Skip to content
Sundara Kanda Sarga 11 of 68 47 shlokas Journey stop 18
Valmiki Ramayana · Sundara Kanda · Sarga 11

The Mistake Corrected

सुंदरकांड, सर्ग 11: भ्रम का निवारण

He realises Sita would never sleep, eat or adorn herself apart from Rama, and continues the search through the banquet halls.

वे समझते हैं कि सीता राम से अलग होकर न सोएँगी, न खाएँगी, न शृंगार करेंगी, और भोजशालाओं में खोज जारी रखते हैं।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 5.11.1

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।
जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥

avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā |
jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ ||

2-3 5.11.2-3

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी ।
न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम् ।
नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।
न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि ।
अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः ॥

na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī |
na bhoktuṃ vāpyalaṅkartuṃ na pānamupasevitum |
nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram |
na hi rāmasamaḥ kaścidvidyate tridaśeṣvapi |
anyeyamiti niścitya pānabhūmau cacāra saḥ ||

4 5.11.4

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः ।
नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥

krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathā'parāḥ |
nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā ||

5 5.11.5

मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ।
तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥

murajeṣu mṛdaṅgeṣu pīṭhikāsu ca saṃsthitāḥ |
tathā''staraṇamukhyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ ||

6-7 5.11.6-7

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ।
रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ।
देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ।
रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥

aṅganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ |
rūpasallāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā |
deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā |
ratābhiratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ ||

8 5.11.8

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ।
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥

tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ |
goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ ||

9 5.11.9

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतस्स्वयम् ।
करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः ॥

sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtassvayam |
kareṇubhiryathā'raṇye parikīrṇo mahādvipaḥ ||

10 5.11.10

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ।
ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥

sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ |
dadarśa hariśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe ||

11 5.11.11

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ।
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ |
tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ ||

12 5.11.12

रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् ।
ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा ॥

raukmeṣu ca viśāleṣu bhājaneṣvardhabhakṣitān |
dadarśa hariśārdūlo mayūrān kukkuṭāṃstathā ||

13 5.11.13

वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान् ।
शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत ॥

varāhavārdhrāṇasakān dadhisauvarcalāyutān |
śalyān mṛgamayūrāṃśca hanumānanvavaikṣata ||

14-15 5.11.14-15

क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् ।
महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् ।
लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च ॥

krakarānvividhān siddhāṃścakorānardhabhakṣitān |
mahiṣānekaśalyāṃśca chāgāṃśca kṛtaniṣṭhitān |
lehyānuccāvacānpeyān bhojyāni vividhāni ca ||

16-17 5.11.16-17

तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः ।
हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ।
पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि ।
कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् ॥

tathā''mlalavaṇottaṃsairvividhairāgaṣāḍabaiḥ |
hāranūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ |
pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi |
kṛtapuṣpopahārā bhūradhikaṃ puṣyati śriyam ||

18 5.11.18

तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैश्शयनासनैः ।
पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥

tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiśśayanāsanaiḥ |
pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate ||

19 5.11.19

बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः ।
मांसैः कुशलसम्पृक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥

bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ |
māṃsaiḥ kuśalasampṛktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak ||

20 5.11.20

दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ।
शर्कराऽसवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः ।
वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक् ॥

divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api |
śarkarā'savamādhvīkapuṣpāsavaphalāsavāḥ |
vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthak pṛthak ||

21-22 5.11.21-22

सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ।
हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि ।
जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ॥

santatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ |
hiraṇmayaiśca vividhairbhājanaiḥ sphāṭikairapi |
jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā ||

23 5.11.23

राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च ।
पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह ॥

rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca |
pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapistatra dadarśa ha ||

24 5.11.24

सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मलामणिमयानि च ।
राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥

so'paśyacchātakumbhāni sīdhormalāmaṇimayāni ca |
rājatāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ ||

25 5.11.25

क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः ।
क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥

kvacidalpāvaśeṣāṇi kvacitpītāni sarvaśaḥ |
kvacinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha ||

