Vali's Last Words

वीक्षमाणस्तु मन्दासुस्सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् ।
आदावेव तु सुग्रीवं ददर्शत्वात्मजाग्रतः ॥

vīkṣamāṇastu mandāsussarvato mandamucchvasan |
ādāveva tu sugrīvaṃ dadarśatvātmajāgrataḥ ||

तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरः ।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् ॥

taṃ prāptavijayaṃ vālī sugrīvaṃ plavageśvaraḥ |
ābhāṣya vyaktayā vācā sasnehamidamabravīt ||

सुग्रीव दोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात् ।
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥

sugrīva doṣeṇa na māṃ gantumarhasi kilbiṣāt |
kṛṣyamāṇaṃ bhaviṣyeṇa buddhimohena māṃ balāt ||

युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः ।
सौहार्द भ्रातृयुक्तं हि तदिदं तात नान्यथा ॥

yugapadvihitaṃ tāta na manye sukhamāvayoḥ |
sauhārda bhrātṛyuktaṃ hi tadidaṃ tāta nānyathā ||

प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम् ।
मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥

pratipadya tvamadyaiva rājyameṣāṃ vanaukasām |
māmapyadyaiva gacchantaṃ viddhi vaivasvatakṣayam ||

जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलामिमाम् ।
प्रजहाम्येष वै तूर्णं महच्चागर्हितं यशः ॥

jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca śriyaṃ ca vipulāmimām |
prajahāmyeṣa vai tūrṇaṃ mahaccāgarhitaṃ yaśaḥ ||

अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद्वचः ।
यद्यप्यसुकरं राजन्कर्तुमेव तदर्हसि ॥

asyāṃ tvahamavasthāyāṃ vīra vakṣyāmi yadvacaḥ |
yadyapyasukaraṃ rājankartumeva tadarhasi ||

सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम् ।
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् ॥

sukhārhaṃ sukhasaṃvṛddhaṃ bālamenamabāliśam |
bāṣpapūrṇamukhaṃ paśya bhūmau patitamaṅgadam ||

मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसम् ।
मया हीनमहीनार्थं पर्वतः परिपालय ॥

mama prāṇaiḥ priyataraṃ putraṃ putramivaurasam |
mayā hīnamahīnārthaṃ parvataḥ paripālaya ||

त्वमेवास्य हि दाता च परित्राता च सर्वशः ।
भयेष्वभयदश्चैव यथाऽहं प्लवगेश्वर ॥

tvamevāsya hi dātā ca paritrātā ca sarvaśaḥ |
bhayeṣvabhayadaścaiva yathā'haṃ plavageśvara ||

एष तारात्मज श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः ।
रक्षसां च वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति ॥

eṣa tārātmaja śrīmāṃstvayā tulyaparākramaḥ |
rakṣasāṃ ca vadhe teṣāmagrataste bhaviṣyati ||

अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान्रणे ।
करिष्यत्येष तारेयस्तरस्वी तरुणोऽङ्गदः ॥

anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavānraṇe |
kariṣyatyeṣa tāreyastarasvī taruṇo'ṅgadaḥ ||

सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविमनिश्चये ।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥

suṣeṇaduhitā ceyamarthasūkṣmavimaniścaye |
autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā ||

यदेषा साध्विति ब्रूयात्कार्यं तन्मुक्तसंशयम् ।
न हि तारामतं किञ्चिदन्यथा परिवर्तते ॥

yadeṣā sādhviti brūyātkāryaṃ tanmuktasaṃśayam |
na hi tārāmataṃ kiñcidanyathā parivartate ||

राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया ।
स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्याद्विमानितः ॥

rāghavasya ca te kāryaṃ kartavyamaviśaṅkayā |
syādadharmo hyakaraṇe tvāṃ ca hiṃsyādvimānitaḥ ||

इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीव काञ्चनीम् ।
उदारा श्रीस्थिता ह्यास्यां सम्प्रजह्यान्मृते मयि ॥

imāṃ ca mālāmādhatsva divyāṃ sugrīva kāñcanīm |
udārā śrīsthitā hyāsyāṃ samprajahyānmṛte mayi ||

