Skip to content
Kishkindha Kanda Sarga 10 of 67 35 shlokas
Valmiki Ramayana · Kishkindha Kanda · Sarga 10

Driven Out

किष्किंधाकांड, सर्ग 10: निष्कासन

Vali accused Sugriva of treachery, drove him out and took his wife Ruma. Sugriva has lived in fear on Rishyamukha ever since.

वाली ने सुग्रीव पर विश्वासघात का आरोप लगाकर उन्हें निकाल दिया और उनकी पत्नी रुमा छीन ली। तब से सुग्रीव ऋष्यमूक पर भय में रहते हैं।

1 4.10.1

ततः क्रोधसमाविष्टं सम्रब्धं तमुपागतम् ।
अहं प्रसादयाञ्चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ॥

tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ samrabdhaṃ tamupāgatam |
ahaṃ prasādayāñcakre bhrātaraṃ priyakāmyayā ||

हिंदी अर्थ

तब उन्हें प्रसन्न करने की इच्छा से मैंने क्रोध से भरे और उत्तेजित होकर लौटे अपने भाई को मनाने का प्रयत्न किया।

English meaning

Then, wishing to please him, I tried to appease my brother, who had come back full of anger and in a rage.

2 4.10.2

दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः ।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दनः ॥

diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ |
anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

सौभाग्य से आप सकुशल लौट आए और आपका शत्रु मारा गया। अनाथों को आनंद देने वाले आप ही मुझ अनाथ के एकमात्र नाथ हैं।

English meaning

By good fortune you have come back safe and your enemy is slain. You alone are the protector of me, who am without protector, you who gladden the helpless.

3 4.10.3

इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम् ॥

idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam |
chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayā dhṛtam ||

हिंदी अर्थ

पूर्ण चंद्रमा के समान उगे, अनेक तीलियों वाले इस छत्र को चँवर सहित स्वीकार कीजिए, जिसे मैंने आपके लिए धारण किया है।

English meaning

Accept this umbrella with many ribs, like the risen full moon, with its yak-tail whisk, which I have held for you.

4-5 4.10.4-5

आर्तश्चाथ बिलद्वारि स्थितस्संवत्सरं नृप ।
दृष्ट्वाऽहं शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम् ।
शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः ।
अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत्तथा ।
तस्माद्देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः ॥

ārtaścātha biladvāri sthitassaṃvatsaraṃ nṛpa |
dṛṣṭvā'haṃ śoṇitaṃ dvāri bilāccāpi samutthitam |
śokasaṃvignahṛdayo bhṛśaṃ vyākulitendriyaḥ |
apidhāya biladvāraṃ śailaśṛṅgeṇa tattathā |
tasmāddeśādapākramya kiṣkindhāṃ prāviśaṃ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, दुखी होकर मैं एक वर्ष तक गुफा के द्वार पर खड़ा रहा। द्वार पर गुफा से उठता रक्त देखकर, शोक से काँपते हृदय और व्याकुल इंद्रियों के साथ मैंने गुफा का द्वार एक पर्वत शिखर से बंद कर दिया, उस स्थान से हटकर फिर किष्किंधा में प्रवेश किया।

English meaning

Distressed, I stood at the mouth of the cave for a year, O king. Seeing blood at the entrance, rising from the cave, my heart shaken with grief and my senses in turmoil, I closed the mouth of the cave with a mountain peak, left that place and entered Kishkindha again.

6 4.10.6

विषादात्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च ।
अभिषिक्तो न कामेन तन्मेत्वं क्षन्तुमर्हसि ॥

viṣādātviha māṃ dṛṣṭvā paurairmantribhireva ca |
abhiṣikto na kāmena tanmetvaṃ kṣantumarhasi ||

हिंदी अर्थ

मुझे यहाँ निराश देखकर नागरिकों और मंत्रियों ने मेरा अभिषेक कर दिया, मेरी अपनी इच्छा से नहीं। कृपया इसके लिए मुझे क्षमा कीजिए।

English meaning

Seeing me here in despair, the citizens and ministers consecrated me, not by my own wish. Please forgive me for this.

