Skip to content
Bala Kanda Sarga 8 of 77 24 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 8

A King Without an Heir

बालकांड, सर्ग 8: उत्तराधिकारी के बिना राजा

Though great and righteous, Dasharatha grieves that he has no son to carry on the line. He resolves to perform the ashvamedha, the horse sacrifice, and calls his ministers and priests, who approve the plan.

महान और धर्मात्मा होते हुए भी दशरथ दुखी हैं कि वंश चलाने को उनका कोई पुत्र नहीं है। वे अश्वमेध यज्ञ करने का निश्चय करते हैं और मंत्रियों तथा पुरोहितों को बुलाते हैं, जो इस योजना का समर्थन करते हैं।

1 1.8.1

तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरस्सुतः ॥

tasya tvevaṃ prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ |
sutārthaṃ tapyamānasya nāsīdvaṃśakarassutaḥ ||

हिंदी अर्थ

इतने प्रभावशाली, धर्मज्ञ और महात्मा होने पर भी, और पुत्र के लिए तप करने पर भी, राजा के वंश को आगे बढ़ाने वाला कोई पुत्र नहीं था।

English meaning

Though he was so mighty, knew dharma and was great souled, and though he practised austerities for the sake of a son, the king had no son to carry on his line.

2 1.8.2

चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मनः ।
सुतार्थं हयमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम् ॥

cintayānasya tasyaivaṃ buddhirāsīnmahātmanaḥ |
sutārthaṃ hayamedhena kimarthaṃ na yajāmyaham ||

हिंदी अर्थ

इस पर विचार करते हुए उस महात्मा राजा के मन में विचार आया: पुत्र के लिए मैं अश्वमेध यज्ञ क्यों न करूँ?

English meaning

As the great souled king pondered this, a thought came to him: why should I not perform the horse sacrifice for the sake of a son?

3-4 1.8.3-4

स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् ।
मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभिः ।
ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान् ॥

sa niścitāṃ matiṃ kṛtvā yaṣṭavyamiti buddhimān |
mantribhissaha dharmātmā sarvaireva kṛtātmabhiḥ |
tato'bravīdidaṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam |
śīghramānaya me sarvāngurūṃstān sapurohitān ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान और धर्मात्मा राजा ने अपने सभी संयमी मंत्रियों के साथ निश्चय किया कि यज्ञ करना चाहिए। फिर उन्होंने मंत्रियों में श्रेष्ठ सुमंत्र से कहा: मेरे सब गुरुओं को पुरोहित सहित शीघ्र यहाँ ले आओ।

English meaning

The wise and righteous king made up his mind that the sacrifice must be performed, together with all his ministers of disciplined mind. Then he said to Sumantra, the best of counsellors: Bring all my teachers here quickly, together with the family priest.

5-6 1.8.5-6

ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः ।
समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।
सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।
परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमाः ॥

tatassumantrastvaritaṃ gatvā tvaritavikramaḥ |
samānayatsa tān sarvān samastānvedapāragān |
suyajñaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kāśyapam |
parohitaṃ vasiṣṭhaṃ ca ye cānye vdijasattamāḥ ||

हिंदी अर्थ

शीघ्रता से काम करने वाले सुमंत्र तुरंत गए और वेदों में पारंगत उन सबको ले आए: सुयज्ञ, वामदेव, जाबालि और काश्यप, कुलपुरोहित वसिष्ठ, और अन्य श्रेष्ठ ब्राह्मण।

English meaning

Sumantra, swift in action, went at once and brought all those masters of the Vedas: Suyajna, Vamadeva, Jabali and Kashyapa, the family priest Vasishtha, and the other best of brahmins.

7 1.8.7

तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ।
इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णंवचनमब्रवीत् ॥

tānpūjayitvā dharmātmā rājā daśarathastadā |
idaṃ dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃvacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उनका पूजन करके धर्मात्मा राजा दशरथ ने धर्म और अर्थ से युक्त ये मधुर वचन कहे।

English meaning

After honouring them, the righteous King Dasharatha spoke these gentle words, full of dharma and good sense.

8 1.8.8

मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थन्नास्ति वै सुखम् ।
तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम ॥

mama lālapyamānasya putrārthannāsti vai sukham |
tadarthaṃ hayamedhena yakṣyāmīti matirmama ||

हिंदी अर्थ

पुत्र के लिए विलाप करते हुए मुझे कोई सुख नहीं है। इसलिए मैंने उसी के लिए अश्वमेध यज्ञ करने का निश्चय किया है।

English meaning

I lament for want of a son and have no happiness. So I have resolved to perform the horse sacrifice for that purpose.

