वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः । पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥
vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ | parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau ||
हिंदी अर्थ महात्मा सुग्रीव के वचनों को समझकर हनुमान ऋष्यमूक पर्वत से उछलकर वहाँ पहुँचे जहाँ दोनों राघव थे।
English meaning Understanding the words of great-souled Sugriva, Hanuman leapt from Mount Rishyamuka to where the two Raghavas were.
कपिरूपं परित्यज्य हनुमान्मारुतात्मजः । भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥
kapirūpaṃ parityajya hanumānmārutātmajaḥ | bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ ||
हिंदी अर्थ अपना वानर रूप त्यागकर पवनपुत्र हनुमान ने चतुराई से भिक्षु का रूप धारण कर लिया।
English meaning Setting aside his monkey form, Hanuman, son of the Wind, took on the form of a mendicant, as a clever stratagem.
ततस्स हनुमान्वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया । विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च । आबभाषे तदा वीरौ यथावत्प्रशशंस च ॥
tatassa hanumānvācā ślakṣṇayā sumanojñayā | vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca | ābabhāṣe tadā vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca ||
हिंदी अर्थ तब हनुमान ने विनम्रता से दोनों राघवों के पास जाकर और उन्हें प्रणाम करके कोमल और अत्यंत मनोहर वाणी में उन वीरों से बात की और उचित रीति से उनकी प्रशंसा की।
English meaning Then Hanuman, approaching the two Raghavas humbly and bowing to them, addressed the heroes in gentle and most pleasing words and praised them fittingly.
सम्पूज्य विधिवद्वीरौ हनुमान्मारुतात्मजः । उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ ॥
sampūjya vidhivadvīrau hanumānmārutātmajaḥ | uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau ||
हिंदी अर्थ दोनों वीरों का विधिवत सम्मान करके पवनपुत्र हनुमान ने सत्य पराक्रम वाले उनसे स्वच्छंद रूप से कोमल वचन कहे:
English meaning Having duly honoured the two heroes, Hanuman, son of the Wind, spoke freely and gently to those of true valour:
राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ । देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ । त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ॥
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau | deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau | trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ ||
हिंदी अर्थ राजर्षियों या देवताओं के समान, कठोर व्रत वाले तपस्वी, सुंदर वर्ण वाले आप दोनों मृगों के झुंडों और वन के अन्य प्राणियों को डराते हुए इस स्थान पर कैसे आए?
English meaning Like royal sages or gods, ascetics strict in your vows, of fine complexion, how have you come to this place, frightening the herds of deer and the other creatures of the forest?
पम्पातीररुहान्वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः । इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तपस्विनौ । धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ । निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः ॥
pampātīraruhānvṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ | imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tapasvinau | dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau | niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ ||
हिंदी अर्थ पंपा के तट पर उगे वृक्षों को चारों ओर देखते, सुंदर जल वाली इस नदी को सुशोभित करते, हे तपस्वियो, धैर्यवान, सोने जैसी आभा वाले, चीर पहने, आहें भरते, बलवान भुजाओं वाले, इन प्राणियों को व्याकुल करते आप कौन हैं?
English meaning Looking all around at the trees growing on Pampa's shore, adorning this river of lovely water, ascetics, steadfast, golden-hued, who are you, clad in bark, sighing, strong-armed, distressing these creatures?
सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलविक्रमौ । शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुसूदनौ । श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ । हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥
siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalavikramau | śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrusūdanau | śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau | hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau ||
हिंदी अर्थ सिंह जैसी दृष्टि वाले वीर, महान बल और पराक्रम वाले, इंद्रधनुष जैसे धनुष धारण किए, शत्रुओं का नाश करने वाले, श्रीमान और रूपवान, श्रेष्ठ बैलों जैसी चाल वाले, हाथी की सूँड़ जैसी भुजाओं वाले, तेजस्वी पुरुषश्रेष्ठ।
English meaning Heroes with a lion's gaze, of great strength and valour, holding bows like Indra's rainbow, slayers of foes, glorious and handsome, with the stride of the finest bulls, with arms like elephants' trunks, radiant bulls among men.
प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः । राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥
prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ | rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau ||
हिंदी अर्थ यह पर्वतराज आपकी प्रभा से प्रकाशित है। राज्य के योग्य, देवताओं के समान आप इस स्थान पर कैसे आए?