7-8 4.10.7-8

त्वमेव राजा मानार्हस्सदा चाहं यथा पुरम् ।
राजभावनियोगोऽयं मम त्वद्विरहात्कृतः ।
सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम् ॥

tvameva rājā mānārhassadā cāhaṃ yathā puram |
rājabhāvaniyogo'yaṃ mama tvadvirahātkṛtaḥ |
sāmātyapauranagaraṃ sthitaṃ nihatakaṇṭakam ||

हिंदी अर्थ

आप ही राजा और सम्मान के योग्य हैं, और मैं सदा वैसा ही हूँ जैसा पहले था। आपकी अनुपस्थिति के कारण यह राजपद मुझ पर डाला गया था। मंत्रियों और नागरिकों सहित नगर निष्कंटक है।

English meaning

You alone are king, worthy of honour, and I am always as I was before. This charge of kingship was laid on me because of your absence. The city with its ministers and citizens stands free of thorns.

9 4.10.9

न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ।
मा च रोषं कृथास्सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण ॥

nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham |
mā ca roṣaṃ kṛthāssaumya mayi śatrunibarhaṇa ||

हिंदी अर्थ

यह राज्य धरोहर के रूप में था, और मैं इसे आपको लौटाता हूँ। हे सौम्य, हे शत्रुनाशक, मुझ पर क्रोध मत कीजिए।

English meaning

This kingdom was held in trust, and I give it back to you. Do not be angry with me, gentle one, slayer of foes.

10 4.10.10

याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः ।
बलादस्मिन् समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः ।
राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया ॥

yāce tvāṃ śirasā rājanmayā baddho'yamañjaliḥ |
balādasmin samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ |
rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, मैं सिर झुकाकर हाथ जोड़कर आपसे विनती करता हूँ। मंत्रियों और नागरिकों ने मिलकर बलपूर्वक मुझे राजपद पर बैठाया, ताकि खाली देश जीत न लिया जाए।

English meaning

I beg you with bowed head, O king, with joined palms. The ministers and citizens came together and forced me into kingship, lest the land be conquered while empty.

11 4.10.11

स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः ।
धिक्त्वामिति च मा मुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ॥

snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ |
dhiktvāmiti ca mā muktvā bahu tattaduvāca ha ||

हिंदी अर्थ

यद्यपि मैंने इतने स्नेह से कहा, वानर ने मुझे डाँटा, कहा 'धिक्कार है तुम्हें!' और बहुत कुछ कहा।

English meaning

Though I spoke so affectionately, the vanara rebuked me, said 'Shame on you!' and said much more besides.

12 4.10.12

प्रकृतीश्च समानीय मुन्त्रिणश्चैव सम्मतान् ।
मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ॥

prakṛtīśca samānīya muntriṇaścaiva sammatān |
māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam ||

हिंदी अर्थ

प्रजा और सम्मानित मंत्रियों को बुलाकर उसने मित्रों के बीच मेरे बारे में अत्यंत निंदनीय बातें कहीं।

English meaning

Calling together the subjects and the respected ministers, he spoke most contemptuous words about me in the midst of our friends.

13 4.10.13

विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः ।
मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ॥

viditaṃ vo yathā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ |
māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ ||

हिंदी अर्थ

तुम जानते हो कि कैसे रात में क्रूर, युद्ध के इच्छुक और दुर्बुद्धि महासुर मायावी ने मुझे ललकारा था।

English meaning

You know how at night the great asura Mayavi, cruel, eager for battle and evil-minded, challenged me.

14 4.10.14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा निस्सृतोऽहं नृपालयात् ।
अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā nissṛto'haṃ nṛpālayāt |
anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

उसके वचन सुनकर मैं राजमहल से निकला, और यह अत्यंत क्रूर भाई शीघ्र ही मेरे पीछे आया।

English meaning

Hearing his words I went out from the palace, and this most cruel brother quickly followed me.

15-16 4.10.15-16

स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः ।
प्राद्रवद्भयसन्त्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ ।
अनुद्रुतश्च वेगेन प्रविवेश महाबिलम् ॥

sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ |
prādravadbhayasantrasto vīkṣyāvāṃ samupāgatau |
anudrutaśca vegena praviveśa mahābilam ||

हिंदी अर्थ

रात में मुझे एक साथी के साथ देखते ही, हम दोनों को आते देखकर वह महाबली भय से भागा और तेजी से पीछा किए जाने पर एक बड़ी गुफा में घुस गया।

English meaning

As soon as the mighty one saw me at night with a companion, seeing us both come up, he fled in terror and, chased swiftly, entered a great cave.

