Skip to content
Kishkindha Kanda Sarga 11 of 67 93 shlokas
Valmiki Ramayana · Kishkindha Kanda · Sarga 11

The Might of Vali

किष्किंधाकांड, सर्ग 11: वाली का पराक्रम

Sugriva tells how Vali killed the buffalo demon Dundubhi and was cursed by Matanga never to enter Rishyamukha. Rama kicks Dundubhi's skeleton far away.

सुग्रीव बताते हैं कि वाली ने भैंसे रूपी दुंदुभि का वध किया और मतंग ने उन्हें ऋष्यमूक पर न आने का शाप दिया। राम दुंदुभि के कंकाल को पैर से दूर फेंक देते हैं।

1 4.11.1

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥

rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ pūjayāñcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca ||

हिंदी अर्थ

राम के वचन सुनकर, जो उसकी प्रसन्नता और पौरुष बढ़ाने वाले थे, सुग्रीव ने राघव का सम्मान किया और उनकी प्रशंसा की।

English meaning

Hearing Rama's words, which increased his joy and manhood, Sugriva honoured Raghava and praised him.

2 4.11.2

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैश्शरैः ।
त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः ॥

asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiśśaraiḥ |
tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ ||

हिंदी अर्थ

निस्संदेह क्रोधित होने पर आप अपने जलते, तीखे, मर्मभेदी बाणों से लोकों को वैसे ही जला सकते हैं जैसे युग के अंत में सूर्य।

English meaning

Without doubt, when angered, you could burn the worlds with your blazing, sharp arrows that pierce the vitals, like the sun at the end of an age.

3 4.11.3

वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।
तन्ममैकमनाश्श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥

vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |
tanmamaikamanāśśrutvā vidhatsva yadanantaram ||

हिंदी अर्थ

वाली के पौरुष, पराक्रम और धैर्य के बारे में मुझसे ध्यान से सुनिए, और फिर तय कीजिए कि क्या करना है।

English meaning

Hear attentively from me of Vali's manhood, his valour and his steadfastness, and then decide what to do.

4 4.11.4

समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥

samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |
krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ ||

हिंदी अर्थ

सूर्य उगने से पहले वाली बिना थके पश्चिमी समुद्र से पूर्वी तक, और दक्षिणी से उत्तरी तक चला जाता है।

English meaning

Before the sun rises, Vali, never tiring, goes from the western ocean to the eastern, and from the southern to the northern.

5 4.11.5

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।
ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥

agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |
ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān ||

हिंदी अर्थ

पर्वतों की चोटियों पर चढ़कर वह पराक्रमी बड़े-बड़े शिखरों को भी बलपूर्वक ऊपर उछालकर फिर पकड़ लेता है।

English meaning

Climbing to the tops of mountains, the mighty one tosses up even great peaks with force and catches them again.

6 4.11.6

बहवस्सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽत्मनः ॥

bahavassāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā'tmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

वनों में अनेक प्रकार के बहुत से मजबूत वृक्ष वाली ने अपना बल दिखाते हुए बलपूर्वक तोड़ दिए हैं।

English meaning

Many strong trees of many kinds in the forests have been broken by Vali with force, showing off his strength.

7 4.11.7

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥

mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān ||

हिंदी अर्थ

दुंदुभि नाम का एक भैंसा था, कैलास के शिखर के समान चमकता। उस पराक्रमी में हजार हाथियों का बल था।

English meaning

There was a buffalo named Dundubhi, shining like the peak of Kailasa. The mighty one had the strength of a thousand elephants.

8 4.11.8

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः ।
जगाम सुमहाकाय स्समुद्रं सरितां पतिम् ॥

vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |
jagāma sumahākāya ssamudraṃ saritāṃ patim ||

हिंदी अर्थ

अपने बल के घमंड से फूला और वरदान से मोहित वह दुष्ट विशालकाय नदियों के स्वामी समुद्र के पास गया।

English meaning

Puffed up with his might and deluded by a boon, the wicked, huge one went to the ocean, lord of rivers.

9 4.11.9

ऊर्मिमन्तमभिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम् ।
मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥

ūrmimantamabhikramya sāgaraṃ ratnasañcayam |
mahyaṃ yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam ||

हिंदी अर्थ

लहरों से भरे, रत्नों के भंडार समुद्र के पास जाकर उसने महासागर से कहा, 'मुझसे युद्ध करो।'

English meaning

Approaching the wave-filled ocean, the storehouse of gems, he said to the great sea, 'Give me battle.'

10 4.11.10

ततस्समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥

tatassamudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam ||

हिंदी अर्थ

तब हे राजन, धर्मात्मा, महाबली समुद्र उठा और काल से प्रेरित उस असुर से बोला:

English meaning

Then the righteous, mighty Ocean rose up, O king, and spoke to the asura driven by fate:

11 4.11.11

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।
श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥

samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati ||

हिंदी अर्थ

हे युद्धकुशल, मैं तुमसे युद्ध करने में समर्थ नहीं हूँ। सुनो, मैं तुम्हें उसके बारे में बताता हूँ जो तुमसे युद्ध करेगा।

English meaning

I am not able to give you battle, skilled warrior. Listen, and I will tell you of one who will give you battle.

