तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥
tapassvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam | nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam ||
हिंदी अर्थ तपस्वी वाल्मीकि ने तप और वेदाध्ययन में लीन, वाणी के जानकारों में श्रेष्ठ, मुनियों में उत्तम नारद से पूछा।
English meaning The ascetic Valmiki asked Narada, the best of sages, who was devoted to austerity and the study of the Vedas and was foremost among those skilled in speech.
कोन्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥
konvasminsāmprataṃ loke guṇavānkaśca vīryavān | dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ ||
हिंदी अर्थ इस समय संसार में कौन गुणवान और पराक्रमी है? कौन धर्म को जानने वाला, कृतज्ञ, सत्यवादी और अपने व्रत में दृढ़ है?
English meaning Who in this world today is truly virtuous and truly valiant? Who knows dharma, is grateful, truthful in speech and firm in his vows?
चारित्रेण च को युक्तस्सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः कस्समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥
cāritreṇa ca ko yuktassarvabhūteṣu ko hitaḥ | vidvānkaḥ kassamarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ ||
हिंदी अर्थ कौन सदाचारी है और सब प्राणियों का हितैषी है? कौन विद्वान है, कौन समर्थ है, और किसका दर्शन अकेले ही आनंद देता है?
English meaning Who is of good conduct and devoted to the welfare of all beings? Who is learned, who is capable, and whose appearance alone gives joy?
आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥
ātmavānko jitakrodho dyutimānko'nasūyakaḥ | kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge ||
हिंदी अर्थ कौन आत्मसंयमी है, जिसने क्रोध को जीत लिया है, जो तेजस्वी और ईर्ष्या रहित है? युद्ध में क्रोधित होने पर किससे देवता भी डरते हैं?
English meaning Who is self-possessed, has conquered anger, shines with splendour and is free of envy? Whom do even the gods fear when his anger is roused in battle?
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me | maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram ||
हिंदी अर्थ मैं यह सुनना चाहता हूँ, क्योंकि मेरी जिज्ञासा बहुत है। हे महर्षि, आप ऐसे मनुष्य को जानने में समर्थ हैं।
English meaning I wish to hear this, for my curiosity is great. Great sage, you are able to know such a man.
श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ | śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ वाल्मीकि के ये वचन सुनकर तीनों लोकों के ज्ञाता नारद प्रसन्न हुए और "सुनिए" कहकर बोले।
English meaning Hearing these words of Valmiki, Narada, who knows the three worlds, was delighted. Saying "Listen", he spoke.
बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तश्श्रूयतान्नरः ॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ | mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaśśrūyatānnaraḥ ||
हिंदी अर्थ हे मुनि, आपने जिन गुणों का वर्णन किया वे बहुत और दुर्लभ हैं। विचार करके मैं उस मनुष्य के बारे में बताता हूँ जिसमें ये सब हैं। सुनिए।
English meaning Sage, the qualities you have named are many and rare. Having considered them, I will tell you of the man who has them all. Listen.
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैश्श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान् वशी ॥
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiśśrutaḥ | niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimān vaśī ||
हिंदी अर्थ इक्ष्वाकु वंश में जन्मे वे लोगों में राम नाम से प्रसिद्ध हैं। वे संयमी, महाबली, तेजस्वी, धैर्यवान और जितेंद्रिय हैं।
English meaning Born in the line of Ikshvaku, he is known among people as Rama. He is self-controlled, mighty, radiant, steadfast and master of himself.
बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥
buddhimānnītimānvāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ | vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ ||
हिंदी अर्थ वे बुद्धिमान, नीतिज्ञ, वाक्पटु, श्रीमान और शत्रुओं का नाश करने वाले हैं। उनके कंधे चौड़े, भुजाएँ लंबी, गर्दन शंख जैसी और ठोड़ी सुदृढ़ है।
English meaning He is wise, skilled in statecraft, eloquent, glorious and a destroyer of enemies. His shoulders are broad, his arms long, his neck shaped like a conch and his jaw strong.
महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुस्सुशिरास्सुललाटस्सुविक्रमः ॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ | ājānubāhussuśirāssulalāṭassuvikramaḥ ||
हिंदी अर्थ उनकी छाती विशाल है और वे महान धनुर्धर हैं। उनकी हँसली मांस से ढकी है, वे शत्रुओं का दमन करते हैं, उनकी भुजाएँ घुटनों तक हैं, और उनका सिर और ललाट सुंदर है। उनकी चाल पराक्रमी है।
English meaning His chest is broad and he wields a great bow. His collarbones are well covered, he subdues his foes, his arms reach his knees, and his head and forehead are finely formed. His stride is noble.
समस्समविभक्ताङ्गस्स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुभलक्षणः ॥
samassamavibhaktāṅgassnigdhavarṇaḥ pratāpavān | pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ उनका शरीर सुडौल है, अंग समान अनुपात में हैं और वर्ण स्निग्ध है। वे प्रतापी हैं, उनकी छाती चौड़ी और नेत्र विशाल हैं, वे शोभायुक्त और शुभ लक्षणों वाले हैं।
English meaning He is well proportioned, with balanced limbs and a glowing complexion. He is powerful, deep chested and large eyed, graced with fortune and auspicious marks.