17 4.10.17

तं प्रविष्टं विदित्वा सुघोरं सुमहद्बिलम् ।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥

taṃ praviṣṭaṃ viditvā sughoraṃ sumahadbilam |
ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह जानकर कि वह उस अत्यंत भयानक, बहुत बड़ी गुफा में घुस गया है, मैंने अपने इस क्रूर दिखने वाले भाई से कहा:

English meaning

Knowing he had entered that very terrible, very large cave, I said to this cruel-looking brother of mine:

18 4.10.18

अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् ।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥

ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm |
biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham ||

हिंदी अर्थ

उसे मारे बिना मुझमें यहाँ से नगर लौटने की शक्ति नहीं। जब तक मैं उसे मारता हूँ, तुम गुफा के द्वार पर प्रतीक्षा करो।

English meaning

I have no power to return from here to the city without killing him. Wait at the mouth of the cave until I kill him.

19 4.10.19

स्थितोऽयमिति मत्वा तु प्रविष्टोऽहं दुरासदम् ।
तं च मे मार्गमाणस्य गतस्संवत्सरस्तदा ॥

sthito'yamiti matvā tu praviṣṭo'haṃ durāsadam |
taṃ ca me mārgamāṇasya gatassaṃvatsarastadā ||

हिंदी अर्थ

यह सोचकर कि यह रुकेगा, मैं उस दुर्गम स्थान में घुसा। शत्रु को खोजते हुए एक वर्ष बीत गया।

English meaning

Thinking he would stay, I entered that place hard to reach. As I searched for the enemy, a year went by.

20 4.10.20

स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः ।
निहतश्च मया तत्र सोऽसुरो बन्धुभिस्सह ॥

sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedādbhayāvahaḥ |
nihataśca mayā tatra so'suro bandhubhissaha ||

हिंदी अर्थ

फिर हिम्मत न हारने के कारण मैंने उस भयानक शत्रु को पा लिया, और वहाँ उस असुर को उसके बंधुओं सहित मार डाला।

English meaning

Then, through not giving up, I found that fearsome enemy, and there I killed that asura together with his kin.

21 4.10.21

तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम् ।
पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥

tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tadbilam |
pūrṇamāsīddurākrāmaṃ stanatastasya bhūtale ||

हिंदी अर्थ

भूमि पर गरजते हुए उसके मुख से बहती रक्त की धारा से गुफा भर गई और उसे पार करना कठिन हो गया।

English meaning

The cave was filled with the stream of blood flowing from his mouth as he roared on the ground, and became hard to pass.

22 4.10.22

सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेस्सुतम् ।
निष्क्रामन्नेव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥

sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubhessutam |
niṣkrāmanneva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham ||

हिंदी अर्थ

दुंदुभि के उस पराक्रमी पुत्र को मारकर जब मैं बाहर आ रहा था, तब मैंने गुफा का मुख बंद देखा।

English meaning

Having slain that valiant enemy, the son of Dundubhi, as I was coming out I saw the mouth of the cave closed.

23 4.10.23

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः ।
यदा प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥

vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ |
yadā prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैंने बार-बार 'सुग्रीव!' पुकारा, और जब कोई उत्तर नहीं मिला तो मैं बहुत दुखी हुआ।

English meaning

I cried 'Sugriva!' again and again, and when there was no reply I was deeply grieved.

24 4.10.24

पादप्रहारैस्तु मया बहुभिस्तद्विदारितम् ।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुरमुपागतः ॥

pādaprahāraistu mayā bahubhistadvidāritam |
tato'haṃ tena niṣkramya yathā puramupāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

अनेक लातें मारकर मैंने उसे तोड़ दिया। फिर उसमें से निकलकर नगर लौट आया।

English meaning

With many kicks I broke it open. Then I came out through it and returned to the city.

25 4.10.25

अत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं प्रार्थयताऽत्मनः ।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥

atrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ prārthayatā'tmanaḥ |
sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam ||

हिंदी अर्थ

यहाँ इस क्रूर सुग्रीव ने भाई के प्रेम को भूलकर अपने लिए राज्य चाहते हुए मुझे बंद कर दिया।

English meaning

Here I was shut out by this cruel Sugriva, seeking the kingdom for himself, forgetting a brother's love.

26 4.10.26

एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः ।
निर्वासयामास तदा वाली विगतसाध्वसः ॥

evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ |
nirvāsayāmāsa tadā vālī vigatasādhvasaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर निर्भय वानर वाली ने तब मुझे एक वस्त्र के साथ निकाल दिया।

English meaning

Having said this, the vanara Vali, without fear, then drove me out with a single garment.