English meaning This king of mountains is lit up by your radiance. Worthy of kingdoms, like immortals, how have you come to this place?
12-13
4.3.12-13
Copy link
पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ । अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ । यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुन्धराम् । विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ । सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ ॥
padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau | anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau | yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasundharām | viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau | siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau ||
हिंदी अर्थ कमलनयन वीर, जटाओं के मंडल धारण किए, एक-दूसरे के समान, मानो देवलोक से आए, मानो संयोग से पृथ्वी पर आए चंद्र और सूर्य, विशाल वक्ष वाले वीर, देवताओं के रूप वाले मनुष्य, सिंह जैसे कंधों वाले, महान उत्साही, मदमत्त बैलों जैसे।
English meaning Lotus-eyed heroes with coils of matted hair, alike to each other, as if come from the world of the gods, like the moon and sun come to earth by chance, broad-chested heroes, men in the form of gods, with shoulders like lions, full of energy, like bulls in their pride.
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः । सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः ॥
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ | sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ ||
हिंदी अर्थ लोहे के परिघ जैसी आपकी लंबी, गोल भुजाएँ सब आभूषणों के योग्य हैं। वे सुशोभित क्यों नहीं हैं?
English meaning Your long, rounded arms like iron bars are worthy of every ornament. Why are they not adorned?
उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् । ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām | sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām ||
हिंदी अर्थ मुझे लगता है आप दोनों समुद्रों और वनों सहित, विंध्य और मेरु से सुशोभित इस पूरी पृथ्वी की रक्षा करने योग्य हैं।
English meaning I think you are both fit to protect this whole earth with its oceans and forests, adorned by Vindhya and Meru.
इमे च धनुषी चित्रे श्लष्णे चित्रानुलेपने । प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥
ime ca dhanuṣī citre ślaṣṇe citrānulepane | prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite ||
हिंदी अर्थ और ये दोनों अद्भुत धनुष, चिकने और रंग-बिरंगे लेप वाले, सोने से सजे इंद्र के वज्रों की तरह चमक रहे हैं।
English meaning And these two wonderful bows, smooth and brightly painted, shine like Indra's thunderbolts adorned with gold.
सम्पूर्णा निशितैर्बाणै स्तूणाश्च शुभदर्शनाः । जीवितान्तकरैर्घोरै श्श्वसद्भिरिव पन्नगैः ॥
sampūrṇā niśitairbāṇai stūṇāśca śubhadarśanāḥ | jīvitāntakarairghorai śśvasadbhiriva pannagaiḥ ||
हिंदी अर्थ और आपके सुंदर तरकश तीखे बाणों से भरे हैं, जो भयानक, प्राणघातक और फुफकारते साँपों जैसे हैं।
English meaning And your fine quivers are full of sharp arrows, terrible and deadly, like hissing serpents.
महाप्रमाणौ विस्तीर्णौ तप्तहाटकभूषितौ । खडगावेतौ विराजेते निर्मुक्ताविवपन्नगौ ॥
mahāpramāṇau vistīrṇau taptahāṭakabhūṣitau | khaḍagāvetau virājete nirmuktāvivapannagau ||
हिंदी अर्थ ये दोनों तलवारें, बहुत बड़ी और चौड़ी, तपे सोने से सजी, केंचुल छोड़ चुके साँपों की तरह चमक रही हैं।
English meaning These two swords, very large and broad, adorned with refined gold, shine like serpents that have shed their skins.
19-20
4.3.19-20
Copy link
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः । सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः । वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ | sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ | vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ ||
हिंदी अर्थ मेरे इस प्रकार बोलने पर आप उत्तर क्यों नहीं देते? सुग्रीव नाम के एक धर्मात्मा वानर यूथपति हैं, एक वीर, जिनके भाई ने उनके साथ अन्याय किया है, और जो दुखी होकर संसार में भटकते हैं।
English meaning Why do you not answer me when I speak to you so? There is a righteous troop leader of the vanaras named Sugriva, a hero wronged by his brother, who wanders the world in sorrow.
प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना । राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥
prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā | rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ ||
हिंदी अर्थ मैं उन महात्मा सुग्रीव, श्रेष्ठ वानरों के राजा, द्वारा भेजा हुआ आया हूँ। मैं हनुमान नाम का वानर हूँ।
English meaning I have come, sent by that great-souled Sugriva, king of the chief vanaras. I am a vanara named Hanuman.