धर्मज्ञस्सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नश्शुचिर्वश्यस्समाधिमान् ॥
dharmajñassatyasandhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ | yaśasvī jñānasampannaśśucirvaśyassamādhimān ||
हिंदी अर्थ वे धर्म के ज्ञाता, सत्यप्रतिज्ञ और प्रजा के हित में लगे रहते हैं। वे यशस्वी, ज्ञानी, पवित्र, संयमित और एकाग्रचित्त हैं।
English meaning He knows dharma, is true to his word and delights in the welfare of his people. He is renowned, rich in knowledge, pure, disciplined and composed in mind.
प्रजापतिसमश्श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ॥
prajāpatisamaśśrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ | rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā ||
हिंदी अर्थ प्रजापति के समान वे श्रीमान और सबका पालन करने वाले हैं। वे शत्रुओं का नाश करते हैं, समस्त जीवों की रक्षा करते हैं और धर्म की रक्षा करते हैं।
English meaning Like Prajapati, the lord of creatures, he is glorious and a sustainer of all. He destroys enemies, protects every living being and guards dharma.
रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥
rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā | vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ ||
हिंदी अर्थ वे अपने धर्म का पालन करते हैं और अपने लोगों की रक्षा करते हैं। वे वेद और वेदांगों के तत्व को जानते हैं और धनुर्वेद में निपुण हैं।
English meaning He upholds his own duty and protects his own people. He knows the essence of the Vedas and their limbs, and is accomplished in the science of archery.
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्स्मृतिमान्प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियस्साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥
sarvaśāstrārthatattvajñassmṛtimānpratibhānavān | sarvalokapriyassādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ वे सभी शास्त्रों के अर्थ और तत्व को जानते हैं, उनकी स्मरणशक्ति तीव्र और प्रतिभा प्रखर है। वे सबके प्रिय, सज्जन, उदार हृदय और विवेकी हैं।
English meaning He knows the true meaning of all the shastras, has a sharp memory and ready insight. Loved by all, he is good, high minded and discerning.
सर्वदाभिगतस्सद्भिस्समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यस्सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ॥
sarvadābhigatassadbhissamudra iva sindhubhiḥ | āryassarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ ||
हिंदी अर्थ जैसे नदियाँ समुद्र के पास जाती हैं, वैसे ही सज्जन सदा उनके पास आते हैं। वे श्रेष्ठ हैं, सबको समान मानते हैं, और सदा देखने में प्रिय हैं।
English meaning The good always come to him, as rivers come to the ocean. He is noble, treats all alike, and is always a joy to behold.
स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ | samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva ||
हिंदी अर्थ सभी गुणों से युक्त वे माता कौशल्या का आनंद बढ़ाने वाले हैं। गंभीरता में वे समुद्र के समान और धैर्य में हिमालय के समान हैं।
English meaning Endowed with every virtue, he increases the joy of his mother Kausalya. He is like the ocean in depth and like the Himalaya in steadiness.
विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः । धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ | kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ | dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ ||
हिंदी अर्थ पराक्रम में वे विष्णु के समान और दर्शन में चंद्रमा के समान प्रिय हैं। क्रोध में वे प्रलय की अग्नि जैसे, क्षमा में पृथ्वी जैसे, दान में कुबेर जैसे और सत्य में दूसरे धर्म जैसे हैं।
English meaning He equals Vishnu in valour and is as pleasing to see as the moon. In anger he is like the fire at the end of time, in patience like the earth, in generosity like Kubera, and in truth like a second Dharma.
19-20
1.1.19-20
Copy link
तमेवं गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् । ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया । यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः ॥
tamevaṃ guṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam | jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathassutam | prakṛtīnāṃ hitairyuktaṃ prakṛtipriyakāmyayā | yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ ||
हिंदी अर्थ राजा दशरथ अपने ज्येष्ठ पुत्र राम से प्रेम करते थे, जो ऐसे गुणों से संपन्न, सच्चे पराक्रमी और प्रजा के हित में लगे थे। प्रजा को प्रसन्न करने की इच्छा से राजा ने प्रेमपूर्वक उन्हें युवराज बनाना चाहा।
English meaning King Dasharatha loved this Rama, his eldest son, rich in such virtues, truly valiant and devoted to the good of the people. Wishing to please his subjects, the king lovingly wished to make him crown prince.
21-22
1.1.21-22
Copy link
तस्याभिषेकसम्भारान्दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी । पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥
tasyābhiṣekasambhārāndṛṣṭvā bhāryā'tha kaikayī | pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata | vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam ||
हिंदी अर्थ अभिषेक की तैयारियाँ देखकर रानी कैकेयी ने, जिन्हें पहले वर दिए गए थे, अब उन्हें माँगा: राम का वनवास और भरत का राज्याभिषेक।
English meaning Seeing the preparations for the coronation, Queen Kaikeyi, who had long ago been granted boons, asked for them now: the banishment of Rama and the crowning of Bharata.