12-13 4.11.12-13

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।
शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ।
गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः ।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥

śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |
śaṅkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ |
guhāprasravaṇopeto bahukandaranirdaraḥ |
sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave ||

हिंदी अर्थ

महावन में पर्वतों का राजा, तपस्वियों का परम आश्रय, शंकर का ससुर, हिमवान नाम से प्रसिद्ध, गुफाओं और झरनों से भरा, अनेक कंदराओं और घाटियों वाला, वह युद्ध में तुम्हें अपार आनंद देने में समर्थ है।

English meaning

The king of mountains in the great forest, the highest refuge of ascetics, Shankara's father-in-law, famed by the name Himavan, full of caves and streams, with many ravines and gorges, he is able to give you boundless delight in battle.

14-15 4.11.14-15

तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।
हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः ।
ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः ।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥

taṃ bhīta iti vijñāya samudramasurottamaḥ |
himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ |
tatastasya gireśśvetā gajendravipralāśśilāḥ |
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca ||

हिंदी अर्थ

समुद्र को डरा हुआ समझकर वह श्रेष्ठ असुर धनुष से छूटे बाण की तरह हिमवान के वन में गया। फिर दुंदुभि ने उस पर्वत की बड़े हाथियों जितनी बड़ी अनेक सफेद शिलाएँ भूमि पर फेंकीं और गरजा।

English meaning

Thinking the ocean afraid, the best of asuras went to the forest of Himavan like an arrow loosed from a bow. Then Dundubhi hurled many of that mountain's white rocks, huge as great elephants, to the ground and roared.

16 4.11.16

ततश्श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।
हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्वे एव शिखरे स्थितः ॥

tataśśvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
himavānabravīdvākyaṃ sve eva śikhare sthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब सफेद बादल के समान, सौम्य और सुंदर रूप वाले हिमवान ने अपने ही शिखर पर खड़े होकर कहा:

English meaning

Then Himavan, like a white cloud, gentle and pleasing in form, standing on his own peak, spoke:

17 4.11.17

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥

kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham ||

हिंदी अर्थ

हे धर्मप्रेमी दुंदुभि, तुम्हें मुझे कष्ट नहीं देना चाहिए। मैं युद्ध के कार्यों में कुशल नहीं हूँ। मैं तपस्वियों का आश्रय हूँ।

English meaning

You should not trouble me, Dundubhi, lover of dharma. I am not skilled in deeds of war. I am a refuge of ascetics.

18 4.11.18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान पर्वतराज के वचन सुनकर क्रोध से लाल आँखों वाले दुंदुभि ने कहा:

English meaning

Hearing the words of the wise king of mountains, Dundubhi, his eyes red with anger, said:

19 4.11.19

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः ।
समाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥

yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |
samācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ ||

हिंदी अर्थ

यदि तुम युद्ध करने में असमर्थ हो, या मेरे भय से उत्साहहीन हो, तो बताओ कि आज मुझसे कौन युद्ध करेगा, क्योंकि मैं लड़ना चाहता हूँ।

English meaning

If you are unable to fight, or have no will to because of fear of me, tell me who will give me battle today, for I long to fight.

20 4.11.20

हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥

himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर बोलने में कुशल धर्मात्मा हिमवान ने क्रोध में उस श्रेष्ठ असुर से ऐसे वचन कहे जो उन्होंने पहले कभी नहीं कहे थे:

English meaning

Hearing this, the righteous Himavan, skilled in speech, spoke in anger to that best of asuras words he had never spoken before:

21 4.11.21

वाली नाम महाप्राज्ञश्शक्रतुल्य पराक्रमः ।
अध्यास्ते वानरश्श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥

vālī nāma mahāprājñaśśakratulya parākramaḥ |
adhyāste vānaraśśrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām ||

हिंदी अर्थ

वाली नाम का एक अत्यंत बुद्धिमान और श्रीमान वानर है, जो पराक्रम में इंद्र के समान है और अनुपम शोभा वाली किष्किंधा में रहता है।

English meaning

There is a very wise and glorious vanara named Vali, equal to Shakra in valour, who lives in Kishkindha of matchless splendour.

22 4.11.22

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।
द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः ॥

sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |
dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ ||

हिंदी अर्थ

वह अत्यंत बुद्धिमान, युद्ध में कुशल, तुम्हें वैसे ही बड़ा द्वंद्व युद्ध देने में समर्थ है जैसे इंद्र ने नमुचि को दिया था।

English meaning

That very wise one, skilled in war, is able to give you a great single combat, as Vasava gave Namuchi.

23 4.11.23

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरस्समरकर्मणि ॥

taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūrassamarakarmaṇi ||

हिंदी अर्थ

यदि तुम यहाँ युद्ध चाहते हो तो शीघ्र उसके पास जाओ, क्योंकि वह सदा दुर्जय और युद्ध के कार्यों में वीर है।

English meaning

Go to him quickly if you want a fight here, for he is always hard to overcome and a hero in deeds of battle.

24 4.11.24

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोधाविष्टस्स दुन्दुभिः ।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥

śrutvā himavato vākyaṃ kodhāviṣṭassa dundubhiḥ |
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā ||

हिंदी अर्थ

हिमवान के वचन सुनकर क्रोध से भरा दुंदुभि तब वाली की नगरी किष्किंधा गया।

English meaning

Hearing Himavan's words, Dundubhi, filled with anger, then went to Vali's city of Kishkindha.