इत्येवमुक्तस्सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् ।
हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥

ityevamuktassugrīvo vālinā bhrātṛsauhṛdāt |
harṣaṃ tyaktvā punardīno grahagrasta ivoḍurāṭ ||

तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन्युक्तमतन्द्रितः ।
जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥

tadvālivacanācchāntaḥ kurvanyuktamatandritaḥ |
jagrāha so'bhyanujñāto mālāṃ tāṃ caiva kāñcanīm ||

तां मालां काञ्चनीम् दत्त्वा दृष्ट्वाचैवात्मजं स्थितम् ।
संसिद्धः प्रेत्यभावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् ॥

tāṃ mālāṃ kāñcanīm dattvā dṛṣṭvācaivātmajaṃ sthitam |
saṃsiddhaḥ pretyabhāvāya snehādaṅgadamabravīt ||

देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये ।
सुखदुःख सहः काले सुग्रीववशगो भव ॥

deśakālau bhajasvādya kṣamamāṇaḥ priyāpriye |
sukhaduḥkha sahaḥ kāle sugrīvavaśago bhava ||

यथा हि त्वं महाबाहो लालितस्सततं मया ।
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहुमंस्यते ॥

yathā hi tvaṃ mahābāho lālitassatataṃ mayā |
na tathā vartamānaṃ tvāṃ sugrīvo bahumaṃsyate ||

माऽस्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिन्दम ।
भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥

mā'syāmitrairgataṃ gacchermā śatrubhirarindama |
bharturarthaparo dāntaḥ sugrīvavaśago bhava ||

न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते ।
उभयं हि महान्दोष स्तस्मादन्तरदृग्भव ॥

na cātipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo'praṇayaśca te |
ubhayaṃ hi mahāndoṣa stasmādantaradṛgbhava ||

इत्युक्त्वाऽथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम् ।
विवृतैर्दशनै र्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥

ityuktvā'tha vivṛttākṣaḥ śarasampīḍito bhṛśam |
vivṛtairdaśanai rbhīmairbabhūvotkrāntajīvitaḥ ||

ततो विचुक्रुशुस्तत्र वानरा हरियूथपाः ।
परिदेवयमानास्ते सर्वे प्लवगपुङ्गवाः ॥

tato vicukruśustatra vānarā hariyūthapāḥ |
paridevayamānāste sarve plavagapuṅgavāḥ ||

किष्किन्धा ह्यद्य शून्याऽसीत्स्वर्गते वानराधिपे ।
उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः काननानि च ।
हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः ॥

kiṣkindhā hyadya śūnyā'sītsvargate vānarādhipe |
udyānāni ca śūnyāni parvatāḥ kānanāni ca |
hate plavagaśārdūle niṣprabhā vānarāḥ kṛtāḥ ||

यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च ।
पुष्पौघेणानुबध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः ॥

yasya vegena mahatā kānanāni vanāni ca |
puṣpaugheṇānubadhyante kariṣyati tadadya kaḥ ||

येन दत्तं महद्युद्धं गन्धर्वस्य महात्मनः ।
गोलभस्य महाबाहोर्दशवर्षाणि पञ्च च ।
नैव रात्रौ न दिवसे तद्युद्धमुपशाम्यति ॥

yena dattaṃ mahadyuddhaṃ gandharvasya mahātmanaḥ |
golabhasya mahābāhordaśavarṣāṇi pañca ca |
naiva rātrau na divase tadyuddhamupaśāmyati ||

ततस्तु षोडशे वर्षे गोलभो विनिपातितः ।
हत्वा तं दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान् ।
सर्वाऽभयङ्करोऽस्माकं कथमेष निपातितः ॥

tatastu ṣoḍaśe varṣe golabho vinipātitaḥ |
hatvā taṃ durvinītaṃ tu vālī daṃṣṭrākarālavān |
sarvā'bhayaṅkaro'smākaṃ kathameṣa nipātitaḥ ||

हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवङ्गमास्तत्र न शर्म लेभिरे ।
वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥

hate tu vīre plavagādhipe tadā plavaṅgamāstatra na śarma lebhire |
vanecarāḥ siṃhayute mahāvane yathā hi gāvo nihate gavāṃ patau ||