||

यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् ।
तस्मात्त्वं समरे राजञ्छत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥

yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam |
tasmāttvaṃ samare rājañchatruhastaṃ gamiṣyasi ||

अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः ।
मानुषेष्वपि लोकेषु भविष्यति न संशयः ॥

ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ |
mānuṣeṣvapi lokeṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ।
न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति न संशयः ॥

tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayyardhaṃ nipatiṣyati |
na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद्ध्रुवः स न भविष्यति ।
एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदा ऽब्रवीत् ॥

yaśca yaśca surendraḥ syāddhruvaḥ sa na bhaviṣyati |
eṣa śāpo mayā mukta ityasau tvāṃ tadā 'bravīt ||

तां तु भार्यां स निर्भर्त्स्य सो ऽब्रवीत्सुमहातपाः ।
दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः ॥

tāṃ tu bhāryāṃ sa nirbhartsya so 'bravītsumahātapāḥ |
durvinīte vinidhvaṃsa mamāśramasamīpataḥ ||

रूपयौवनसम्पन्ना यस्मात्त्वमनवस्थिता ।
तस्माद्रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यति ॥

rūpayauvanasampannā yasmāttvamanavasthitā |
tasmādrūpavatī loke na tvamekā bhaviṣyati ||

रूपं च ते प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति न संशयः ।
यत्तदेकं समाश्रित्य विभ्रमो ऽयमुपस्थितः ॥

rūpaṃ ca te prajāḥ sarvā gamiṣyanti na saṃśayaḥ |
yattadekaṃ samāśritya vibhramo 'yamupasthitaḥ ||

तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विताः ।
सा तं प्रसादयामास महर्षिं गौतमं तदा ॥

tadāprabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ |
sā taṃ prasādayāmāsa maharṣiṃ gautamaṃ tadā ||

अज्ञानाद्धर्षिता विप्र त्वद्रूपेण दिवौकसा ।
न कामकाराद्विप्रर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

ajñānāddharṣitā vipra tvadrūpeṇa divaukasā |
na kāmakārādviprarṣe prasādaṃ kartumarhasi ||

अहल्यया त्वेवमुक्तः प्रत्युवाच स गौतमः ।
उत्पत्स्यति महातेजा इक्ष्वाकूणां महारथः ॥

ahalyayā tvevamuktaḥ pratyuvāca sa gautamaḥ |
utpatsyati mahātejā ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ ||

रामो नाम श्रुतो लोके वनं चाप्युपयास्यति ।
ब्राह्मणार्थे महाबाहुर्विष्णुर्मानुषविग्रहः ।
तं द्रक्ष्यसि यदा भद्रे ततः पूता भविष्यसि ॥

rāmo nāma śruto loke vanaṃ cāpyupayāsyati |
brāhmaṇārthe mahābāhurviṣṇurmānuṣavigrahaḥ |
taṃ drakṣyasi yadā bhadre tataḥ pūtā bhaviṣyasi ||

स हि पावयितुं शक्तस्त्वया यद्दुष्कृतं कृतम् ।
तस्यातिथ्यं च कृत्वा वै मत्समीपं गमिष्यसि ॥

sa hi pāvayituṃ śaktastvayā yadduṣkṛtaṃ kṛtam |
tasyātithyaṃ ca kṛtvā vai matsamīpaṃ gamiṣyasi ||

वत्स्यसि त्वं मया सार्धं तदा हि वरवर्णिनि ।
एवमुक्त्वा स विप्रर्षिराजगाम स्वमाश्रमम् ॥

vatsyasi tvaṃ mayā sārdhaṃ tadā hi varavarṇini |
evamuktvā sa viprarṣirājagāma svamāśramam ||

तपश्चाचार सुमहत्सा पत्नी ब्रह्मवादिनः ।
शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वमुपस्थितम् ॥

tapaścācāra sumahatsā patnī brahmavādinaḥ |
śāpotsargāddhi tasyedaṃ muneḥ sarvamupasthitam ||

तत्स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत्त्वया कृतम् ।
तेन त्वं ग्रहणं शत्रोर्यातो नान्येन वासव ॥

tatsmara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yattvayā kṛtam |
tena tvaṃ grahaṇaṃ śatroryāto nānyena vāsava ||

शीघ्रं वै यज यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः ।
पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसे त्रिदिवं ततः ॥

śīghraṃ vai yaja yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ |
pāvitastena yajñena yāsyase tridivaṃ tataḥ ||

पुत्रश्च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे ।
नीतः सन्निहितश्चैव आर्यकेण महोदधौ ॥

putraśca tava devendra na vinaṣṭo mahāraṇe |
nītaḥ sannihitaścaiva āryakeṇa mahodadhau ||

एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञमिष्ट्वा च वैष्णवम् ।
पुनस्त्रिदिवमाक्रामदन्वशासच्च देवराट् ॥

etacchrutvā mahendrastu yajñamiṣṭvā ca vaiṣṇavam |
punastridivamākrāmadanvaśāsacca devarāṭ ||

एतदिन्द्रजितो नाम बलं यत्कीर्तितं मया ।
निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनो ऽन्ये तु किं पुनः ॥

etadindrajito nāma balaṃ yatkīrtitaṃ mayā |
nirjitastena devendraḥ prāṇino 'nye tu kiṃ punaḥ ||

आश्चर्यमिति रामश्च लक्ष्मणश्चाब्रवीत्तदा ।
अगस्त्यवचनं श्रुत्वा वानरा राक्षसास्तदा ॥

āścaryamiti rāmaśca lakṣmaṇaścābravīttadā |
agastyavacanaṃ śrutvā vānarā rākṣasāstadā ||

विभीषणस्तु रामस्य पार्श्वस्थो वाक्यमब्रवीत् ।
आश्चर्यं स्मारितो ऽस्म्यद्य यत्तद्दृष्टं पुरातनम् ॥

vibhīṣaṇastu rāmasya pārśvastho vākyamabravīt |
āścaryaṃ smārito 'smyadya yattaddṛṣṭaṃ purātanam ||

अगस्त्यं त्वब्रवीद्रामः सत्यमेतच्छ्रुतं च मे ॥

agastyaṃ tvabravīdrāmaḥ satyametacchrutaṃ ca me ||

एवं राम समुद्भूतो रावणो लोककण्टकः ।
सपुत्रो येन सङ्ग्रामे जितः शक्रः सुरेश्वरः ॥

evaṃ rāma samudbhūto rāvaṇo lokakaṇṭakaḥ |
saputro yena saṅgrāme jitaḥ śakraḥ sureśvaraḥ ||