25-26 4.11.25-26

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले ।
ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।
ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥

dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhassthale |
tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā ||

हिंदी अर्थ

भैंसे का रूप धारण किए, तीखे सींगों वाला और भयानक, वर्षा ऋतु में आकाश में जल से भरे बड़े बादल के समान, महाबली दुंदुभि किष्किंधा के द्वार पर आया और पृथ्वी को कँपाते हुए नगाड़े की तरह गरजा।

English meaning

Bearing the form of a buffalo, sharp-horned and terrifying, like a great cloud full of water in the sky in the rains, the mighty Dundubhi came to the gate of Kishkindha and roared like a kettledrum, shaking the earth.

27 4.11.27

समीपस्थान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः ।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥

samīpasthāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |
viṣāṇenollikhan darpāttaddvāraṃ dvirado yathā ||

हिंदी अर्थ

पास के वृक्षों को तोड़ते हुए, खुरों से पृथ्वी को फाड़ते हुए उसने घमंड से हाथी की तरह अपने सींग से द्वार को खरोंचा।

English meaning

Breaking the nearby trees, tearing the earth with his hooves, he proudly gouged the gate with his horn like an elephant.

28 4.11.28

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥

antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |
niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ ||

हिंदी अर्थ

अंतःपुर में बैठे वाली ने वह आवाज सुनी और सहन न कर सकने पर स्त्रियों के साथ बाहर निकला, जैसे तारों के साथ चंद्रमा।

English meaning

Vali, who was in the inner palace, heard the sound and, unable to bear it, came out with the women, like the moon with the stars.

29 4.11.29

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाचाथ दुन्दुभिम् ।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥

mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvācātha dundubhim |
harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām ||

हिंदी अर्थ

तब वनों में घूमने वाले सब वानरों के स्वामी वाली ने दुंदुभि से नपे-तुले, स्पष्ट अक्षरों और शब्दों में कहा:

English meaning

Then Vali, lord of all the monkeys who roam the forests, spoke to Dundubhi in measured words, clear in syllable and phrase:

30 4.11.30

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुध्द्वा विनर्दसि ।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्षप्राणान्महाबल ॥

kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ rudhdvā vinardasi |
dundubhe vidito me'si rakṣaprāṇānmahābala ||

हिंदी अर्थ

तुम नगर का द्वार रोककर क्यों गरज रहे हो? हे दुंदुभि, मैं तुम्हें जानता हूँ। हे महाबली, अपने प्राण बचाओ।

English meaning

Why do you roar, blocking the gate of the city? I know you, Dundubhi. Save your life, mighty one.

31 4.11.31

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषात्संरक्तलोचनः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान वानरराज के वचन सुनकर क्रोध से लाल आँखों वाले दुंदुभि ने कहा:

English meaning

Hearing the words of the wise king of monkeys, Dundubhi, his eyes red with rage, said:

32 4.11.32

न त्वं स्त्रीसन्निधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥

na tvaṃ strīsannidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |
mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, तुम्हें स्त्रियों के सामने बात नहीं करनी चाहिए। आज मुझसे युद्ध करो, तब मैं तुम्हारा बल जानूँगा।

English meaning

You should not speak in the presence of women, hero. Give me battle today, and then I will know your strength.

33 4.11.33

अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।
गृह्यतामुदयस्स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥

athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |
gṛhyatāmudayassvairaṃ kāmabhogeṣu vānara ||

हिंदी अर्थ

या फिर मैं आज रात अपना क्रोध रोक लूँगा। हे वानर, सूर्योदय तक अपनी इच्छा से भोगों का आनंद लो।

English meaning

Or else I will hold back my anger for tonight. Enjoy at will your pleasures until sunrise, monkey.

34 4.11.34

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान् ।
सर्वशाखामृगेन्द्र स्त्वं संसादय सुहृज्जनान् ॥

dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān |
sarvaśākhāmṛgendra stvaṃ saṃsādaya suhṛjjanān ||

हिंदी अर्थ

दान दो और वानरों को गले लगाओ। हे सब वानरों के राजा, अपने मित्रों से विदा ले लो।

English meaning

Give gifts and embrace the vanaras. You, king of all the monkeys, take leave of your friends.

35 4.11.35

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।
क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पनाशनः ॥

sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure |
krīḍasva ca saha strībhirahaṃ te darpanāśanaḥ ||

हिंदी अर्थ

किष्किंधा को अच्छी तरह देख लो, नगर पर अपने जैसा किसी को नियुक्त करो, और स्त्रियों के साथ क्रीड़ा कर लो। मैं तुम्हारे घमंड का नाश करने वाला हूँ।

English meaning

Take a good look at Kishkindha, set someone like yourself over the city, and sport with the women. I am the destroyer of your pride.

36 4.11.36

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् ।
हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥

yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |
hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam ||

हिंदी अर्थ

जो कोई तुम्हारे जैसे नशे में, असावधान, सोए हुए या निहत्थे, मद से मोहित व्यक्ति को मारता है, वह संसार में भ्रूणहत्यारे के समान है।

English meaning

Whoever kills one like you who is drunk, careless, asleep or unarmed, deluded by intoxication, is like the killer of an unborn child in the world.