22-23
4.3.22-23
Copy link
युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवस्सख्यमिच्छति । तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् । भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया । ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvassakhyamicchati | tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam | bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā | ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam ||
हिंदी अर्थ धर्मात्मा सुग्रीव आपसे मित्रता चाहते हैं। मुझे उनका मंत्री, पवनपुत्र वानर जानिए, जो सुग्रीव को प्रसन्न करने के लिए भिक्षु वेश में छिपकर ऋष्यमूक से यहाँ आया है, जो कहीं भी जा सकता है और कोई भी रूप धारण कर सकता है।
English meaning The righteous Sugriva wishes friendship with you. Know me as his minister, a vanara, son of the Wind, disguised as a mendicant to please Sugriva, come here from Rishyamuka, able to go anywhere and take any form.
एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ । वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किञ्चन ॥
evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau | vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiñcana ||
हिंदी अर्थ शब्दों का अर्थ जानने वाले वीर राम और लक्ष्मण से ऐसा कहकर बोलने में कुशल हनुमान ने और कुछ नहीं कहा।
English meaning Having said this to the heroes Rama and Lakshmana, who knew the meaning of words, Hanuman, skilled in speech, said nothing more.
एतच्छ्रुत्वा वचन्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । प्रहृष्टवदनश्श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥
etacchrutvā vacantasya rāmo lakṣmaṇamabravīt | prahṛṣṭavadanaśśrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam ||
हिंदी अर्थ उनके वचन सुनकर श्रीमान राम का मुख प्रसन्नता से खिल उठा और उन्होंने पास खड़े अपने भाई लक्ष्मण से कहा:
English meaning Hearing his words, glorious Rama, his face lit with joy, said to his brother Lakshmana standing beside him:
सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥
sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ | tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ ||
हिंदी अर्थ यह वानरराज महात्मा सुग्रीव के मंत्री हैं, जिन्हें मैं चाह रहा था, और वे मेरे पास आए हैं।
English meaning This is the minister of the great-souled Sugriva, lord of monkeys, the very one I was longing for, who has come to me.
तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् । वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैस्स्नेहयुक्तमरिन्दम ॥
tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim | vākyajñaṃ madhurairvākyaissnehayuktamarindama ||
हिंदी अर्थ हे सौमित्र, हे शत्रुदमन, सुग्रीव के इस मंत्री वानर से, जो बोलने में कुशल हैं, मधुर और स्नेहभरे वचनों में बात करो।
English meaning Saumitri, tamer of foes, speak with sweet and affectionate words to this monkey, Sugriva's minister, who is skilled in speech.
नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेद्धारिणः । नासामवेदविदुषश्शक्यमेवं विभाषितुम् ॥
nānṛgvedavinītasya nāyajurveddhāriṇaḥ | nāsāmavedaviduṣaśśakyamevaṃ vibhāṣitum ||
हिंदी अर्थ जिसने ऋग्वेद नहीं पढ़ा, यजुर्वेद नहीं सीखा, और सामवेद नहीं जानता, वह इस प्रकार नहीं बोल सकता।
English meaning No one who has not mastered the Rigveda, nor learned the Yajurveda, nor knows the Samaveda, could speak like this.
नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् । बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशब्दितम् ॥
nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam | bahu vyāharatā'nena na kiñcidapaśabditam ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही उन्होंने पूरा व्याकरण अनेक बार पढ़ा है, क्योंकि बहुत बोलने पर भी उन्होंने एक भी अशुद्ध शब्द नहीं कहा।
English meaning Surely he has studied the whole of grammar many times, for though he has spoken much he has not used a single wrong word.
न मुखे नेत्रयोर्वापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा । अन्येष्वपि च गात्रेषु दोषस्संविदितः क्वचित् ॥
na mukhe netrayorvāpi lalāṭe ca bhruvostathā | anyeṣvapi ca gātreṣu doṣassaṃviditaḥ kvacit ||
हिंदी अर्थ उनके मुख, आँखों, माथे, भौंहों या शरीर के किसी अन्य भाग में कहीं कोई दोष दिखाई नहीं दिया।
English meaning No fault was seen anywhere, in his face, his eyes, his forehead, his brows, or any other part of his body.
