एतच्छ्रुत्वा रहस्सूतो राजानमिदमब्रवीत् ।
ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः ॥
etacchrutvā rahassūto rājānamidamabravīt |
ṛtvigbhirupadiṣṭo'yaṃ purāvṛtto mayā śrutaḥ ||
हिंदी अर्थयह सुनकर सारथि सुमंत्र ने एकांत में राजा से कहा: मैंने एक पुराना वृत्तांत सुना है, जिसे ऋत्विज भी जानते हैं।
English meaningHearing this, the charioteer Sumantra said to the king in private: I have heard an ancient account, which the priests also know.
सनत्कुमारो भगवान्पूर्वं कथितवान्कथाम् ।
ऋषीणां सन्निधौ राजन् तव पुत्रागमं प्रति ॥
sanatkumāro bhagavānpūrvaṃ kathitavānkathām |
ṛṣīṇāṃ sannidhau rājan tava putrāgamaṃ prati ||
हिंदी अर्थहे राजन, बहुत पहले भगवान सनत्कुमार ने ऋषियों की उपस्थिति में यह कथा कही थी कि आपको पुत्र कैसे प्राप्त होंगे।
English meaningKing, long ago the holy Sanatkumara told this story in the presence of the sages, about how sons would come to you.
काश्यपस्यतु पुत्रोऽस्ति विभण्डक इति श्रुतः ।
ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति ॥
kāśyapasyatu putro'sti vibhaṇḍaka iti śrutaḥ |
ṛṣyaśṛṅga iti khyātastasya putro bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थकाश्यप के विभांडक नाम के पुत्र हैं। उनके एक पुत्र होंगे जो ऋष्यशृंग नाम से प्रसिद्ध होंगे।
English meaningKashyapa has a son named Vibhandaka. A son will be born to him who will be famed as Rishyashringa.
स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरस्सदा ।
नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ॥
sa vane nityasaṃvṛddho munirvanacarassadā |
nānyaṃ jānāti viprendro nityaṃ pitranuvartanāt ||
हिंदी अर्थवे मुनि वन में ही बड़े होंगे और सदा वहीं रहेंगे। सदा पिता का अनुसरण करते हुए वे श्रेष्ठ ब्राह्मण किसी और को नहीं जानेंगे।
English meaningThat sage will grow up in the forest and always live there. Following his father constantly, the young brahmin will know no one else.
द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः ।
लोकेषु प्रथितं राजन्विप्रैश्च कथितं सदा ॥
dvaividhyaṃ brahmacaryasya bhaviṣyati mahātmanaḥ |
lokeṣu prathitaṃ rājanvipraiśca kathitaṃ sadā ||
हिंदी अर्थहे राजन, वे महात्मा दोनों प्रकार का ब्रह्मचर्य निभाएँगे, जैसा ब्राह्मणों ने सदा बताया है और जैसा लोकों में प्रसिद्ध है।
English meaningKing, that great soul will keep both kinds of brahmacharya, as brahmins have always described and as the worlds know.
तस्यैवं वर्तमानस्य कालस्समभिवर्तत ।
अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ॥
tasyaivaṃ vartamānasya kālassamabhivartata |
agniṃ śuśrūṣamāṇasya pitaraṃ ca yaśasvinam ||
हिंदी अर्थइस प्रकार अग्नि की सेवा और अपने यशस्वी पिता की शुश्रूषा करते हुए उनका समय बीतेगा।
English meaningIn this way his time will pass, tending the sacred fire and serving his illustrious father.
एतस्मिन्नेव काले तु रोमपादः प्रतापवान् ।
अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः ॥
etasminneva kāle tu romapādaḥ pratāpavān |
aṅgeṣu prathito rājā bhaviṣyati mahābalaḥ ||
हिंदी अर्थउसी समय अंग देश में रोमपाद नाम के प्रसिद्ध, प्रतापी और महाबली राजा होंगे।
English meaningAt that very time there will be a mighty and valiant king named Romapada, famed among the Angas.
तस्य व्यतिक्रमाद्राज्ञो भविष्यति सुदारुणा ।
अनावृष्टिस्सुघोरा वै सर्वभूतभयावहा ॥
tasya vyatikramādrājño bhaviṣyati sudāruṇā |
anāvṛṣṭissughorā vai sarvabhūtabhayāvahā ||
हिंदी अर्थउस राजा के एक अपराध के कारण अत्यंत भयानक अनावृष्टि होगी, जो सब प्राणियों को भयभीत करेगी।
English meaningBecause of a fault of that king, a terrible drought will come, dreadful and frightening to all creatures.
अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः ।
ब्राह्मणान्श्रुतवृद्धांश्च समानीय प्रवक्ष्यति ॥
anāvṛṣṭyāṃ tu vṛttāyāṃ rājā duḥkhasamanvitaḥ |
brāhmaṇānśrutavṛddhāṃśca samānīya pravakṣyati ||
हिंदी अर्थअनावृष्टि होने पर दुखी राजा ज्ञानवृद्ध ब्राह्मणों को बुलाकर उनसे कहेंगे:
English meaningWhen the drought has set in, the grieving king will call together brahmins who are elders in learning and say to them:
भवन्तश्श्रुतधर्माणो लोकचारित्रवेदिनः ।
समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ॥
bhavantaśśrutadharmāṇo lokacāritravedinaḥ |
samādiśantu niyamaṃ prāyaścittaṃ yathā bhavet ||
हिंदी अर्थआप शास्त्रों और लोक के आचरण को जानते हैं। मुझे बताइए कि कौन सा नियम या प्रायश्चित्त करूँ।
English meaningYou know the scriptures and the ways of the world. Tell me what rule or atonement I should follow.
वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
विभण्डकसुतं राजन्सर्वोपायैरिहानय ॥
vakṣyanti te mahīpālaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ |
vibhaṇḍakasutaṃ rājansarvopāyairihānaya ||
हिंदी अर्थवेदों में पारंगत वे ब्राह्मण राजा से कहेंगे: विभांडक के पुत्र को किसी भी उपाय से यहाँ ले आइए।
English meaningThose brahmins, masters of the Vedas, will tell the king: Bring the son of Vibhandaka here by every means.
आनाय्य च महीपाल ऋश्यशृङ्गं सुसत्कृतम् ।
प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः ॥
ānāyya ca mahīpāla ṛśyaśṛṅgaṃ susatkṛtam |
prayaccha kanyāṃ śāntāṃ vai vidhinā susamāhitaḥ ||
हिंदी अर्थऋष्यशृंग को यहाँ लाकर उनका भलीभाँति सत्कार कीजिए, और शांत मन से विधिपूर्वक अपनी पुत्री शांता का विवाह उनसे कीजिए।
English meaningBring Rishyashringa here, honour him well, and with a steady mind give him your daughter Shanta in marriage according to the rites.
तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते ।
केनोपायेन वै शक्य इहानेतुं स वीर्यवान् ॥
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā rājā cintāṃ prapatsyate |
kenopāyena vai śakya ihānetuṃ sa vīryavān ||
हिंदी अर्थउनकी बात सुनकर राजा चिंता में पड़ेंगे: उस तेजस्वी मुनि को किस उपाय से यहाँ लाया जा सकता है?
English meaningHearing their words, the king will worry: by what means can that powerful sage be brought here?
ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान् ।
पुरोहितममात्यांश्च ततः प्रेष्यति सत्कृतान् ॥
tato rājā viniścitya saha mantribhirātmavān |
purohitamamātyāṃśca tataḥ preṣyati satkṛtān ||
हिंदी अर्थफिर संयमी राजा मंत्रियों के साथ निश्चय करके अपने पुरोहित और मंत्रियों को सम्मान सहित भेजेंगे।
English meaningThen the self possessed king, deciding with his ministers, will send his priest and ministers, with due honour.
ते तु राज्ञो वचश्श्रुशृत्वा व्यथिता विनताननाः ।
न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥
te tu rājño vacaśśruśṛtvā vyathitā vinatānanāḥ |
na gacchema ṛṣerbhītā anuneṣyanti taṃ nṛpam ||
हिंदी अर्थराजा की बात सुनकर वे व्याकुल होंगे और सिर झुका लेंगे, और ऋषि से डरकर राजा से विनती करेंगे: हम नहीं जा सकते।
English meaningHearing the king's words, they will be troubled and hang their heads, and, afraid of the sage, will plead with the king: We cannot go.
वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तत्क्षमान् ।
आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति ॥
vakṣyanti cintayitvā te tasyopāyāṃśca tatkṣamān |
āneṣyāmo vayaṃ vipraṃ na ca doṣo bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थविचार करके वे उचित उपाय सुझाएँगे और कहेंगे: हम ब्राह्मण को ले आएँगे, और इसमें कोई दोष नहीं होगा।
English meaningAfter thinking it over they will propose fitting means and say: We will bring the brahmin, and no fault will come of it.
एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभिः ऋषेस्सुतः ।
आनीतोऽवर्षयद्देवश्शान्ता चास्मै प्रदीयते ॥
evamaṅgādhipenaiva gaṇikābhiḥ ṛṣessutaḥ |
ānīto'varṣayaddevaśśāntā cāsmai pradīyate ||
हिंदी अर्थइस प्रकार अंगराज गणिकाओं के द्वारा ऋषिपुत्र को ले आएँगे; इंद्र वर्षा करेंगे, और शांता उन्हें दी जाएगी।
English meaningSo the sage's son will be brought by the lord of Anga through courtesans; the god will send rain, and Shanta will be given to him.
ऋश्यशृङ्गस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति ।
सनत्कुमारकथितमेतावद्व्याहृतं मया ॥
ṛśyaśṛṅgastu jāmātā putrāṃstava vidhāsyati |
sanatkumārakathitametāvadvyāhṛtaṃ mayā ||
हिंदी अर्थदामाद ऋष्यशृंग आपके लिए पुत्रों का प्रबंध करेंगे। सनत्कुमार ने यही कहा था, और मैंने आपको वही सुनाया है।
English meaningRishyashringa, the son in law, will bring about sons for you. This is what Sanatkumara told, and I have repeated it to you.
अथ हृष्टो दशरथस्सुमन्त्रं प्रत्यभाषत ।
यथर्श्यशृङ्गस्त्वानीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥
atha hṛṣṭo daśarathassumantraṃ pratyabhāṣata |
yatharśyaśṛṅgastvānīto vistareṇa tvayocyatām ||
हिंदी अर्थप्रसन्न होकर दशरथ ने सुमंत्र से कहा: विस्तार से बताओ कि ऋष्यशृंग को कैसे लाया गया।
English meaningDelighted, Dasharatha said to Sumantra: Tell me in detail how Rishyashringa was brought.