37 4.11.37

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियस्सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥

sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |
visṛjya tāḥ striyassarvāstārāprabhṛtikāstadā ||

हिंदी अर्थ

वाली धीरे से हँसा और तारा आदि सब स्त्रियों को विदा करके क्रोध में उस श्रेष्ठ असुर से बोला:

English meaning

Vali laughed softly and, sending away all the women led by Tara, said in anger to that best of asuras:

38 4.11.38

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम् ॥

matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |
mado'yaṃ samprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām ||

हिंदी अर्थ

यदि तुम युद्ध में निर्भय हो तो यह मत सोचो कि 'यह नशे में है।' मेरे इस मद को युद्ध से पहले वीर का पान समझो।

English meaning

Do not think 'He is drunk,' if you are unafraid in battle. Count this intoxication of mine as a hero's draught before the fight.

39 4.11.39

तमेवमुक्त्वा सङ्कृद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥

tamevamuktvā saṅkṛddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर उसने क्रोध में अपने पिता महेंद्र द्वारा दी गई सोने की माला पहनी और युद्ध के लिए तैयार खड़ा हो गया।

English meaning

Having said this, in fury he put on the golden garland given by his father, great Indra, and stood ready for battle.

40 4.11.40

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम् ।
आविध्यत तदा वाली विनदन्कपिकुञ्जरः ॥

viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisannibham |
āvidhyata tadā vālī vinadankapikuñjaraḥ ||

हिंदी अर्थ

पर्वत के समान विशाल दुंदुभि को सींगों से पकड़कर वानरश्रेष्ठ वाली ने गरजते हुए उसे घुमाया।

English meaning

Seizing Dundubhi, huge as a mountain, by the horns, Vali, elephant among monkeys, whirled him round, roaring.

41 4.11.41

वाली व्यापातयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम् ।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥

vālī vyāpātayāñcakre nanarda ca mahāsvanam |
śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ ||

हिंदी अर्थ

वाली ने उसे पटक दिया और बड़ी गर्जना की, और पटके जाते समय उसके कानों से रक्त बहने लगा।

English meaning

Vali threw him down and roared with a great cry, and blood flowed from his ears as he was hurled down.

42 4.11.42

तयोस्तु क्रोधसंरम्भात्परस्परजयैषिणोः ।
युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वानरस्यच ॥

tayostu krodhasaṃrambhātparasparajayaiṣiṇoḥ |
yuddhaṃ samabhavadghoraṃ dundubhervānarasyaca ||

हिंदी अर्थ

तब क्रोध के आवेग में, एक-दूसरे को जीतने की इच्छा से दुंदुभि और वानर के बीच भयानक युद्ध हुआ।

English meaning

Then, in their fury, each wishing to conquer the other, a terrible fight took place between Dundubhi and the vanara.

43 4.11.43

अयुद्ध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ।
मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव शिलाभिः पादपैस्तथा ॥

ayuddhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ |
muṣṭibhirjānubhiścaiva śilābhiḥ pādapaistathā ||

हिंदी अर्थ

इंद्र के समान पराक्रमी वाली तब मुक्कों और घुटनों से, शिलाओं और वृक्षों से लड़ा।

English meaning

Vali, equal to Shakra in valour, fought then with fists and knees, with rocks and trees.

44 4.11.44

परस्परं घ्नतो स्तत्र वानरासुरयोस्तदा ।
आसीदसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥

parasparaṃ ghnato statra vānarāsurayostadā |
āsīdasuro yuddhe śakrasūnurvyavardhata ||

हिंदी अर्थ

जब वानर और असुर वहाँ एक-दूसरे पर प्रहार कर रहे थे, तब युद्ध में असुर कमजोर पड़ने लगा और इंद्र का पुत्र बढ़ने लगा।

English meaning

As the vanara and the asura struck each other there, the asura weakened in the battle and the son of Shakra grew stronger.

45-46 4.11.45-46

व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः ।
तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत् ।
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ।
पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥

vyāpāravīryadhairyaiśca parikṣīṇaṃ parākramaiḥ |
taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat |
yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |
papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

जब दुंदुभि परिश्रम, बल, धैर्य और पराक्रम में थक गया, तब वाली ने उसे उठाकर भूमि पर पटक दिया। उस प्राणघातक युद्ध में कुचला गया विशालकाय दुंदुभि पृथ्वी पर गिरकर मर गया।

English meaning

When Dundubhi was worn down in effort, strength, endurance and valour, Vali lifted him and dashed him to the ground. Crushed in that deadly fight, the huge Dundubhi fell on the earth and died.

47 4.11.47

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।
चिक्षेप बलवान्वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥

taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |
cikṣepa balavānvālī vegenaikena yojanam ||

हिंदी अर्थ

उस प्राणहीन, अचेत शरीर को भुजाओं में उठाकर बलवान वाली ने एक ही झटके में उसे एक योजन दूर फेंक दिया।

English meaning

Lifting the lifeless, senseless body in his arms, mighty Vali flung it a yojana away with a single heave.

48 4.11.48

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः ।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गप्याश्रमं प्रति ॥

tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |
prapeturmārutotkṣiptā mataṅgapyāśramaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

इतने वेग से फेंके गए शरीर के मुख से रक्त की बूँदें हवा के साथ उड़कर मतंग के आश्रम की ओर गिरीं।

English meaning

From the mouth of the body hurled with such force, drops of blood fell, carried by the wind, towards Matanga's hermitage.

