Skip to content
Bala Kanda Sarga 7 of 77 22 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 7

Dasharatha's Wise Ministers

बालकांड, सर्ग 7: दशरथ के बुद्धिमान मंत्री

The king's eight ministers, led by Sumantra, are honest and skilled in policy, and his priests Vasishtha and Vamadeva guide him. With such counsel the kingdom is just, guarded and at peace.

सुमंत्र सहित राजा के आठ मंत्री ईमानदार और नीतिनिपुण हैं, और पुरोहित वसिष्ठ तथा वामदेव उनका मार्गदर्शन करते हैं। ऐसी सलाह से राज्य न्यायपूर्ण, सुरक्षित और शांत है।

1 1.7.1

तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।
मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः ॥

tasyāmātyā guṇairāsannikṣvākostu mahātmanaḥ |
mantrajñāśceṅgitajñāśca nityaṃ priyahite ratāḥ ||

हिंदी अर्थ

उस महात्मा इक्ष्वाकु राजा के गुणवान मंत्री थे, जो मंत्रणा और संकेत समझते थे और सदा उसके प्रिय और हित में लगे रहते थे।

English meaning

The great souled Ikshvaku king had ministers rich in virtue, who understood counsel and read his intentions, and who were always devoted to what was dear and good for him.

2 1.7.2

अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।
शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥

aṣṭau babhūvurvīrasya tasyāmātyā yaśasvinaḥ |
śucayaścānuraktāśca rājakṛtyeṣu nityaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

उस वीर के आठ यशस्वी मंत्री थे, पवित्र और अनुरक्त, जो सदा राजकार्य में लगे रहते थे।

English meaning

The hero had eight illustrious ministers, pure and devoted, always attentive to the work of the king.

3 1.7.3

धृष्टिर्जयन्तो विजयस्सिद्धार्थो ह्यर्थसाधकः ।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ॥

dhṛṣṭirjayanto vijayassiddhārtho hyarthasādhakaḥ |
aśoko mantrapālaśca sumantraścāṣṭamo'bhavat ||

हिंदी अर्थ

वे थे धृष्टि, जयंत, विजय, सिद्धार्थ, अर्थसाधक, अशोक, मंत्रपाल, और आठवें सुमंत्र।

English meaning

They were Dhrishti, Jayanta, Vijaya, Siddhartha, Arthasadhaka, Ashoka, Mantrapala, and Sumantra the eighth.

4 1.7.4

ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्याऽऽस्तामृषिसत्तमौ ।
वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥

ṛtvijau dvāvabhimatau tasyā''stāmṛṣisattamau |
vasiṣṭho vāmadevaśca mantriṇaśca tathāpare ||

हिंदी अर्थ

उनके दो सम्मानित ऋत्विज थे, ऋषियों में श्रेष्ठ वसिष्ठ और वामदेव, और इनके अलावा अन्य मंत्री भी थे।

English meaning

He had two esteemed priests, the best of sages, Vasishtha and Vamadeva, and other counsellors besides.

5-6 1.7.5-6

विद्याविनीता ह्रीमन्तः कुशला नियतेन्द्रियाः ।
श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः ।
कीर्तिमन्तः प्रणिहिताः यथावचनकारिणः ।
तेजः क्षमायशःप्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिणः ॥

vidyāvinītā hrīmantaḥ kuśalā niyatendriyāḥ |
śrīmantaśca mahātmānaśśāstrajñā dṛḍhavikramāḥ |
kīrtimantaḥ praṇihitāḥ yathāvacanakāriṇaḥ |
tejaḥ kṣamāyaśaḥprāptā smitapūrvābhibhāṣiṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

वे विद्या से विनीत, लज्जाशील, कुशल और संयमी थे; श्रीमान, महात्मा, शास्त्रों के ज्ञाता और दृढ़ पराक्रमी; यशस्वी, सावधान और कहे अनुसार ही करने वाले; तेज, क्षमा और यश से युक्त, और सदा मुस्कुराकर बोलने वाले।

English meaning

They were disciplined by learning, modest, skilled and self controlled; noble, great souled, versed in the shastras and firm in valour; renowned, attentive and doing exactly as told; endowed with splendour, patience and fame, and always speaking with a smile.