26 5.11.26

क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित्पानानि भागशः ।
क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह ॥

kvacid bhakṣyāṃśca vividhān kvacitpānāni bhāgaśaḥ |
kvacidannāvaśeṣāṇi paśyanvai vicacāra ha ||

27 5.11.27

क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः ।
क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥

kvacitprabhinnaiḥ karakaiḥ kvacidālolitairghaṭaiḥ |
kvacitsaṃpṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca ||

28 5.11.28

शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः ।
परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः ॥

śayanānyatra nārīṇāṃ śubhrāṇi bahudhā punaḥ |
parasparaṃ samāśliṣya kāścitsuptā varāṅganāḥ ||

29 5.11.29

काश्चिच्च वस्त्रमन्यस्यास्स्वपन्त्याः परिधाय च ।
आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः ॥

kāścicca vastramanyasyāssvapantyāḥ paridhāya ca |
āhṛtya cābalāḥ suptā nidrābalaparājitāḥ ||

30 5.11.30

तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ।
नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥

tāsāmucchavāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam |
nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam ||

31 5.11.31

चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च ।
विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च ।
बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् ॥

candanasya ca śītasya śīdhormadhurasasya ca |
vividhasya ca mālyasya dhūpasya vividhasya ca |
bahudhā mārutastatra gandhaṃ vividhamudvahan ||

32 5.11.32

स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः ।
प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥

snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ |
pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā ||

33 5.11.33

श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः ।
काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥

śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścitkṛṣṇā varāṅganāḥ |
kāścit kāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye ||

34 5.11.34

तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम् ।
पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि ॥

tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrchitam |
padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīdyathaiva hi ||

35 5.11.35

एवं सर्वमशेषेण रावणान्तः पुरं कपिः ।
ददर्श सुमहातेजाः न ददर्श च जानकीम् ॥

evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥ puraṃ kapiḥ |
dadarśa sumahātejāḥ na dadarśa ca jānakīm ||

36 5.11.36

निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः ।
जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥

nirīkṣamāṇaśca tadā tāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ |
jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ ||

37 5.11.37

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥

paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam |
idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati ||

38 5.11.38

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ।
अयं चात्र मया दृष्टः परदारापरिग्रहः ॥

na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī |
ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradārāparigrahaḥ ||

39 5.11.39

तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः ।
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥

tasya prādurabhūccintā punaranyā manasvinaḥ |
niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī ||

40 5.11.40

कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।
न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपजायते ॥

kāmaṃ dṛṣṭā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ |
na hi me manasaḥ kiñcidvaikṛtyamupajāyate ||

41 5.11.41

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥

mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartane |
śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam ||

42 5.11.42

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।
स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे ॥

nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum |
striyo hi strīṣu dṛśyante sadā samparimārgaṇe ||

43 5.11.43

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते ।
न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥

yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tatparimārgyate |
na śakyā pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum ||

44 5.11.44

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।
रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न तु जानकी ॥

tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā |
rāvaṇāntaḥpuraṃ sarvaṃ dṛśyate na tu jānakī ||

45 5.11.45

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ।
अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् ॥

devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān |
avekṣamāṇo hanumānnaivāpaśyata jānakīm ||

46 5.11.46

तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यञ्श्चान्या परस्त्रियः ।
अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे ॥

tāmapaśyankapistatra paśyañścānyā parastriyaḥ |
apakramya tadā vīraḥ pradhyātumupacakrame ||

47 5.11.47

स भूयस्तु परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः ।
आपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे ॥

sa bhūyastu paraṃ śrīmān mārutiryatnamāsthitaḥ |
āpānabhūmimutsṛjya tadvicetuṃ pracakrame ||

Next sarga · Sundara Kanda 12Searching Every CornerHanuman searches every room of the palace grounds and still finds no trace of Sita.

Characters in this sarga

All characters