49 4.11.49

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तस्य मुनिश्शोणितविप्रुषः ।
क्रुद्धस्तत्र महाभागश्चिन्तयामास कोन्वयम् ॥

tāndṛṣṭvā patitāṃstasya muniśśoṇitavipruṣaḥ |
kruddhastatra mahābhāgaścintayāmāsa konvayam ||

हिंदी अर्थ

वहाँ गिरी रक्त की बूँदों को देखकर महाभाग मुनि क्रोधित हो गए और सोचने लगे, 'यह कौन है?'

English meaning

Seeing those drops of blood fallen there, the illustrious sage grew angry and thought, 'Who is this?'

50 4.11.50

येनाहं सहसा स्पृष्टश्शोणितेन दुरात्मना ।
कोऽयं दुरात्मा दुर्भुदि्घरकृतात्मा च बालिशः ॥

yenāhaṃ sahasā spṛṣṭaśśoṇitena durātmanā |
ko'yaṃ durātmā durbhudigharakṛtātmā ca bāliśaḥ ||

हिंदी अर्थ

'यह कौन दुष्ट, दुर्बुद्धि, असंयमी मूर्ख है जिसने अचानक मुझ पर रक्त छिड़क दिया?'

English meaning

'Who is this wicked, evil-minded, undisciplined fool who has suddenly spattered me with blood?'

51 4.11.51

इत्युक्त्वाऽथ विनिष्क्रम्य ददर्श मुनिसत्तमः ।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥

ityuktvā'tha viniṣkramya dadarśa munisattamaḥ |
mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर श्रेष्ठ मुनि बाहर आए और उन्होंने पर्वत के समान एक भैंसे को भूमि पर मरा पड़ा देखा।

English meaning

Saying this, the best of sages came out and saw a buffalo like a mountain, lying lifeless on the ground.

52 4.11.52

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत् ।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ॥

sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat |
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

अपनी तपस्या से यह जानकर कि यह एक वानर ने किया है, उन्होंने फेंकने वाले वाली को बड़ा शाप दिया।

English meaning

Knowing by his austerity that a vanara had done it, he pronounced a great curse on Vali, the thrower.

53 4.11.53

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥

iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |
vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ ||

हिंदी अर्थ

जिसने रक्त की धाराओं से मेरे आश्रय वन को दूषित किया है, वह यहाँ प्रवेश न करे। यदि वह प्रवेश करे तो मर जाए।

English meaning

He who has defiled my forest refuge with streams of blood must not enter here. If he enters, he shall die.

54 4.11.54

सम्भग्नाः पादपाश्चैमेक्षिपतेहासुरीं तनुम् ।
समन्तादाद्योजनं पूर्णमाश्रमं मामकं यदि ।
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ॥

sambhagnāḥ pādapāścaimekṣipatehāsurīṃ tanum |
samantādādyojanaṃ pūrṇamāśramaṃ māmakaṃ yadi |
āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

उसके असुर का शरीर फेंकने से ये वृक्ष टूट गए। यदि वह मूर्ख मेरे आश्रम के चारों ओर पूरे एक योजन के भीतर आएगा, तो निश्चय ही नहीं बचेगा।

English meaning

These trees were broken when he hurled the asura's body. If that fool comes within a full yojana around my hermitage, he will certainly cease to be.

55 4.11.55

ये चापि सचिवाः स्तस्य संश्रिता मामकं वनम् ।
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम् ॥

ye cāpi sacivāḥ stasya saṃśritā māmakaṃ vanam |
na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham ||

हिंदी अर्थ

और उसके जो मंत्री मेरे वन में आश्रय लिए हैं, वे भी यहाँ न रहें। यह सुनकर जहाँ चाहें चले जाएँ।

English meaning

And his ministers who have taken shelter in my forest must not live here either. Having heard this, let them go where they please.

56-57 4.11.56-57

यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ।
वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते ।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥

yadi te'pī ha tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam |
vane'sminmāmake nityaṃ putravatparirakṣite |
patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca ||

हिंदी अर्थ

यदि वे भी यहाँ रहेंगे तो मैं उन्हें भी अवश्य शाप दूँगा, क्योंकि वे मेरे इस वन में, जिसकी मैंने सदा पुत्र की तरह रक्षा की है, पत्तों और अंकुरों और फलों और मूलों का नाश करते हैं।

English meaning

If they too stay here, I will certainly curse them as well, for they destroy the leaves and shoots and the fruits and roots in this forest of mine, which I have always protected like a son.

58 4.11.58

दिवसश्चास्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम् ।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥

divasaścāsya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram |
bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

आज का दिन सीमा है। कल जो भी वानर मुझे दिखेगा, वह हजारों वर्षों तक पत्थर बन जाएगा।

English meaning

This day is the limit. Any vanara I see tomorrow will become a rock for many thousands of years.

59 4.11.59

ततस्ते वानराश्श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम् ।
निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान्दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥

tataste vānarāśśrutvā giraṃ munisamīritām |
niścakramurvanāttasmāttāndṛṣṭvā vālirabravīt ||

हिंदी अर्थ

मुनि के वचन सुनकर वानर उस वन से निकल गए। उन्हें देखकर वाली ने कहा:

English meaning

Hearing the sage's words, the vanaras left that forest. Seeing them, Vali said:

60 4.11.60

किं भवन्तस्समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः ।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥

kiṃ bhavantassamastāśca mataṅgavanavāsinaḥ |
matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām ||

हिंदी अर्थ

मतंगवन में रहने वाले तुम सब मेरे पास क्यों आए हो? क्या वनवासियों का कुशल है?

