Skip to content
Kishkindha Kanda Sarga 4 of 67 35 shlokas Journey stop 15
Valmiki Ramayana · Kishkindha Kanda · Sarga 4

Carried to Sugriva

किष्किंधाकांड, सर्ग 4: सुग्रीव के पास ले जाना

Lakshmana explains their purpose. Hanuman takes his true form and carries the brothers on his shoulders to Sugriva.

लक्ष्मण अपना उद्देश्य बताते हैं। हनुमान अपना असली रूप धारण कर भाइयों को कंधों पर बिठाकर सुग्रीव के पास ले जाते हैं।

1 4.4.1

ततः प्रहृष्टौ हनुमान्कृत्यवानिति तद्वचः ।
श्रुत्वा मधुरसम्भाषं सुग्रीवं मनसा गतः ॥

tataḥ prahṛṣṭau hanumānkṛtyavāniti tadvacaḥ |
śrutvā madhurasambhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ ||

हिंदी अर्थ

उन मधुर वचनों को सुनकर, जिनसे पता चला कि उनका कोई प्रयोजन है, प्रसन्न हनुमान का मन सुग्रीव की ओर गया।

English meaning

Hearing those sweetly spoken words showing that they had a purpose to fulfil, Hanuman, delighted, turned his mind to Sugriva.

2 4.4.2

भव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम् ॥

bhavyo rājyāgamastasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
yadayaṃ kṛtyavānprāptaḥ kṛtyaṃ caitadupāgatam ||

हिंदी अर्थ

महात्मा सुग्रीव का राज्य में लौटना अब निश्चित है, क्योंकि यह एक कार्य लेकर आए हैं, और वह कार्य उनके पास आ गया है।

English meaning

Great-souled Sugriva's return to his kingdom is now certain, since this one has come with a task to be done, and the task has come to him.

3 4.4.3

ततः परमसंहृष्टो हनुमान् प्लवगर्षभः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः ॥

tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanumān plavagarṣabhaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब अत्यंत प्रसन्न और बोलने में कुशल वानरश्रेष्ठ हनुमान ने राम को उत्तर दिया:

English meaning

Then Hanuman, best of monkeys, overjoyed and skilled in speech, replied to Rama:

4 4.4.4

किमिर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम् ।
आगतस्सानुजो दुर्गं नानाव्याळमृगायुतम् ॥

kimirthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampākānanamaṇḍitam |
āgatassānujo durgaṃ nānāvyāḷamṛgāyutam ||

हिंदी अर्थ

आप अपने छोटे भाई के साथ पंपा के वनों से सजे, हिंसक पशुओं और मृगों से भरे इस भयानक, दुर्गम वन में क्यों आए हैं?

English meaning

Why have you come with your younger brother to this terrible, difficult forest adorned by Pampa's woods, full of beasts of prey and deer?

5 4.4.5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः ।
आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम् ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ |
ācacakṣe mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन सुनकर राम द्वारा प्रेरित लक्ष्मण ने उन्हें दशरथनंदन महात्मा राम के बारे में बताया।

English meaning

Hearing his words, Lakshmana, urged by Rama, told him about great-souled Rama, son of Dasharatha.

6 4.4.6

राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः ।
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मेण नित्यमेवाभ्यपालयत् ॥

rājā daśaratho nāma dyutimāndharmavatsalaḥ |
cāturvarṇyaṃ svadharmeṇa nityamevābhyapālayat ||

हिंदी अर्थ

दशरथ नाम के एक राजा थे, तेजस्वी और धर्म से प्रेम करने वाले, जो सदा चारों वर्णों की उनके अपने धर्म के अनुसार रक्षा करते थे।

English meaning

There was a king named Dasharatha, radiant and devoted to dharma, who always protected the four varnas each in its own duty.