स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ | vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam ||
हिंदी अर्थ अपने वचन के कारण धर्म के पाश में बँधे राजा दशरथ ने अपने प्रिय पुत्र राम को वनवास दे दिया।
English meaning Bound by the noose of dharma because of his word, King Dasharatha sent his beloved son Rama into exile.
स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥
sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan | piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt ||
हिंदी अर्थ वह वीर पिता की आज्ञा से और कैकेयी को प्रसन्न करने के लिए प्रतिज्ञा का पालन करते हुए वन को गए।
English meaning The hero went to the forest, keeping the promise, at his father's command and to please Kaikeyi.
तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद्विनयसम्पन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः । भ्रातरं दयितो भ्रातुस्सौभ्रात्रमनुदर्शयन् ॥
taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha | snehādvinayasampannassumitrānandavardhanaḥ | bhrātaraṃ dayito bhrātussaubhrātramanudarśayan ||
हिंदी अर्थ उनके जाते समय उनके प्रिय भाई लक्ष्मण प्रेमवश उनके पीछे चले। विनयी और माता सुमित्रा का आनंद बढ़ाने वाले लक्ष्मण ने सच्चा भ्रातृप्रेम दिखाया।
English meaning As he went, his dear brother Lakshmana followed him out of love. Humble and the joy of his mother Sumitra, he showed what true brotherhood is.
26-27
1.1.26-27
Copy link
रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता । जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः । सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ॥
rāmasya dayitā bhāryā nityaṃ prāṇasamā hitā | janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā | sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ | sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā ||
हिंदी अर्थ सीता भी राम के पीछे चलीं, जैसे रोहिणी चंद्रमा के पीछे चलती है। वे उनकी प्रिय पत्नी थीं, प्राणों के समान प्रिय, जनक के कुल में जन्मी मानो दैवी माया से रची, सभी शुभ लक्षणों से युक्त, स्त्रियों में श्रेष्ठ।
English meaning Sita too followed Rama, as Rohini follows the moon. She was his beloved wife, dear to him as his own life, born in the house of Janaka as if fashioned by divine power, endowed with every good mark, the finest of women.
28-29
1.1.28-29
Copy link
पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च । शृङ्गिबेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् । गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया ॥
paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca | śṛṅgiberapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat | guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṃ priyam | guhena sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā ||
हिंदी अर्थ नागरिकों और पिता दशरथ के दूर तक पीछे आने के बाद राम ने गंगा तट पर श्रृंगवेरपुर में सारथि को लौटा दिया। वहाँ वे निषादों के प्रिय प्रमुख गुह से मिले, और गुह, लक्ष्मण और सीता के साथ आगे बढ़े।
English meaning Followed far by the citizens and by his father Dasharatha, Rama sent back the charioteer at Shringaverapura on the bank of the Ganga. There he met Guha, the beloved chief of the Nishadas, and with Guha, Lakshmana and Sita he went on.
30-31
1.1.30-31
Copy link
ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः । चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् । रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः । देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम् ॥
te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ | citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt | ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ | devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham ||
हिंदी अर्थ वन से वन होते हुए और जल से भरी नदियाँ पार करते हुए तीनों भरद्वाज की सलाह से चित्रकूट पहुँचे। वहाँ उन्होंने सुंदर आवास बनाया और देवताओं या गंधर्वों के समान वन में सुख से रहे।
English meaning Passing from forest to forest and crossing rivers full of water, the three reached Chitrakoot on Bharadwaja's advice. There they built a pleasant dwelling and lived happily in the forest, like gods or gandharvas.
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा । राजा दशरथस्स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम् ॥
citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastathā | rājā daśarathassvargaṃ jagāma vilapansutam ||
हिंदी अर्थ राम के चित्रकूट जाने पर पुत्र शोक से व्याकुल राजा दशरथ उनके लिए विलाप करते हुए स्वर्ग सिधार गए।
English meaning When Rama had gone to Chitrakoot, King Dasharatha, tormented by grief for his son, went to heaven lamenting him.
मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः । नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः ॥
mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ | niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ ||
हिंदी अर्थ उनकी मृत्यु के बाद वसिष्ठ आदि ब्राह्मणों के राज्य सँभालने को कहने पर भी महाबली भरत ने राज्य नहीं चाहा।
English meaning After his death, the mighty Bharata, urged by Vasishtha and the other brahmins to take the kingdom, did not want it.
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥
sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ ||
हिंदी अर्थ वह वीर राम के चरणों में कृपा माँगने वन को गए।
English meaning The hero went to the forest to seek Rama's grace at his feet.