English meaning

Why have all of you who live in Matanga's forest come to me? Is all well with the forest dwellers?

61 4.11.61

ततस्ते कारणं सर्वं तदा शापं च वालिनः ।
शशंसुर्वानरास्सर्वे वालिने हेममालिने ॥

tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tadā śāpaṃ ca vālinaḥ |
śaśaṃsurvānarāssarve vāline hemamāline ||

हिंदी अर्थ

तब सब वानरों ने सोने की माला पहने वाली को पूरा कारण और उस पर लगा शाप बताया।

English meaning

Then all the vanaras told Vali, who wore a golden garland, the whole reason and the curse on him.

62 4.11.62

एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।
स महर्षिंतदाऽसाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥

etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam |
sa maharṣiṃtadā'sādya yācate sma kṛtāñjaliḥ ||

हिंदी अर्थ

वानरों के कहे ये वचन सुनकर वाली महर्षि के पास गया और हाथ जोड़कर उनसे विनती की।

English meaning

Hearing these words spoken by the vanaras, Vali went to the great sage and begged him with joined palms.

63 4.11.63

महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं तदा ।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥

maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ tadā |
śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

महर्षि उसकी उपेक्षा करके अपने आश्रम में चले गए। शाप झेलने के भय से वाली व्याकुल हो गया।

English meaning

The great sage, disregarding him, entered his hermitage. Vali, afraid of bearing the curse, was thrown into turmoil.

64 4.11.64

ततश्शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् ।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥

tataśśāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |
praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara ||

हिंदी अर्थ

हे नरेश्वर, तब से शाप से डरा हुआ वह वानर महान पर्वत ऋष्यमूक में प्रवेश करना तो दूर, उसे देखना भी नहीं चाहता।

English meaning

Since then, afraid of the curse, the monkey does not wish to enter or even to look at the great mountain Rishyamuka, lord of men.

65 4.11.65

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाऽहमिदं राम महावनम् ।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥

tasyāpraveśaṃ jñātvā'hamidaṃ rāma mahāvanam |
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह जानकर कि वह प्रवेश नहीं कर सकता, हे राम, मैं अपने मंत्रियों के साथ विषादरहित होकर इस महावन में घूमता हूँ।

English meaning

Knowing that he cannot enter, Rama, I roam this great forest with my ministers, free from despair.

66 4.11.66

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेस्सम्प्रकाशते ।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटोपमो महान् ॥

eṣo'sthinicayastasya dundubhessamprakāśate |
vīryotsekānnirastasya girikūṭopamo mahān ||

हिंदी अर्थ

यह दुंदुभि की हड्डियों का बड़ा ढेर है, पर्वत शिखर के समान, जिसे वाली ने अपने बल के घमंड में फेंक दिया था।

English meaning

Here is the great heap of bones of Dundubhi, like a mountain peak, flung away through the pride of Vali's strength.

67 4.11.67

इमे च विपुलास्सालास्सप्त शाखावलम्बिनः ।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥

ime ca vipulāssālāssapta śākhāvalambinaḥ |
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā ||

हिंदी अर्थ

और ये फैली शाखाओं वाले सात बड़े साल वृक्ष हैं, जिनमें से किसी एक को वाली अपने बल से पत्तों से रहित कर सकता है।

English meaning

And these are seven great sala trees with spreading branches, any one of which Vali can strip of leaves by his might.

68 4.11.68

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकीर्तितम् ।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥

etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakīrtitam |
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa ||

हिंदी अर्थ

हे राम, यह उसका अनुपम बल है जिसका मैंने वर्णन किया है। हे राजन, आप युद्ध में उस वाली को कैसे मार सकेंगे?

English meaning

This, Rama, is his matchless might that I have described. How will you be able to kill that Vali in battle, O king?

69 4.11.69

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasan lakṣmaṇo'bravīt |
kasminkarmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहते सुग्रीव से लक्ष्मण ने हँसकर कहा: कौन सा कार्य पूरा होने पर तुम्हें विश्वास होगा कि वाली मारा जा सकता है?

English meaning

To Sugriva speaking thus, Lakshmana said with a laugh: What deed, if accomplished, would make you believe Vali can be killed?

70 4.11.70

तमुवाचाथ सुग्रीवस्सप्त सालानिमान्पुरा ।
एवमेकैकशो वाली विव्याथाथ स चासकृत् ॥

tamuvācātha sugrīvassapta sālānimānpurā |
evamekaikaśo vālī vivyāthātha sa cāsakṛt ||

हिंदी अर्थ

सुग्रीव ने उनसे कहा: पहले वाली ने इन सात साल वृक्षों को एक-एक करके बींधा था, और ऐसा अनेक बार किया।

English meaning

Sugriva said to him: Long ago Vali pierced these seven sala trees one by one, and did so many times.

71 4.11.71

रामोऽपिदारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम् ।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥

rāmo'pidārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam |
vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam ||

हिंदी अर्थ

यदि राम एक ही बाण से इनमें से एक वृक्ष को चीर दें, तो राम का पराक्रम देखकर मैं वाली को मरा हुआ मान लूँगा।

English meaning

If Rama can split one of these trees with a single arrow, then seeing Rama's valour I will think Vali as good as slain.