7 4.4.7

न द्वेष्टा विद्यते तस्य न च स द्वेष्टि कञ्चन ।
स च सर्वेषु भूतेषु पितामह इवापरः ।
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ॥

na dveṣṭā vidyate tasya na ca sa dveṣṭi kañcana |
sa ca sarveṣu bhūteṣu pitāmaha ivāparaḥ |
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ ||

हिंदी अर्थ

न कोई उनसे द्वेष करता था, न वे किसी से द्वेष करते थे। वे सब प्राणियों के लिए दूसरे पितामह के समान थे। उन्होंने पर्याप्त दक्षिणा के साथ अग्निष्टोम आदि यज्ञ किए।

English meaning

No one hated him, and he hated no one. He was like a second Grandsire to all beings. He performed the agnishtoma and other sacrifices with ample gifts.

8 4.4.8

तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ।
शरण्यस्सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः ॥

tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |
śaraṇyassarvabhūtānāṃ piturnirdeśapāragaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह उनके बड़े पुत्र हैं, लोगों में राम के नाम से प्रसिद्ध, सब प्राणियों के शरणदाता, जिन्होंने पिता की आज्ञा का पूरा पालन किया।

English meaning

This is his eldest son, known among people as Rama, the refuge of all beings, who fully carried out his father's command.

9-10 4.4.9-10

वीरो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तमः ।
राजलक्षणसम्पन्नस्सम्युक्तो राजसम्पदा ।
राज्याद्भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धमिहागतः ॥

vīro daśarathasyāyaṃ putrāṇāṃ guṇavattamaḥ |
rājalakṣaṇasampannassamyukto rājasampadā |
rājyādbhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdhamihāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

यह वीर दशरथ के पुत्रों में सबसे गुणवान हैं, राजलक्षणों और राजसी वैभव से युक्त। राज्य से च्युत होकर यह मेरे साथ वन में रहने यहाँ आए हैं।

English meaning

This hero is the most virtuous of Dasharatha's sons, endowed with the marks of a king and with royal splendour. Fallen from his kingdom, he has come here with me to live in the forest.

11 4.4.11

भार्यया च महातेजास्सीतयाऽनुगतो वशी ।
दिनक्षये महातेजाः प्रभयेव दिवाकरः ॥

bhāryayā ca mahātejāssītayā'nugato vaśī |
dinakṣaye mahātejāḥ prabhayeva divākaraḥ ||

हिंदी अर्थ

उन महातेजस्वी संयमी के पीछे उनकी पत्नी सीता आईं, जैसे दिन के अंत में तेजस्वी सूर्य के पीछे उसकी प्रभा।

English meaning

The self-controlled one of great splendour was followed by his wife Sita, as the radiant sun at the close of day is followed by its glow.

12 4.4.12

अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः ।
कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः ॥

ahamasyāvaro bhrātā guṇairdāsyamupāgataḥ |
kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं इनका छोटा भाई हूँ, लक्ष्मण नाम का, जो इनके गुणों के कारण इन कृतज्ञ और विद्वान का दास बन गया हूँ।

English meaning

I am his younger brother, named Lakshmana, who out of regard for his virtues has become the servant of this grateful and learned one.

13-14 4.4.13-14

सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः ।
ऐश्वर्येण च हीनस्य वनवासाश्रितस्य च ।
रक्षसाऽपहृता भार्या रहिते कामरूपिणा ।
तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता ॥

sukhārhasya mahārhasya sarvabhūtahitātmanaḥ |
aiśvaryeṇa ca hīnasya vanavāsāśritasya ca |
rakṣasā'pahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā |
tacca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā ||

हिंदी अर्थ

जब यह सुख और बड़े सम्मान के योग्य, सब प्राणियों के हित में लगे हृदय वाले, ऐश्वर्य से वंचित और वन में रहते हुए दूर थे, तब इच्छानुसार रूप बदलने वाले एक राक्षस ने इनकी पत्नी का हरण कर लिया। जिस राक्षस ने इनकी पत्नी को हरा, वह ज्ञात नहीं है।

English meaning

While he, deserving of happiness and of great honour, whose heart is set on the good of all beings, deprived of sovereignty and living in the forest, was away, his wife was carried off by a rakshasa who changes form at will. The rakshasa who carried off his wife is not known.