गत्वा तु सुमहात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अयाचद्भ्रातरं राममार्यभावपुरस्कृतः । त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत् ॥
gatvā tu sumahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam | ayācadbhrātaraṃ rāmamāryabhāvapuraskṛtaḥ | tvameva rājā dharmajña iti rāmaṃ vaco'bravīt ||
हिंदी अर्थ सत्य पराक्रमी महात्मा राम के पास पहुँचकर भरत ने विनम्रता से भाई से प्रार्थना की, "धर्म को जानने वाले आप ही राजा हैं।"
English meaning Reaching the great souled Rama, true in valour, Bharata humbly begged his brother, saying, "You alone, who know dharma, are the king."
रामोऽपि परमोदारस्सुमुखस्सुमहायशाः । न चैच्छत्पितुरादेशाद्राज्यं रामो महाबलः ॥
rāmo'pi paramodārassumukhassumahāyaśāḥ | na caicchatpiturādeśādrājyaṃ rāmo mahābalaḥ ||
हिंदी अर्थ परंतु अत्यंत उदार, प्रसन्नमुख और यशस्वी महाबली राम ने पिता की आज्ञा के कारण राज्य स्वीकार नहीं किया।
English meaning But Rama, most generous, gracious and famed, did not accept the kingdom, because of his father's command.
पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्वा पुनःपुनः । निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः ॥
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ datvā punaḥpunaḥ | nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ ||
हिंदी अर्थ राज्य के लिए धरोहर के रूप में अपनी पादुका देकर भरत के बड़े भाई राम ने उन्हें बार बार समझाकर लौटाया।
English meaning Giving his sandals as a pledge for the kingdom, Rama, Bharata's elder brother, persuaded him again and again to turn back.
स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् । नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ॥
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan | nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā ||
हिंदी अर्थ अपनी इच्छा पूरी न होने पर भरत ने राम के चरण छुए और राम के लौटने की प्रतीक्षा में नंदीग्राम से राज्य किया।
English meaning Unable to fulfil his wish, Bharata touched Rama's feet and ruled from Nandigram, longing for Rama's return.
39-40
1.1.39-40
Copy link
गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः । रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान्प्रविवेश ह ॥
gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ | rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca | tatrāgamanamekāgro daṇḍakānpraviveśa ha ||
हिंदी अर्थ भरत के जाने पर सत्यप्रतिज्ञ, जितेंद्रिय श्रीमान राम ने देखा कि नगरवासी वहाँ आते रहेंगे, और एकाग्र होकर दंडक वन में प्रवेश किया।
English meaning When Bharata had gone, the glorious Rama, true to his word and master of his senses, saw that the citizens might keep coming there, and with a single purpose entered the Dandaka forest.
प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः । विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह । सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा ॥
praviśya tu mahāraṇyaṃ rāmo rājīvalocanaḥ | virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha | sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastyabhrātaraṃ tathā ||
हिंदी अर्थ महावन में प्रवेश कर कमलनयन राम ने राक्षस विराध को मारा और शरभंग, सुतीक्ष्ण, अगस्त्य और अगस्त्य के भाई से मिले।
English meaning Entering the great forest, lotus eyed Rama killed the rakshasa Viradha and met Sharabhanga, Sutikshna, Agastya and Agastya's brother.
अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् । खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ ॥
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam | khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau ||
हिंदी अर्थ अगस्त्य के कहने पर उन्होंने प्रसन्नता से इंद्र का धनुष, खड्ग और कभी न खाली होने वाले बाणों के दो तूणीर स्वीकार किए।
English meaning At Agastya's word he joyfully accepted Indra's bow, a sword and two quivers whose arrows never run out.
वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैस्सह । ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ॥
vasatastasya rāmasya vane vanacaraissaha | ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām ||
हिंदी अर्थ जब राम वन में वनचरों के बीच रहते थे, सभी ऋषि असुरों और राक्षसों के वध के लिए उनके पास आए।
English meaning While Rama lived in the forest among its creatures, all the sages came to him to seek the destruction of the asuras and rakshasas.
44-45
1.1.44-45
Copy link
स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तथा वने । प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम् । ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥
sa teṣāṃ pratiśuśrāva rākṣasānāṃ tathā vane | pratijñātaśca rāmeṇa vadhassaṃyati rakṣasām | ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām ||
हिंदी अर्थ उन्होंने उन्हें वचन दिया। राम ने दंडकारण्य में रहने वाले अग्नि के समान तेजस्वी ऋषियों से युद्ध में राक्षसों के वध की प्रतिज्ञा की।
English meaning He gave his word to them. Rama promised the sages of the Dandaka forest, who shone like fire, that he would slay the rakshasas in battle.
तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी । विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ॥
tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī | virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī ||
हिंदी अर्थ वहाँ उनके रहते हुए जनस्थान की इच्छानुसार रूप धरने वाली राक्षसी शूर्पणखा विरूप कर दी गई।
English meaning While he lived there, the rakshasi Shurpanakha of Janasthana, who could take any form she wished, was disfigured.