72 4.11.72

हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण ।
उद्यम्याथ प्रक्षिपेच्चेत्तरसा द्वे धनुश्शते ॥

hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa |
udyamyātha prakṣipeccettarasā dve dhanuśśate ||

हिंदी अर्थ

और हे लक्ष्मण, यदि वे मारे गए भैंसे की हड्डियों को एक पैर से उठाकर बलपूर्वक दो सौ धनुष की दूरी तक फेंक दें।

English meaning

And if, Lakshmana, he can lift the bones of the slain buffalo with one foot and fling them with force two hundred bow-lengths.

73 4.11.73

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम् ।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥

evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam |
dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt ||

हिंदी अर्थ

लाल कोरों वाली आँखों वाले राम से ऐसा कहकर सुग्रीव ने क्षण भर सोचा और फिर काकुत्स्थ से कहा:

English meaning

Having said this to Rama, whose eyes were red at the corners, Sugriva thought for a moment and spoke again to Kakutstha:

74 4.11.74

शूरश्च शूरघाती च प्रख्यातबलपौरुषः ।
बलवान्वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥

śūraśca śūraghātī ca prakhyātabalapauruṣaḥ |
balavānvānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ ||

हिंदी अर्थ

वाली वीर है और वीरों को मारने वाला है, बल और पौरुष के लिए प्रसिद्ध, एक बलवान वानर, जो युद्ध में कभी पराजित नहीं हुआ।

English meaning

Vali is a hero and a slayer of heroes, famed for strength and manhood, a mighty vanara, never defeated in battle.

75 4.11.75

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि ।
यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकं समाश्रितः ॥

dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi |
yāni sañcintya bhīto'hamṛśyamūkaṃ samāśritaḥ ||

हिंदी अर्थ

उसके कर्म देवताओं के लिए भी कठिन दिखते हैं। उन्हें सोचकर मैंने भय से ऋष्यमूक में शरण ली है।

English meaning

His deeds are seen to be hard even for the gods. Thinking of them, I have taken refuge on Rishyamuka in fear.

76 4.11.76

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।
विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋश्यमूकमहन्विमम् ॥

tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam |
vicintayanna muñcāmi ṛśyamūkamahanvimam ||

हिंदी अर्थ

उस अजेय, दुर्जय, असहनशील वानरराज के बारे में सोचते हुए मैं इस ऋष्यमूक को नहीं छोड़ता।

English meaning

Thinking of that unconquerable, unassailable, unforgiving king of the vanaras, I do not leave this Rishyamuka.

77 4.11.77

उद्विग्नश्शङ्कितश्चापि विचरामि महावने ।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥

udvignaśśaṅkitaścāpi vicarāmi mahāvane |
anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

व्याकुल और शंकित होकर मैं अपने अनुरक्त मंत्रियों के साथ, जिनमें हनुमान श्रेष्ठ हैं, महावन में घूमता हूँ।

English meaning

Troubled and wary, I roam the great forest with my devoted ministers, the best of whom is Hanuman.

78 4.11.78

उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल ।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥

upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala |
tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे मित्रप्रेमी, मैंने आपके रूप में प्रशंसनीय, सच्चा मित्र पाया है। हे पुरुषव्याघ्र, मैंने आपका आश्रय वैसे ही लिया है जैसे हिमालय का।

English meaning

I have gained in you a praiseworthy, true friend, lover of friends. I have taken refuge in you, tiger among men, as in the Himalaya.

79 4.11.79

किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः ।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥

kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ |
apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava ||

हिंदी अर्थ

परंतु मैं अपने उस बलशाली दुष्ट भाई के बल को जानता हूँ, जबकि हे राघव, युद्ध में आपका पराक्रम मैंने अभी देखा नहीं।

English meaning

But I know the strength of that mighty, wicked brother of mine, while your valour in battle I have not yet seen, Raghava.

80 4.11.80

न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये ।
कर्मभिस्तस्य भीमैस्तु कातर्यं जनितं मम ॥

na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye |
karmabhistasya bhīmaistu kātaryaṃ janitaṃ mama ||

हिंदी अर्थ

मैं न आपकी उससे तुलना करता हूँ, न आपका अपमान करता हूँ, न आपको डराता हूँ। परंतु उसके भयानक कर्मों ने मुझे भयभीत कर दिया है।

English meaning

I do not weigh you against him, nor slight you, nor try to frighten you. But his terrible deeds have made me fearful.

81 4.11.81

कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः ।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥

kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ |
sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam ||

हिंदी अर्थ

सचमुच, हे राघव, आपकी वाणी, आपकी विश्वसनीयता, आपका धैर्य और आपका रूप राख से ढकी आग की तरह परम तेज प्रकट करते हैं।

English meaning

Truly, Raghava, your speech, your trustworthiness, your steadfastness and your form show a supreme splendour, like fire covered with ash.

82 4.11.82

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रभुः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prabhuḥ ||

हिंदी अर्थ

महात्मा सुग्रीव के ये वचन सुनकर प्रभु राम ने मुस्कुराते हुए वानर को उत्तर दिया:

English meaning

Hearing these words of great-souled Sugriva, the lord Rama replied to the monkey with a smile:

83 4.11.83

यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर ।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥

yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara |
pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te ||

हिंदी अर्थ

हे वानर, यदि तुम्हें हमारे पराक्रम पर विश्वास नहीं है, तो मैं युद्ध में तुम्हें प्रशंसनीय प्रमाण दूँगा।

English meaning

If you have no faith in our valour, vanara, I will give you praiseworthy proof in battle.