9 1.8.9

तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचार्यताम् ॥

tadahaṃ yaṣṭumicchāmi śāstradṛṣṭena karmaṇā |
kathaṃ prāpsyāmyahaṃ kāmaṃ buddhiratravicāryatām ||

हिंदी अर्थ

मैं शास्त्रों में बताई विधि से यज्ञ करना चाहता हूँ। विचार कीजिए कि मेरी इच्छा कैसे पूरी होगी।

English meaning

I wish to sacrifice according to the rites laid down in the shastras. Consider how I may gain my wish.

10 1.8.10

ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् ।
वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम् ॥

tatassādhviti tadvākyaṃ brāhmaṇāḥ pratyapūjayan |
vasiṣṭhapramukhāssarve pārthivasya mukhāccyutam ||

हिंदी अर्थ

वसिष्ठ आदि सभी ब्राह्मणों ने राजा के मुख से निकले उन वचनों की सराहना की और कहा: बहुत अच्छा।

English meaning

All the brahmins, led by Vasishtha, praised the words that came from the king's mouth, saying: Well said.

11 1.8.11

ऊचुश्च परमप्रीतास्सर्वे दशरथं वचः ।
सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥

ūcuśca paramaprītāssarve daśarathaṃ vacaḥ |
sambhārāssambhriyantāṃ te turagaśca vimucyatām ||

हिंदी अर्थ

अत्यंत प्रसन्न होकर उन सबने दशरथ से कहा: सामग्री जुटाई जाए और घोड़ा छोड़ा जाए।

English meaning

Greatly pleased, they all said to Dasharatha: Let the materials be gathered and let the horse be released.

12 1.8.12

सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव ।
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ॥

sarvathā prāpsyase putrānabhipretāṃśca pārthiva |
yasya te dhārmikī buddhiriyaṃ putrārthamāgatā ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, आपको अवश्य मनचाहे पुत्र प्राप्त होंगे, क्योंकि पुत्र के लिए आपके मन में यह धर्ममय संकल्प आया है।

English meaning

King, you will surely gain the sons you desire, since this righteous resolve has come to you for the sake of a son.

13 1.8.13

ततः प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम् ।
अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षपर्याकुलेक्षणः ॥

tataḥ prīto'bhavadrājā śrutvā tadvijabhāṣitam |
amātyāṃścābravīdrājā harṣaparyākulekṣaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

ब्राह्मणों की बात सुनकर राजा प्रसन्न हुए, और हर्ष से भरी आँखों से उन्होंने मंत्रियों से कहा।

English meaning

Hearing what the brahmins said, the king was delighted, and with eyes brimming with joy he spoke to his ministers.

14 1.8.14

सम्भारास्सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह ।
समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम् ॥

sambhārāssambhriyantāṃ me gurūṇāṃ vacanādiha |
samarthādhiṣṭhitaścāśvassopādhyāyo vimucyatām ||

हिंदी अर्थ

मेरे गुरुओं के कहे अनुसार यहाँ सामग्री जुटाई जाए, और समर्थ रक्षकों और उपाध्याय के साथ घोड़ा छोड़ा जाए।

English meaning

As my teachers say, let the materials be gathered here, and let the horse be released, guarded by able men and attended by a priest.

15 1.8.15

सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् ।
शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि ॥

sarayvāścottare tīre yajñabhūmirvidhīyatām |
śāntayaścābhivardhantāṃ yathākalpaṃ yathāvidhi ||

हिंदी अर्थ

सरयू के उत्तरी तट पर यज्ञभूमि तैयार की जाए, और नियम तथा विधि के अनुसार शांति कर्म किए जाएँ।

English meaning

Let the sacrificial ground be prepared on the northern bank of the Sarayu, and let the rites for peace be performed in due order and according to the rules.

16 1.8.16

शक्यः प्राप्तुमयं यज्ञस्सर्वेणापि महीक्षिता ।
नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे ॥

śakyaḥ prāptumayaṃ yajñassarveṇāpi mahīkṣitā |
nāparādho bhavetkaṣṭo yadyasminkratusattame ||

हिंदी अर्थ

यह यज्ञ कोई भी राजा कर सकता है, यदि इस श्रेष्ठ यज्ञ में कोई गंभीर भूल न हो।

English meaning

Any king can perform this sacrifice, provided no grave error is made in this greatest of rites.

17 1.8.17

छिद्रं हि मृगयन्तेऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः ।
निहतस्य च यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति ॥

chidraṃ hi mṛgayante'tra vidvāṃso brahmarākṣasāḥ |
nihatasya ca yajñasya sadyaḥ kartā vinaśyati ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि विद्वान ब्रह्मराक्षस इसमें छिद्र खोजते रहते हैं, और यज्ञ नष्ट होने पर यज्ञकर्ता तुरंत नष्ट हो जाता है।

English meaning

For learned brahmarakshasas look for a flaw here, and when a sacrifice is ruined the one who performs it perishes at once.