15 4.4.15

दनुर्नाम दितेः पुत्रश्शापाद्राक्षसतां गतः ।
आख्यातस्तेन सुग्रीवस्समर्थो वानरर्षभः ॥

danurnāma diteḥ putraśśāpādrākṣasatāṃ gataḥ |
ākhyātastena sugrīvassamartho vānararṣabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

दिति के एक पुत्र दनु ने, जो शाप से राक्षस बन गया था, हमें समर्थ वानरश्रेष्ठ सुग्रीव के बारे में बताया।

English meaning

A son of Diti named Danu, who had become a rakshasa through a curse, told us of Sugriva, the able bull among vanaras.

16 4.4.16

स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम् ।
एवमुक्त्वा दनुस्स्वर्गं भ्राजमानो गतस्सुखम् ॥

sa jñāsyati mahāvīryastava bhāryāpahāriṇam |
evamuktvā danussvargaṃ bhrājamāno gatassukham ||

हिंदी अर्थ

'वह महापराक्रमी तुम्हारी पत्नी का हरण करने वाले को जानेगा।' ऐसा कहकर दनु चमकते हुए प्रसन्नता से स्वर्ग चले गए।

English meaning

'That mighty one will know who carried off your wife.' Having said this, Danu went happily to heaven, shining.

17 4.4.17

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा तथ्येन पृच्छतः ।
अहं चैव हि रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ ॥

etatte sarvamākhyātaṃ yathā tathyena pṛcchataḥ |
ahaṃ caiva hi rāmaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau ||

हिंदी अर्थ

जैसा तुमने पूछा, मैंने तुम्हें यह सब सच-सच बता दिया। राम और मैं सुग्रीव की शरण में आए हैं।

English meaning

I have told you all this truly, as you asked. Rama and I have come to Sugriva for refuge.

18 4.4.18

एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति ॥

eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nāthamicchati ||

हिंदी अर्थ

जिन्होंने धन दान किया और अनुपम यश पाया, जो पहले संसार के स्वामी थे, वे अब सुग्रीव को अपना रक्षक बनाना चाहते हैं।

English meaning

He who gave away wealth and won unsurpassed fame, who was once lord of the world, now wishes Sugriva to be his protector.

19 4.4.19

पिता यस्य पुरा ह्यासीच्छरण्यो धर्मवत्सलः ।
तस्य पुत्रश्शरण्यश्च सुग्रीवं शरणं गतः ॥

pitā yasya purā hyāsīccharaṇyo dharmavatsalaḥ |
tasya putraśśaraṇyaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

जिनके पिता पहले शरणदाता और धर्मप्रेमी थे, उनके पुत्र, जो स्वयं शरणदाता हैं, सुग्रीव की शरण में आए हैं।

English meaning

He whose father was once a refuge and devoted to dharma, his son, himself a refuge, has come to Sugriva for refuge.

20 4.4.20

सर्वलोकस्य धर्मात्मा शरण्यश्शरणं पुरा ।
गुरुर्मे राघवस्सोऽयं सुग्रीवं शरणं गतः ॥

sarvalokasya dharmātmā śaraṇyaśśaraṇaṃ purā |
gururme rāghavasso'yaṃ sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

जो धर्मात्मा पहले सारे संसार के शरणदाता और आश्रय थे, वे मेरे बड़े भाई राघव सुग्रीव की शरण में आए हैं।

English meaning

The righteous one who was once the refuge and shelter of the whole world, this Raghava, my elder, has come to Sugriva for refuge.

21 4.4.21

यस्य प्रसादे सततं प्रसीदेयुरिमाः प्रजाः ।
स रामो वानरेन्द्रस्य प्रसादमभिकाङ्क्षते ॥

yasya prasāde satataṃ prasīdeyurimāḥ prajāḥ |
sa rāmo vānarendrasya prasādamabhikāṅkṣate ||

हिंदी अर्थ

जिनकी कृपा से ये सब प्रजाएँ सदा प्रसन्न रहतीं, वे राम अब वानरराज की कृपा चाहते हैं।

English meaning

Rama, at whose favour all these people would always be glad, now seeks the favour of the king of vanaras.