7 1.7.7

क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ।
तेषामविदितं किञ्चित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।
क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥

krodhātkāmārthahetorvā na brūyuranṛtaṃ vacaḥ |
teṣāmaviditaṃ kiñcitsveṣu nāsti pareṣu vā |
kriyamāṇaṃ kṛtaṃ vāpi cāreṇāpi cikīrṣitam ||

हिंदी अर्थ

क्रोध से, काम से या अर्थ के लिए वे कभी झूठ नहीं बोलते थे। अपने लोगों या शत्रुओं में जो कुछ हो रहा हो, हो चुका हो या केवल सोचा गया हो, गुप्तचरों के द्वारा उनसे कुछ भी छिपा नहीं था।

English meaning

Neither from anger nor for desire or gain would they speak a false word. Nothing was unknown to them, among their own people or the enemy, whether being done, already done, or only planned, for they learned it through spies.

8 1.7.8

कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।
प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुस्सुतेष्वपि ॥

kuśalā vyavahāreṣu sauhṛdeṣu parīkṣitāḥ |
prāptakālaṃ tu te daṇḍaṃ dhārayeyussuteṣvapi ||

हिंदी अर्थ

वे व्यवहार में कुशल और मित्रता में परखे हुए थे, और समय आने पर अपने पुत्रों को भी दंड दे सकते थे।

English meaning

They were skilled in affairs and tested in friendship, and when the time came they would punish even their own sons.

9 1.7.9

कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।
अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥

kośasaṅgrahaṇe yuktā balasya ca parigrahe |
ahitaṃ cāpi puruṣaṃ na vihiṃsyuradūṣakam ||

हिंदी अर्थ

वे कोष भरने और सेना सँभालने में लगे रहते थे, और किसी विरोधी को भी, यदि उसने अपराध न किया हो, हानि नहीं पहुँचाते थे।

English meaning

They were devoted to filling the treasury and maintaining the army, and would not harm even a hostile man who had done no wrong.

10 1.7.10

वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः ।
शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥

vīrāśca niyatotsāhā rājaśāstramanuṣṭhitāḥ |
śucīnāṃ rakṣitāraśca nityaṃ viṣayavāsinām ||

हिंदी अर्थ

वे वीर और सदा उत्साही थे, राजशास्त्र का पालन करते थे, और देश के सज्जन निवासियों की सदा रक्षा करते थे।

English meaning

They were heroic and ever energetic, followed the science of kingship, and always protected the honest people of the land.

11 1.7.11

ब्रह्म क्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।
सुतीक्ष्णदण्डास्संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥

brahma kṣatramahiṃsantaste kośaṃ samapūrayan |
sutīkṣṇadaṇḍāssaṃprekṣya puruṣasya balābalam ||

हिंदी अर्थ

वे ब्राह्मणों और क्षत्रियों को पीड़ित किए बिना कोष भरते थे, और व्यक्ति के बल और दुर्बलता को देखकर ही कठोर दंड देते थे।

English meaning

They filled the treasury without oppressing brahmins or kshatriyas, and their punishments were severe only after weighing each person's strength and weakness.

12 1.7.12

शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।
नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित् ॥

śucīnāmekabuddhīnāṃ sarveṣāṃ samprajānatām |
nāsītpure vā rāṣṭre vā mṛṣāvādī naraḥ kvacit ||

हिंदी अर्थ

वे सब पवित्र, एकमत और सजग थे, और नगर या राज्य में कहीं कोई झूठ बोलने वाला नहीं था।

English meaning

They were all honest, of one mind and well informed, and in the city or the kingdom there was not one man who spoke falsely.

13 1.7.13

कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नरः ।
प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥

kaścinna duṣṭastatrāsītparadārarato naraḥ |
praśāntaṃ sarvamevāsīdrāṣṭraṃ puravaraṃ ca tat ||

हिंदी अर्थ

वहाँ कोई ऐसा दुष्ट नहीं था जो पराई स्त्री में रत हो; पूरा राज्य और वह श्रेष्ठ नगर शांत था।

English meaning

There was no wicked man there who coveted another's wife; the whole kingdom and that fine city were at peace.

14 1.7.14

सुवाससस्सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः ।
हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥

suvāsasassuveṣāśca te ca sarve suśīlinaḥ |
hitārthaṃ ca narendrasya jāgrato nayacakṣuṣā ||

हिंदी अर्थ

वे सुंदर वस्त्र और वेश वाले, सब सुशील थे, और नीति की दृष्टि से राजा के हित के लिए जागरूक रहते थे।

English meaning

They were well dressed and well groomed, all of good character, and kept watch with the eye of policy for the good of the king.

