अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।
जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥
avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā |
jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ ||
सुंदरकांड, सर्ग 11: भ्रम का निवारण
अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।
जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥
avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā |
jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ ||
न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी ।
न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम् ।
नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।
न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि ।
अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः ॥
na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī |
na bhoktuṃ vāpyalaṅkartuṃ na pānamupasevitum |
nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram |
na hi rāmasamaḥ kaścidvidyate tridaśeṣvapi |
anyeyamiti niścitya pānabhūmau cacāra saḥ ||
क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः ।
नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥
krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathā'parāḥ |
nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā ||
मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ।
तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥
murajeṣu mṛdaṅgeṣu pīṭhikāsu ca saṃsthitāḥ |
tathā''staraṇamukhyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ ||
अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ।
रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ।
देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ।
रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥
aṅganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ |
rūpasallāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā |
deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā |
ratābhiratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ ||
तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ।
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥
tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ |
goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ ||
स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतस्स्वयम् ।
करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः ॥
sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtassvayam |
kareṇubhiryathā'raṇye parikīrṇo mahādvipaḥ ||
सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ।
ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥
sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ |
dadarśa hariśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe ||
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ।
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ |
tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ ||
रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् ।
ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा ॥
raukmeṣu ca viśāleṣu bhājaneṣvardhabhakṣitān |
dadarśa hariśārdūlo mayūrān kukkuṭāṃstathā ||
वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान् ।
शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत ॥
varāhavārdhrāṇasakān dadhisauvarcalāyutān |
śalyān mṛgamayūrāṃśca hanumānanvavaikṣata ||
क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् ।
महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् ।
लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च ॥
krakarānvividhān siddhāṃścakorānardhabhakṣitān |
mahiṣānekaśalyāṃśca chāgāṃśca kṛtaniṣṭhitān |
lehyānuccāvacānpeyān bhojyāni vividhāni ca ||
तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः ।
हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ।
पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि ।
कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् ॥
tathā''mlalavaṇottaṃsairvividhairāgaṣāḍabaiḥ |
hāranūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ |
pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi |
kṛtapuṣpopahārā bhūradhikaṃ puṣyati śriyam ||
तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैश्शयनासनैः ।
पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥
tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiśśayanāsanaiḥ |
pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate ||
बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः ।
मांसैः कुशलसम्पृक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥
bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ |
māṃsaiḥ kuśalasampṛktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak ||
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ।
शर्कराऽसवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः ।
वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक् ॥
divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api |
śarkarā'savamādhvīkapuṣpāsavaphalāsavāḥ |
vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthak pṛthak ||
सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ।
हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि ।
जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ॥
santatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ |
hiraṇmayaiśca vividhairbhājanaiḥ sphāṭikairapi |
jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā ||
राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च ।
पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह ॥
rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca |
pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapistatra dadarśa ha ||
सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मलामणिमयानि च ।
राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥
so'paśyacchātakumbhāni sīdhormalāmaṇimayāni ca |
rājatāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ ||
क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः ।
क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥
kvacidalpāvaśeṣāṇi kvacitpītāni sarvaśaḥ |
kvacinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha ||
क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित्पानानि भागशः ।
क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह ॥
kvacid bhakṣyāṃśca vividhān kvacitpānāni bhāgaśaḥ |
kvacidannāvaśeṣāṇi paśyanvai vicacāra ha ||
क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः ।
क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥
kvacitprabhinnaiḥ karakaiḥ kvacidālolitairghaṭaiḥ |
kvacitsaṃpṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca ||
शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः ।
परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः ॥
śayanānyatra nārīṇāṃ śubhrāṇi bahudhā punaḥ |
parasparaṃ samāśliṣya kāścitsuptā varāṅganāḥ ||
काश्चिच्च वस्त्रमन्यस्यास्स्वपन्त्याः परिधाय च ।
आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः ॥
kāścicca vastramanyasyāssvapantyāḥ paridhāya ca |
āhṛtya cābalāḥ suptā nidrābalaparājitāḥ ||
तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ।
नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥
tāsāmucchavāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam |
nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam ||
चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च ।
विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च ।
बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् ॥
candanasya ca śītasya śīdhormadhurasasya ca |
vividhasya ca mālyasya dhūpasya vividhasya ca |
bahudhā mārutastatra gandhaṃ vividhamudvahan ||
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः ।
प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥
snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ |
pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā ||
श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः ।
काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥
śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścitkṛṣṇā varāṅganāḥ |
kāścit kāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye ||
तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम् ।
पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि ॥
tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrchitam |
padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīdyathaiva hi ||
एवं सर्वमशेषेण रावणान्तः पुरं कपिः ।
ददर्श सुमहातेजाः न ददर्श च जानकीम् ॥
evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥ puraṃ kapiḥ |
dadarśa sumahātejāḥ na dadarśa ca jānakīm ||
निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः ।
जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥
nirīkṣamāṇaśca tadā tāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ |
jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ ||
परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥
paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam |
idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati ||
न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ।
अयं चात्र मया दृष्टः परदारापरिग्रहः ॥
na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī |
ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradārāparigrahaḥ ||
तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः ।
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥
tasya prādurabhūccintā punaranyā manasvinaḥ |
niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī ||
कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।
न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपजायते ॥
kāmaṃ dṛṣṭā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ |
na hi me manasaḥ kiñcidvaikṛtyamupajāyate ||
मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥
mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartane |
śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam ||
नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।
स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे ॥
nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum |
striyo hi strīṣu dṛśyante sadā samparimārgaṇe ||
यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते ।
न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥
yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tatparimārgyate |
na śakyā pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum ||
तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।
रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न तु जानकी ॥
tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā |
rāvaṇāntaḥpuraṃ sarvaṃ dṛśyate na tu jānakī ||
देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ।
अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् ॥
devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān |
avekṣamāṇo hanumānnaivāpaśyata jānakīm ||
तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यञ्श्चान्या परस्त्रियः ।
अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे ॥
tāmapaśyankapistatra paśyañścānyā parastriyaḥ |
apakramya tadā vīraḥ pradhyātumupacakrame ||
स भूयस्तु परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः ।
आपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे ॥
sa bhūyastu paraṃ śrīmān mārutiryatnamāsthitaḥ |
āpānabhūmimutsṛjya tadvicetuṃ pracakrame ||