22-23 4.4.22-23

येन सर्वगुणोपेताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ।
मानितास्सततं राज्ञा सदा दशरथेन वै ।
तस्यायं पूर्वजः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
सुग्रीवं वानरेन्द्रं तु रामश्शरणमागतः ॥

yena sarvaguṇopetāḥ pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ |
mānitāssatataṃ rājñā sadā daśarathena vai |
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
sugrīvaṃ vānarendraṃ tu rāmaśśaraṇamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

राजा दशरथ के बड़े पुत्र, जिनके द्वारा पृथ्वी के सब गुणवान राजा सदा सम्मानित किए जाते थे, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, ये राम वानरराज सुग्रीव की शरण में आए हैं।

English meaning

The eldest son of King Dasharatha, by whom all the virtuous kings of the earth were always honoured, famed in the three worlds, this Rama has come to Sugriva, king of the vanaras, for refuge.

24 4.4.24

शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते ।
कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं हरियूधपः ॥

śokābhibhūte rāme tu śokārte śaraṇaṃ gate |
kartumarhati sugrīvaḥ prasādaṃ hariyūdhapaḥ ||

हिंदी अर्थ

अब जब शोक से अभिभूत और पीड़ित राम शरण में आए हैं, तब वानर यूथपति सुग्रीव को उन पर कृपा करनी चाहिए।

English meaning

Now that Rama, overcome and stricken by grief, has come for refuge, Sugriva, leader of the monkey troops, should show him favour.

25 4.4.25

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुलोचनम् ।
हनुमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrulocanam |
hanumānpratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||

हिंदी अर्थ

आँसू भरी आँखों से करुण स्वर में ऐसा कहते सौमित्र से बोलने में कुशल हनुमान ने उत्तर दिया:

English meaning

To Saumitri, speaking thus piteously with tears in his eyes, Hanuman, skilled in speech, replied:

26 4.4.26

ईदृशा बुद्धिसम्पन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः ॥

īdṛśā buddhisampannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanamāgatāḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसे बुद्धिमान, क्रोध और इंद्रियों को जीतने वाले पुरुषों से वानरराज को मिलना चाहिए। सौभाग्य से आप उनसे मिलने आए हैं।

English meaning

Such wise men, masters of anger and of the senses, ought to be seen by the king of vanaras. By good fortune you have come to see him.

27 4.4.27

स हि राज्यात्परिभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना ।
हृतदारो वने त्यक्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम् ॥

sa hi rājyātparibhraṣṭaḥ kṛtavairaśca vālinā |
hṛtadāro vane tyakto bhrātrā vinikṛto bhṛśam ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि वे भी राज्य से च्युत हैं और वाली से उनका वैर है। उनकी पत्नी छीन ली गई है, उन्हें वन में निकाल दिया गया है और उनके भाई ने उनके साथ बड़ा अन्याय किया है।

English meaning

For he too has fallen from his kingdom and is at enmity with Vali. His wife has been taken, he has been cast out in the forest and greatly wronged by his brother.

28 4.4.28

करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः ।
सुग्रीवस्सह चास्माभि स्सीतायाः परिमार्गणे ॥

kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayorbhāskarātmajaḥ |
sugrīvassaha cāsmābhi ssītāyāḥ parimārgaṇe ||

हिंदी अर्थ

सूर्यपुत्र सुग्रीव हमारे साथ मिलकर सीता की खोज में आप दोनों की सहायता करेंगे।

English meaning

Sugriva, son of the sun, will help you both in the search for Sita, together with us.

29 4.4.29

इत्येवमुक्त्वा हनुमान् श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
बभाषे सोऽभिगच्छेम सुग्रीवमिति राघवम् ॥

ityevamuktvā hanumān ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
babhāṣe so'bhigacchema sugrīvamiti rāghavam ||

हिंदी अर्थ

मधुर स्वर में कोमलता से ऐसा कहकर हनुमान ने राघव से कहा, 'आइए, सुग्रीव के पास चलें।'

English meaning

Having said this gently in a sweet voice, Hanuman said to Raghava, 'Let us go to Sugriva.'