27 4.10.27

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव ।
तद्भयाच्छ महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥

tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava |
tadbhayāccha mahīkṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, उसके द्वारा निकाला गया, पत्नी छिनी हुई, मैं उसके भय से वनों और समुद्रों सहित पूरी पृथ्वी पर भटका।

English meaning

Cast out by him, my wife taken, Raghava, I wandered over the whole earth with its forests and seas in fear of him.

28 4.10.28

ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः ।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥

ṛṣyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ |
praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare ||

हिंदी अर्थ

पत्नी के छिनने के दुख में मैं श्रेष्ठ पर्वत ऋष्यमूक में आया, जिस तक किसी अन्य कारण से वाली नहीं पहुँच सकता।

English meaning

Grieving for the loss of my wife, I entered Rishyamuka, best of mountains, which for another reason Vali cannot approach.

29 4.10.29

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् ।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥

etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat |
anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava ||

हिंदी अर्थ

मैंने आपको वैर की पूरी लंबी कथा सुना दी। हे राघव, देखिए, निर्दोष होते हुए भी मुझ पर कैसी विपत्ति आई है।

English meaning

I have told you the whole long story of the enmity. See, Raghava, the calamity that has come upon me though I am blameless.

30 4.10.30

वालिनस्तु भयार्तस्य सर्वलोकभयङ्कर ।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥

vālinastu bhayārtasya sarvalokabhayaṅkara |
kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt ||

हिंदी अर्थ

हे सारे संसार को भय देने वाले वीर, वाली का दमन करके मुझ पर कृपा कीजिए, क्योंकि मैं उसके भय से पीड़ित हूँ।

English meaning

You who bring fear to all the world, hero, show me favour by subduing Vali, for I am stricken with fear of him.

31 4.10.31

एवमुक्तस्स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् ।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥

evamuktassa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam |
vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर धर्म को जानने वाले उस तेजस्वी ने मानो मुस्कुराते हुए सुग्रीव से धर्मयुक्त वचन कहने आरंभ किए:

English meaning

Addressed thus, the radiant one who knew dharma began, as if smiling, to speak to Sugriva words in keeping with dharma:

32 4.10.32

अमोघास्सूर्यसङ्काशा ममैते निशिता श्शराः ।
तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः ॥

amoghāssūryasaṅkāśā mamaite niśitā śśarāḥ |
tasminvālini durvṛtte nipatiṣyanti vegitāḥ ||

हिंदी अर्थ

मेरे ये तीखे, अचूक, सूर्य के समान चमकते बाण उस दुष्ट वाली पर वेग से गिरेंगे।

English meaning

These sharp, unfailing arrows of mine, bright as the sun, will fall swiftly on that wicked Vali.

33 4.10.33

यावत्तं नाभिपश्यामि तव भार्यापहारिणम् ।
तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥

yāvattaṃ nābhipaśyāmi tava bhāryāpahāriṇam |
tāvatsa jīvetpāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब तक मैं तुम्हारी पत्नी का हरण करने वाले को नहीं देखता, तभी तक वह पापी, सदाचार को दूषित करने वाला वाली जीवित रहेगा।

English meaning

Only until I see him who carried off your wife will that wicked Vali, defiler of good conduct, live.

34 4.10.34

आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे ।
त्वामहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥

ātmānumānātpaśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare |
tvāmahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam ||

हिंदी अर्थ

अपने अनुभव से मैं तुम्हें शोक के सागर में डूबा देखता हूँ। मैं तुम्हें पार लगाऊँगा, और तुम अपनी इच्छा पूरी तरह पाओगे।

English meaning

Judging by myself, I see you sunk in an ocean of grief. I will carry you across, and you will gain your wish in full.

35 4.10.35

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतस्सुमहद्वाक्यमब्रवीत् ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ paramaprītassumahadvākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन, जो उसकी प्रसन्नता और पौरुष बढ़ाने वाले थे, सुनकर अत्यंत प्रसन्न सुग्रीव ने ये महत्वपूर्ण वचन कहे।

English meaning

Hearing his words, which increased his joy and manhood, Sugriva, greatly pleased, spoke these important words.

Next sarga · Kishkindha Kanda 11The Might of ValiSugriva tells how Vali killed the buffalo demon Dundubhi and was cursed by Matanga never to enter Rishyamukha. Rama kicks Dundubhi's skeleton far away.

Characters in this sarga

All characters