अविस्तरमसन्दिग्धमविलम्बितमद्रुतम् । उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमे स्वरे ॥
avistaramasandigdhamavilambitamadrutam | urasthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyame svare ||
हिंदी अर्थ उनकी वाणी न लंबी खींची हुई है, न संदिग्ध, न धीमी, न जल्दबाजी में। वह छाती और कंठ से मध्यम स्वर में निकलती है।
English meaning His speech is not drawn out, not ambiguous, not slow and not hurried. It rises from the chest and throat in a middle tone.
संस्कारक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम् । उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहारिणीम् ॥
saṃskārakramasampannāmadrutāmavilambitām | uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayahāriṇīm ||
हिंदी अर्थ वे ऐसी वाणी बोलते हैं जो शुभ और हृदय को हरने वाली, संस्कारयुक्त और क्रमबद्ध, न जल्दबाजी वाली न धीमी है।
English meaning He utters speech that is auspicious and heart-stealing, polished and well ordered, neither hurried nor slow.
अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया । कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि ॥
anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā | kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi ||
हिंदी अर्थ तीनों स्थानों से उच्चारित इस अद्भुत वाणी से किसका मन नहीं जीता जाएगा, तलवार उठाए शत्रु का भी?
English meaning Whose heart would not be won by this wonderful speech, articulated from the three places, even an enemy's with sword raised?
एवं विधो यस्य दूतो न भवेत्पार्थिवस्य तु । सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतियोऽनघ ॥
evaṃ vidho yasya dūto na bhavetpārthivasya tu | siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatiyo'nagha ||
हिंदी अर्थ हे निष्पाप, यदि किसी राजा के पास ऐसा दूत न हो, तो उसके कार्य कैसे सफल हो सकते हैं?
English meaning If a king has no such envoy, how can his undertakings succeed, sinless one?
एवं गुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः । तस्य सिध्यन्ति सर्वाऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः ॥
evaṃ guṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ | tasya sidhyanti sarvā'rthā dūtavākyapracoditāḥ ||
हिंदी अर्थ जिसके पास ऐसे गुणों के समूहों से युक्त कार्यसाधक हों, उसके सब उद्देश्य दूतों के वचनों से प्रेरित होकर सिद्ध होते हैं।
English meaning He who has agents endowed with such hosts of virtues achieves all his aims, furthered by the words of his envoys.
एवमुक्तस्तु सौमित्रिस्सुग्रीवसचिवं कपिम् । अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम् ॥
evamuktastu saumitrissugrīvasacivaṃ kapim | abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहे जाने पर बोलने में कुशल सौमित्र ने सुग्रीव के मंत्री, बोलने में कुशल पवनपुत्र वानर से कहा:
English meaning Addressed thus, Saumitri, skilled in speech, spoke to the monkey, Sugriva's minister, the son of the Wind, who was also skilled in speech:
विदितौ नौ गुणा विद्वंत्सुग्रीवस्य महात्मनः । तमेव चाऽवां मार्गावस्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥
viditau nau guṇā vidvaṃtsugrīvasya mahātmanaḥ | tameva cā'vāṃ mārgāvassugrīvaṃ plavageśvaram ||
हिंदी अर्थ हे विद्वान, महात्मा सुग्रीव के गुण हमें ज्ञात हैं, और हम उन्हीं वानरराज सुग्रीव को खोज रहे हैं।
English meaning Wise one, the virtues of great-souled Sugriva are known to us, and we are searching for that very Sugriva, lord of the monkeys.
यथा ब्रवीषि हनुमान्सुग्रीववचनादिह । तत्तथा हि करिष्यावो वचनात्तव सत्तम ॥
yathā bravīṣi hanumānsugrīvavacanādiha | tattathā hi kariṣyāvo vacanāttava sattama ||
हिंदी अर्थ हे हनुमान, जैसा तुम सुग्रीव के कहने से यहाँ कह रहे हो, हे सज्जनश्रेष्ठ, तुम्हारे कहने पर हम वैसा ही करेंगे।
English meaning As you say, Hanuman, by Sugriva's word, so we shall do, at your word, best of beings.
तत्तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः । मनस्समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम् ॥
tattasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ | manassamādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām ||
हिंदी अर्थ उनके कुशल वचन सुनकर पवनपुत्र वानर अत्यंत प्रसन्न हुए। आने वाली विजय में मन लगाकर उन्होंने तब उनके बीच मित्रता कराने की इच्छा की।
English meaning Hearing his skilful words, the monkey, son of the Wind, was overjoyed. Setting his mind on the coming victory, he then wished to make friendship between them.