15 1.7.15

गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।
विदेशेष्वपि विज्ञातास्सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥

gurorguṇagṛhītāśca prakhyātāśca parākrame |
videśeṣvapi vijñātāssarvato buddhiniścayāt ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने अपने गुरु के गुण अपनाए थे, पराक्रम के लिए प्रसिद्ध थे, और अपनी बुद्धि की दृढ़ता से विदेशों में भी जाने जाते थे।

English meaning

They had taken on the virtues of their teacher, were famed for valour, and through the soundness of their judgement were known even in foreign lands.

16-17 1.7.16-17

सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञाः प्रकृत्या सम्पदान्विताः ।
मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।
नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिनः ॥

sandhivigrahatattvajñāḥ prakṛtyā sampadānvitāḥ |
mantrasaṃvaraṇe śaktāśślakṣṇāssūkṣmāsu buddhiṣu |
nītiśāstraviśeṣajñāssatataṃ priyavādinaḥ ||

हिंदी अर्थ

वे संधि और विग्रह का तत्व जानते थे, स्वभाव से संपन्न थे, मंत्रणा गुप्त रखने में समर्थ और सूक्ष्म विषयों में बारीक बुद्धि वाले थे; नीतिशास्त्र के विशेषज्ञ होकर वे सदा प्रिय बोलते थे।

English meaning

They knew the truth of peace and war, were naturally gifted, able to keep counsel secret and subtle in fine matters of judgement; experts in the science of policy, they always spoke pleasantly.

18 1.7.18

ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघः ।
उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ॥

īdṛśaistairamātyaistu rājā daśaratho'naghaḥ |
upapanno guṇopetairanvaśāsadvasundharām ||

हिंदी अर्थ

ऐसे गुणी मंत्रियों के साथ निष्पाप राजा दशरथ ने पृथ्वी पर शासन किया।

English meaning

With such virtuous ministers, the sinless King Dasharatha ruled the earth.

19-20 1.7.19-20

अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।
प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ।
विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गरः ।
स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ॥

avekṣamāṇaścāreṇa prajā dharmeṇa rañjayan |
prajānāṃ pālanaṃ kurvannadharmānparivarjayan |
viśrutastriṣu lokeṣu vadānyassatyasaṅgaraḥ |
sa tatra puruṣavyāghraśśaśāsa pṛthivīmimām ||

हिंदी अर्थ

गुप्तचरों से देखते हुए, धर्म से प्रजा को प्रसन्न रखते हुए, प्रजा की रक्षा करते और अधर्म से बचते हुए, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, उदार और सत्यप्रतिज्ञ उस नरव्याघ्र ने इस पृथ्वी पर शासन किया।

English meaning

Watching through his spies, pleasing his people by dharma, protecting his subjects and shunning wrongdoing, famed in the three worlds, generous and true to his promise, that tiger among men ruled this earth.

21 1.7.21

नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ।
मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः ।
स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ॥

nādhyagacchadviśiṣṭaṃ vā tulyaṃ vā śatrumātmanaḥ |
mitravānnatasāmantaḥ pratāpahatakaṇṭakaḥ |
sa śaśāsa jagadrājā divaṃ devapatiryathā ||

हिंदी अर्थ

उन्हें अपने से बड़ा या बराबर कोई शत्रु नहीं मिला। मित्रों से संपन्न, सामंतों से नमित और अपने प्रताप से सब काँटे हटा चुके राजा ने संसार पर वैसे ही शासन किया जैसे इंद्र स्वर्ग पर।

English meaning

He found no enemy greater than or equal to himself. Rich in friends, with vassals bowing to him and every thorn removed by his might, the king ruled the world as Indra rules heaven.

22 1.7.22

तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तै र्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैस्समर्थैः ।
स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त स्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥

tairmantribhirmantrahite niyuktai rvṛto'nuraktaiḥ kuśalaissamarthaiḥ |
sa pārthivo dīptimavāpa yukta stejomayairgobhirivodito'rkaḥ ||

हिंदी अर्थ

मंत्रणा और हित के कार्यों में नियुक्त, अनुरक्त, कुशल और समर्थ उन मंत्रियों से घिरे राजा वैसे ही चमके जैसे तेजस्वी किरणों के साथ उगता सूर्य।

English meaning

Surrounded by those ministers, appointed to counsel and to the good of the state, devoted, skilful and able, the king shone like the rising sun with its radiant rays.

Next sarga · Bala Kanda 8A King Without an HeirThough great and righteous, Dasharatha grieves that he has no son to carry on the line. He resolves to perform the ashvamedha, the horse sacrifice, and…

Characters in this sarga

All characters