18 1.8.18

तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ।
तथा विधानं क्रियतां समर्थाः करणेष्विह ॥

tadyathā vidhipūrvaṃ me kratureṣa samāpyate |
tathā vidhānaṃ kriyatāṃ samarthāḥ karaṇeṣviha ||

हिंदी अर्थ

इसलिए ऐसी व्यवस्था करो कि मेरा यह यज्ञ विधिपूर्वक पूर्ण हो। तुम ऐसे कार्य करने में समर्थ हो।

English meaning

So arrange everything so that my sacrifice is completed exactly according to the rules. You are able in carrying out such work.

19 1.8.19

तथेति चाब्रुवन्सर्वे मन्त्रिणःप्रत्यपूजयन् ।
पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तं निशम्य ते ॥

tatheti cābruvansarve mantriṇaḥpratyapūjayan |
pārthivendrasya tadvākyaṃ yathājñaptaṃ niśamya te ||

हिंदी अर्थ

राजाधिराज के वचन सुनकर सब मंत्रियों ने उनकी आज्ञा का सम्मान किया और कहा: ऐसा ही होगा।

English meaning

Hearing the king's words, all the ministers honoured his command and said: So be it.

20 1.8.20

तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम् ।
अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥

tathā dvijāste dharmajñā vardhayanto nṛpottamam |
anujñātāstatassarve punarjagmuryathāgatam ||

हिंदी अर्थ

धर्म को जानने वाले ब्राह्मणों ने उस श्रेष्ठ राजा को आशीर्वाद दिया और उनकी अनुमति लेकर जैसे आए थे वैसे लौट गए।

English meaning

The brahmins who knew dharma blessed the best of kings and, with his leave, returned as they had come.

21 1.8.21

विसर्जयित्वा तान्विप्रान्सचिवानिदमब्रवीत् ।
ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं यथावत्क्रतुराप्यताम् ॥

visarjayitvā tānviprānsacivānidamabravīt |
ṛtvigbhirupadiṣṭo'yaṃ yathāvatkraturāpyatām ||

हिंदी अर्थ

ब्राह्मणों को विदा करके राजा ने मंत्रियों से कहा: ऋत्विजों के बताए अनुसार यह यज्ञ भलीभाँति संपन्न किया जाए।

English meaning

Having sent the brahmins away, the king said to his ministers: Let this sacrifice be carried out properly, as the priests have directed.

22 1.8.22

इत्युक्त्वा नृपशार्दूलस्सचिवान्समुपस्थितान् ।
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युतिः ॥

ityuktvā nṛpaśārdūlassacivānsamupasthitān |
visarjayitvā svaṃ veśma praviveśa mahādyutiḥ ||

हिंदी अर्थ

सामने उपस्थित मंत्रियों से यह कहकर और उन्हें विदा करके वह तेजस्वी नृपश्रेष्ठ अपने महल में गए।

English meaning

Having said this to the ministers before him and dismissed them, the radiant tiger among kings entered his own palace.

23 1.8.23

ततस्स गत्वा ताःपत्नीर्नरेन्द्रो हृदयप्रियाः ।
उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात् ॥

tatassa gatvā tāḥpatnīrnarendro hṛdayapriyāḥ |
uvāca dīkṣāṃ viśata yakṣye'haṃ sutakāraṇāt ||

हिंदी अर्थ

फिर नरेश अपनी हृदय से प्रिय रानियों के पास गए और बोले: दीक्षा ग्रहण करो। मैं पुत्रों के लिए यज्ञ करूँगा।

English meaning

Then the lord of men went to his queens, dear to his heart, and said: Begin your consecration. I shall sacrifice for the sake of sons.

24 1.8.24

तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम् ।
मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये ॥

tāsāṃ tenātikāntena vacanena suvarcasām |
mukhapadmānyaśobhanta padmānīva himātyaye ||

हिंदी अर्थ

उन अत्यंत प्रिय वचनों से तेजस्वी रानियों के मुख कमल वैसे ही खिल उठे जैसे शीत ऋतु के अंत में कमल।

English meaning

At those most welcome words the lotus faces of the radiant queens shone like lotuses at the end of winter.

Next sarga · Bala Kanda 9Sumantra Tells of RishyasringaSumantra recalls an old prophecy that the sage Rishyasringa, son of Vibhandaka, will help Dasharatha gain sons. He tells how Rishyasringa grew up in the forest…

Characters in this sarga

All characters