ततश्शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान् । खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम् । निजघान वने रामस्तेषां चैव पदानुगान् ॥
tataśśūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān | kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam | nijaghāna vane rāmasteṣāṃ caiva padānugān ||
हिंदी अर्थ तब शूर्पणखा के कहने पर सभी राक्षसों ने आक्रमण किया, और राम ने वन में खर, त्रिशिरा और राक्षस दूषण को उनके अनुयायियों सहित मार डाला।
English meaning Then, roused by Shurpanakha's words, all the rakshasas attacked, and Rama killed Khara, Trishira and the rakshasa Dushana in the forest, along with their followers.
वने तस्मिन्निवसता जनस्थाननिवासिनाम् । रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश ॥
vane tasminnivasatā janasthānanivāsinām | rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa ||
हिंदी अर्थ उस वन में उनके रहते हुए जनस्थान के चौदह हज़ार राक्षस मारे गए।
English meaning While he lived in that forest, fourteen thousand rakshasas of Janasthana were slain.
ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः । सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ॥
tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ | sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam ||
हिंदी अर्थ अपने संबंधियों के वध की बात सुनकर रावण क्रोध से भर उठा और उसने मारीच नामक राक्षस को अपना सहायक चुना।
English meaning Hearing of the slaughter of his kin, Ravana was beside himself with rage and chose the rakshasa named Maricha as his helper.
वार्यमाणस्सुबहुशो मारीचेन स रावणः । न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ॥
vāryamāṇassubahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ | na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te ||
हिंदी अर्थ मारीच ने बार बार उसे रोका: "हे रावण, ऐसे बलवान से तुम्हारा विरोध उचित नहीं।"
English meaning Maricha tried again and again to stop him: "Ravana, a quarrel with one so powerful is not wise for you."
अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः । जगाम सह मारीचस्तस्याश्रमपदं तदा ॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ | jagāma saha mārīcastasyāśramapadaṃ tadā ||
हिंदी अर्थ उसकी बात की उपेक्षा कर काल से प्रेरित रावण मारीच के साथ राम के आश्रम गया।
English meaning Ignoring his words, Ravana, driven by fate, went with Maricha to Rama's hermitage.
तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ । जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् ॥
tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau | jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam ||
हिंदी अर्थ उस मायावी के द्वारा दोनों राजकुमारों को दूर ले जाकर, गिद्ध जटायु को मारकर उसने राम की पत्नी का हरण किया।
English meaning Through that master of illusion he lured the two princes far away, killed the vulture Jatayu and carried off Rama's wife.
गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् । राघवश्शोकसन्तप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ॥
gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm | rāghavaśśokasantapto vilalāpākulendriyaḥ ||
हिंदी अर्थ गिद्ध को मरा देखकर और सीता के हरण की बात सुनकर राघव शोक से संतप्त हुए और व्याकुल होकर विलाप करने लगे।
English meaning Seeing the vulture slain and hearing that Sita had been taken, Raghava was consumed with grief and lamented, his senses overwhelmed.
54-55
1.1.54-55
Copy link
ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् । मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह । कबन्धन्नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥
tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam | mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ sandadarśa ha | kabandhannāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam ||
हिंदी अर्थ उसी शोक में उन्होंने गिद्ध जटायु का दाह किया। वन में सीता को खोजते हुए उन्हें कबंध नामक राक्षस मिला, जो विकृत रूप और भयानक दिखने वाला था।
English meaning In that same sorrow he cremated the vulture Jatayu. Searching the forest for Sita, he came upon a rakshasa named Kabandha, misshapen and terrible to see.
तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः । स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् । श्रमणीं धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव ॥
taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ | sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm | śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghava ||
हिंदी अर्थ महाबाहु राम ने उसे मारकर उसका दाह किया, और स्वर्ग जाते हुए कबंध ने उनसे कहा: "हे राघव, धर्म का आचरण करने वाली, धर्म में निपुण तपस्विनी शबरी के पास जाइए।"
English meaning The mighty armed Rama killed him and cremated him, and Kabandha, rising to heaven, told him: "Raghava, go to Shabari, who follows dharma, the ascetic woman wise in dharma."
सोऽभ्यगच्छन्महातेजाश्शबरीं शत्रुसूदनः । शबर्या पूजितस्सम्यग्रामो दशरथात्मजः ॥
so'bhyagacchanmahātejāśśabarīṃ śatrusūdanaḥ | śabaryā pūjitassamyagrāmo daśarathātmajaḥ ||
हिंदी अर्थ तेजस्वी शत्रुनाशक राम शबरी के पास गए, और दशरथ पुत्र राम का शबरी ने भलीभाँति पूजन किया।
English meaning The radiant destroyer of enemies went to Shabari, and Rama, son of Dasharatha, was honoured by her with full devotion.
पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह । हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः ॥
pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha | hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ ||
हिंदी अर्थ पंपा के तट पर वे वानर हनुमान से मिले, और हनुमान के कहने पर सुग्रीव से मिले।
English meaning On the shore of Pampa he met the vanara Hanuman, and at Hanuman's word he met Sugriva.
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः । आदितस्तद्यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषतः ॥
sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ | āditastadyathāvṛttaṃ sītāyāśca viśeṣataḥ ||
हिंदी अर्थ महाबली राम ने सुग्रीव को आरंभ से सब कुछ जैसा हुआ था बताया, विशेषकर सीता के बारे में।
English meaning Mighty Rama told Sugriva everything from the beginning, just as it had happened, and especially about Sita.
सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः । चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम् ॥
sugrīvaścāpi tatsarvaṃ śrutvā rāmasya vānaraḥ | cakāra sakhyaṃ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam ||
हिंदी अर्थ राम से यह सब सुनकर वानर सुग्रीव प्रसन्न हुए और अग्नि को साक्षी मानकर उनसे मित्रता की।
English meaning Hearing all this from Rama, the vanara Sugriva was pleased and made friendship with him with fire as witness.
ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति । रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च ॥
tato vānararājena vairānukathanaṃ prati | rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca ||
हिंदी अर्थ तब दुखी वानरराज ने मित्रभाव से राम को अपने वैर की पूरी कथा सुनाई।
English meaning Then the vanara king, sorrowful, told Rama in friendship the whole story of his feud.
प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति । वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः ॥
pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati | vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ ||
हिंदी अर्थ तब राम ने वाली के वध की प्रतिज्ञा की, और वानर ने उन्हें वाली के बल के बारे में बताया।
English meaning Rama then vowed to kill Vali, and the vanara told him of Vali's strength.
63-64
1.1.63-64
Copy link
सुग्रीवश्शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे । राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् । दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसन्निभम् ॥
sugrīvaśśaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave | rāghavapratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam | darśayāmāsa sugrīvo mahāparvatasannibham ||
हिंदी अर्थ सुग्रीव को राम के पराक्रम पर संदेह था। राघव पर विश्वास के लिए उन्होंने उन्हें दुंदुभि का विशाल शरीर दिखाया, जो बड़े पर्वत के समान था।
English meaning Sugriva still doubted Rama's strength. To be sure of Raghava, he showed him the huge body of Dundubhi, like a great mountain.
उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महाबलः । पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम् ॥
utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsthi mahābalaḥ | pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṃ daśayojanam ||
हिंदी अर्थ मुस्कुराकर उस महाबाहु ने हड्डियों को देखा और पैर के अँगूठे से उन्हें पूरे दस योजन दूर फेंक दिया।
English meaning Smiling, the mighty armed hero looked at the bones and flung them with his big toe a full ten yojanas.
बिभेद च पुनस्सालान्सप्तैकेन महेषुणा । गिरिं रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तथा ॥
bibheda ca punassālānsaptaikena maheṣuṇā | giriṃ rasātalaṃ caiva janayanpratyayaṃ tathā ||
हिंदी अर्थ और एक ही महान बाण से उन्होंने सात साल वृक्षों, एक पर्वत और पाताल तक को भेद दिया, सुग्रीव को विश्वास दिलाते हुए।
English meaning And with one great arrow he pierced seven sal trees, a mountain and the underworld beyond, giving Sugriva proof.
ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तस्स महाकपिः । किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा ॥
tataḥ prītamanāstena viśvastassa mahākapiḥ | kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā ||
हिंदी अर्थ तब प्रसन्नचित्त और विश्वस्त महाकपि राम के साथ किष्किंधा की गुफा गए।
English meaning Then, glad at heart and now trusting him, the great vanara went with Rama to the cave of Kishkindha.
ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः । तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥
tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ | tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ ||
हिंदी अर्थ तब स्वर्ण पिंगल वर्ण वाले श्रेष्ठ वानर सुग्रीव ने गर्जना की, और उस महान गर्जना से वानरों के स्वामी बाहर निकल आए।
English meaning Then Sugriva, best of vanaras, golden tawny in colour, roared, and at that great roar the lord of the vanaras came out.
अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः । निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः ॥
anumānya tadā tārāṃ sugrīveṇa samāgataḥ | nijaghāna ca tatrainaṃ śareṇaikena rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थ तारा से विदा लेकर वाली सुग्रीव से भिड़े, और वहाँ राघव ने उन्हें एक ही बाण से मार दिया।
English meaning Taking leave of Tara, Vali met Sugriva, and there Raghava killed him with a single arrow.
ततस्सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥
tatassugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave | sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat ||
हिंदी अर्थ सुग्रीव के कहने पर युद्ध में वाली को मारकर राघव ने सुग्रीव को राज्य पर बिठाया।
English meaning Having killed Vali in battle at Sugriva's request, Raghava placed Sugriva on the throne.