84-85 4.11.84-85

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः ।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ।
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।
असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥

evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā |
tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam |
asurasya tanuṃ śuṣkaṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān ||

हिंदी अर्थ

सुग्रीव से कोमलता से ऐसा कहकर लक्ष्मण के बड़े भाई महाबाहु, पराक्रमी राघव ने असुर दुंदुभि के सूखे शरीर को मानो खेल में अपने पैर के अँगूठे से उठाकर दस योजन दूर फेंक दिया।

English meaning

Having said this gently to Sugriva, Raghava, Lakshmana's elder brother, mighty-armed and valiant, lifted the dry body of the asura Dundubhi with his big toe as if in play and flung it ten yojanas.

86 4.11.86

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत् ॥

kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |
lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat ||

हिंदी अर्थ

शरीर को फेंका गया देखकर सुग्रीव ने लक्ष्मण के सामने राम से फिर ये अर्थपूर्ण वचन कहे:

English meaning

Seeing the body flung, Sugriva again spoke these meaningful words to Rama in front of Lakshmana:

87-88 4.11.87-88

आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ।
लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव ।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ।
क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ॥

ārdrassamāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe |
laghussamprati nirmāṃsa stṛṇabhūtaśca rāghava |
pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā |
kṣiptamevaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana ||

हिंदी अर्थ

हे मित्र, जब पहले इसे फेंका गया था, तब शरीर गीला, मांस से भरा और ताजा था। अब यह हल्का, मांसरहित और तिनके जैसा है, हे राघव। तब इसे मेरे भाई वाली ने थककर और उन्माद में फेंका था। अब, हे रघुनंदन, आपने इसे प्रसन्नता से फेंका है।

English meaning

Friend, when it was thrown before, the body was wet, full of flesh and fresh. Now it is light, fleshless and like straw, Raghava. Then it was thrown by my brother Vali, tired and in his frenzy. Now it has been thrown by you with delight, joy of the Raghus.

89 4.11.89

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाऽधिकम् ।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत्सुमहद्राघवान्तरम् ॥

nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vā'dhikam |
ārdraṃ śuṣkamiti hyetatsumahadrāghavāntaram ||

हिंदी अर्थ

इससे यह नहीं जाना जा सकता कि आपका बल अधिक है या उसका। हे राघव, गीले और सूखे में बहुत बड़ा अंतर है।

English meaning

From this one cannot tell whether your strength or his is greater. Wet and dry, Raghava, make a very great difference.

90 4.11.90

स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बले ।
सालमेकं तु निर्भिद्या भवेद्व्यक्तिर्बलाबले ॥

sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yadbale |
sālamekaṃ tu nirbhidyā bhavedvyaktirbalābale ||

हिंदी अर्थ

हे तात, आपके और उसके बल को लेकर वही संदेह बना है। परंतु एक साल वृक्ष को चीरने से बल का अंतर स्पष्ट हो जाएगा।

English meaning

The same doubt remains, dear one, about your strength and his. But by splitting a single sala tree, the difference in strength would be clear.

91 4.11.91

कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्त मिवाततम् ।
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ॥

kṛtvedaṃ kārmukaṃ sajyaṃ hastihasta mivātatam |
ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram ||

हिंदी अर्थ

हाथी की सूँड़ जितने लंबे इस धनुष पर डोरी चढ़ाइए, कान तक खींचिए और एक बड़ा बाण छोड़िए।

English meaning

String this bow, long as an elephant's trunk, draw it to the ear and loose a great arrow.

92 4.11.92

इमं हि सालं सहित स्त्वया शरो न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति ।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व राजात्मज शापितो मया ॥

imaṃ hi sālaṃ sahita stvayā śaro na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati |
alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ kuruṣva rājātmaja śāpito mayā ||

हिंदी अर्थ

आपका बाण निश्चय ही इस साल वृक्ष को चीर देगा। इसमें संदेह नहीं। विचार बहुत हुआ। हे राजकुमार, मेरा प्रिय कीजिए, मैं शपथ देकर विनती करता हूँ।

English meaning

Your arrow will surely split this sala tree. There is no doubt of it. Enough of deliberation. Do what is dear to me, prince, I beg you by an oath.

93 4.11.93

यथा हि तेजस्सु वरस्सदा रवि र्यथा हि शैलो हिमवान्महाद्रिषु ।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर स्तथा नरणामसि विक्रमे वरः ॥

yathā hi tejassu varassadā ravi ryathā hi śailo himavānmahādriṣu |
yathā catuṣpātsu ca kesarī vara stathā naraṇāmasi vikrame varaḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे सूर्य सदा प्रकाशों में श्रेष्ठ है, जैसे हिमालय बड़े पर्वतों में श्रेष्ठ है, जैसे सिंह चौपायों में श्रेष्ठ है, वैसे ही आप पराक्रम में मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं।

English meaning

As the sun is always the best of lights, as the Himalaya is the best of great mountains, as the lion is the best of four-footed beasts, so you are the best of men in valour.

Next sarga · Kishkindha Kanda 12Seven Sal TreesRama pierces seven sal trees with one arrow. Sugriva challenges Vali but is beaten, since Rama cannot tell the look-alike brothers apart.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story