30 4.4.30

एवं ब्रुवाणं धर्मात्मा हनुमन्तं स लक्ष्मणः ।
प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम् ॥

evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanumantaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
pratipūjya yathānyāyamidaṃ provāca rāghavam ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहते हनुमान का उचित सम्मान करके धर्मात्मा लक्ष्मण ने राघव से यह कहा:

English meaning

To Hanuman speaking thus, the righteous Lakshmana returned due honour and said this to Raghava:

31 4.4.31

कपिः कथयते हृष्टो यथाऽयं मारुतात्मजः ।
कृत्यवांत्सोऽपि सम्प्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव ॥

kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathā'yaṃ mārutātmajaḥ |
kṛtyavāṃtso'pi samprāptaḥ kṛtakṛtyo'si rāghava ||

हिंदी अर्थ

जिस प्रकार यह पवनपुत्र वानर प्रसन्नता से बोल रहे हैं, वे भी एक प्रयोजन लेकर आए हैं। हे राघव, आपका प्रयोजन सिद्ध हो गया।

English meaning

The way this monkey, son of the Wind, speaks with joy, he too has come with a purpose. Your purpose is achieved, Raghava.

32 4.4.32

प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते ।
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनुमान्मारुतात्मजः ॥

prasannamukhavarṇaśca vyaktaṃ hṛṣṭaśca bhāṣate |
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanumānmārutātmajaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनका मुख और वर्ण प्रसन्न है, और वे स्पष्ट रूप से प्रसन्नता से बोल रहे हैं। वीर पवनपुत्र हनुमान झूठ नहीं बोलेंगे।

English meaning

His face and complexion are clear, and he plainly speaks with joy. The hero Hanuman, son of the Wind, will not speak falsely.

33 4.4.33

ततस्स तु महाप्राज्ञो हनुमान्मारुतात्मजः ।
जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ ॥

tatassa tu mahāprājño hanumānmārutātmajaḥ |
jagāmādāya tau vīrau harirājāya rāghavau ||

हिंदी अर्थ

तब अत्यंत बुद्धिमान पवनपुत्र हनुमान दोनों वीर राघवों को लेकर वानरराज के पास चल पड़े।

English meaning

Then the very wise Hanuman, son of the Wind, went off taking the two heroic Raghavas to the king of monkeys.

34 4.4.34

भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपमास्थितः ।
पृष्ठमारोप्य तौ वीरौ जगाम कपिकुञ्जरः ॥

bhikṣurūpaṃ parityajya vānaraṃ rūpamāsthitaḥ |
pṛṣṭhamāropya tau vīrau jagāma kapikuñjaraḥ ||

हिंदी अर्थ

भिक्षु का रूप छोड़कर और अपना वानर रूप धारण करके वानरों में श्रेष्ठ ने उन दोनों वीरों को अपनी पीठ पर बैठाया और चल पड़े।

English meaning

Setting aside the form of a mendicant and taking his vanara form, the elephant among monkeys placed the two heroes on his back and went.

35 4.4.35

स तु विपुलयशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत्प्रहृष्टः ।
गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयात स्स शुभमतिस्सह रामलक्ष्मणाभ्याम् ॥

sa tu vipulayaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavatprahṛṣṭaḥ |
girivaramuruvikramaḥ prayāta ssa śubhamatissaha rāmalakṣmaṇābhyām ||

हिंदी अर्थ

विशाल यश वाले, महान पराक्रमी और शुभ बुद्धि वाले वह श्रेष्ठ वानर वीर पवनपुत्र कृतार्थ व्यक्ति की तरह प्रसन्न होकर राम और लक्ष्मण के साथ उस श्रेष्ठ पर्वत पर गए।

English meaning

That foremost monkey hero of wide fame, son of the Wind, of great valour and good mind, joyful as one whose task is done, went to that best of mountains with Rama and Lakshmana.

Next sarga · Kishkindha Kanda 5Friendship Before FireRama and Sugriva swear friendship around a sacred fire. Sugriva tells how Vali stole his kingdom and wife, and Rama promises to kill Vali.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story