स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभः । दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् ॥
sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ | diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām ||
हिंदी अर्थ उस श्रेष्ठ वानर ने सब वानरों को इकट्ठा कर जनक पुत्री को खोजने की इच्छा से हर दिशा में भेजा।
English meaning That bull among vanaras gathered all the vanaras and sent them in every direction, eager to find Janaka's daughter.
ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्बली । शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥
tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumānbalī | śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam ||
हिंदी अर्थ तब गिद्ध संपाती के कहने पर बलवान हनुमान ने सौ योजन चौड़ा खारा समुद्र लाँघ लिया।
English meaning Then, on the word of the vulture Sampati, mighty Hanuman leapt across the salt ocean, a hundred yojanas wide.
तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ॥
tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām | dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām ||
हिंदी अर्थ रावण द्वारा पालित लंका नगरी पहुँचकर उन्होंने अशोक वाटिका में चिंतामग्न सीता को देखा।
English meaning Reaching Lanka, the city ruled by Ravana, he saw Sita lost in thought in the Ashoka grove.
निवेदयित्वाऽऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च । समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम् ॥
nivedayitvā''bhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca | samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam ||
हिंदी अर्थ उन्होंने उन्हें पहचान का चिह्न दिया, सारा समाचार सुनाया और वैदेही को सांत्वना दी। फिर उन्होंने वाटिका का तोरण तोड़ दिया।
English meaning He gave her the token of recognition, told her all the news and comforted Vaidehi. Then he smashed the gateway of the grove.
पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्तमन्त्रिसुतानपि । शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ॥
pañca senāgragānhatvā saptamantrisutānapi | śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat ||
हिंदी अर्थ उन्होंने पाँच सेनापतियों और सात मंत्रीपुत्रों को मारा, वीर अक्ष को कुचल दिया, और फिर स्वयं को पकड़े जाने दिया।
English meaning He killed five army commanders and seven sons of ministers, crushed the heroic Aksha, and then allowed himself to be captured.
76-77
1.1.76-77
Copy link
अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् । मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया । ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥
astreṇonmuktamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt | marṣayanrākṣasānvīro yantriṇastānyadṛcchayā | tato dagdhvā purīṃ laṅkāmṛte sītāṃ ca maithilīm | rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ ||
हिंदी अर्थ यह जानते हुए कि ब्रह्मा के वर से वे अस्त्र के बंधन से मुक्त हैं, वीर ने राक्षसों का उन्हें अपनी इच्छा से खींचना सह लिया। फिर सीता को छोड़कर लंका नगरी को जलाकर महाकपि राम को शुभ समाचार देने लौटे।
English meaning Knowing that by Brahma's boon he was already free of the binding weapon, the hero bore the rakshasas as they dragged him at will. Then, having burnt the city of Lanka but spared Sita, the great vanara returned to bring Rama the good news.
सोऽधिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥
so'dhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam | nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ ||
हिंदी अर्थ महात्मा राम के पास जाकर और उनकी प्रदक्षिणा करके असीम आत्मबल वाले हनुमान ने सच्चाई से निवेदन किया: "मैंने सीता को देखा है।"
English meaning Approaching the great souled Rama and walking around him in reverence, Hanuman of boundless spirit reported truly: "I have seen Sita."
ततस्सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः । समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः ॥
tatassugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ | samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ ||
हिंदी अर्थ तब सुग्रीव के साथ राम महासागर के तट पर गए और सूर्य जैसे तेजस्वी बाणों से समुद्र को क्षुब्ध कर दिया।
English meaning Then with Sugriva Rama went to the shore of the great ocean and stirred the sea with arrows bright as the sun.
दर्शयामास चात्मानं समुद्रस्सरितां पतिः । समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥
darśayāmāsa cātmānaṃ samudrassaritāṃ patiḥ | samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat ||
हिंदी अर्थ नदियों के स्वामी समुद्र ने स्वयं को प्रकट किया, और उनकी सलाह पर राम ने नल से सेतु बनवाया।
English meaning The ocean, lord of rivers, showed himself, and on his advice Rama had Nala build a bridge.
तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । रामः सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत् ॥
tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave | rāmaḥ sītāmanuprāpya parāṃ vrīḍāmupāgamat ||
हिंदी अर्थ उसके द्वारा राम लंका नगरी गए, युद्ध में रावण को मारा और सीता को पाया, पर फिर उन्हें गहरा संकोच हुआ।
English meaning By it Rama went to the city of Lanka, killed Ravana in battle and recovered Sita, but then felt deep embarrassment.
तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि । अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती ॥
tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṃ janasaṃsadi | amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṃ satī ||
हिंदी अर्थ तब राम ने सभा में उनसे कठोर वचन कहे। उन्हें सह न पाकर पतिव्रता सीता प्रज्वलित अग्नि में प्रवेश कर गईं।
English meaning Rama then spoke harsh words to her before the assembly. Unable to bear them, the faithful Sita entered the blazing fire.
ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् । बभौ रामस्सम्प्रहृष्टः पूजितस्सर्वदैवतैः ॥
tato'gnivacanātsītāṃ jñātvā vigatakalmaṣām | babhau rāmassamprahṛṣṭaḥ pūjitassarvadaivataiḥ ||
हिंदी अर्थ तब अग्नि के वचनों से सीता को निष्कलंक जानकर राम आनंद से प्रकाशित हुए और सभी देवताओं ने उनका सम्मान किया।
English meaning Then, knowing from Agni's words that Sita was free of any stain, Rama shone with joy, honoured by all the gods.
कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् । सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः ॥
karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram | sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ महात्मा राघव के उस महान कर्म से चर अचर सहित तीनों लोक, देवताओं और ऋषियों के साथ, संतुष्ट हुए।
English meaning By that great deed of the great souled Raghava, the three worlds with all that moves and does not move, with the gods and the sages, were content.
अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ॥
abhiṣicya ca laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam | kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha ||
हिंदी अर्थ लंका में विभीषण को राक्षसों का राजा बनाकर राम अपना कार्य पूर्ण कर चिंता मुक्त होकर आनंदित हुए।
English meaning Having crowned Vibhishana king of the rakshasas in Lanka, Rama, his purpose fulfilled and free of worry, rejoiced.
देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् । अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्वृतः ॥
devatābhyo varaṃ prāpya samutthāpya ca vānarān | ayodhyāṃ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛdvṛtaḥ ||
हिंदी अर्थ देवताओं से वर पाकर उन्होंने मृत वानरों को जीवित किया और मित्रों से घिरे पुष्पक में अयोध्या के लिए चल पड़े।
English meaning Receiving a boon from the gods, he brought the fallen vanaras back to life and set out for Ayodhya in the Pushpaka, surrounded by his friends.
भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामस्सत्यपराक्रमः । भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत् ॥
bharadvājāśramaṃ gatvā rāmassatyaparākramaḥ | bharatasyāntikaṃ rāmo hanūmantaṃ vyasarjayat ||
हिंदी अर्थ भरद्वाज के आश्रम पहुँचकर सत्य पराक्रमी राम ने हनुमान को भरत के पास भेजा।
English meaning Reaching Bharadwaja's ashram, Rama, true in valour, sent Hanuman ahead to Bharata.
पुनराख्यायिकां जल्पन्सुग्रीवसहितश्च सः । पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ॥
punarākhyāyikāṃ jalpansugrīvasahitaśca saḥ | puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā ||
हिंदी अर्थ फिर बीती बातें करते हुए वे सुग्रीव के साथ पुष्पक पर चढ़कर नंदीग्राम गए।
English meaning Then, talking of all that had passed, he boarded the Pushpaka again with Sugriva and went to Nandigram.
नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिस्सहितोऽनघः । रामस्सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥
nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhissahito'naghaḥ | rāmassītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān ||
हिंदी अर्थ नंदीग्राम में निष्पाप राम ने भाइयों के साथ जटा त्यागी और सीता के साथ फिर से राज्य पाया।
English meaning At Nandigram the sinless Rama, with his brothers, put off his matted hair and, reunited with Sita, regained his kingdom.
प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टस्सुधार्मिकः । निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭassudhārmikaḥ | nirāmayo hyarogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ ||
हिंदी अर्थ प्रजा हर्षित और आनंदित, संतुष्ट, पुष्ट और धर्मपरायण है, रोग और व्याधि से मुक्त, और अकाल के भय से रहित है।
English meaning The people are joyful and glad, content, well nourished and righteous, free from sickness and disease, and without fear of famine.
न पुत्रमरणं किञ्चिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् । नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥
na putramaraṇaṃ kiñciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit | nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ ||
हिंदी अर्थ कोई भी कभी पुत्र की मृत्यु नहीं देखेगा। स्त्रियाँ कभी विधवा नहीं होंगी और सदा पतिव्रता रहेंगी।
English meaning No one will ever see the death of a son. Women will never be widowed and will always be devoted to their husbands.
न चाग्निजं भयं किञ्चिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः । न वातजं भयं किञ्चिन्नापि ज्वरकृतं तथा । न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा ॥
na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñcinnāpsu majjanti jantavaḥ | na vātajaṃ bhayaṃ kiñcinnāpi jvarakṛtaṃ tathā | na cāpi kṣudbhayaṃ tatra na taskarabhayaṃ tathā ||
हिंदी अर्थ अग्नि का कोई भय नहीं होगा, कोई प्राणी जल में नहीं डूबेगा, और न आँधी का भय होगा न ज्वर का, न भूख का न चोरों का।
English meaning There will be no fear of fire, no creature will drown in water, and there will be no fear of storm or fever, nor of hunger or of thieves.
नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च । नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा ॥
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca | nityaṃ pramuditāssarve yathā kṛtayuge tathā ||
हिंदी अर्थ नगर और राष्ट्र धन धान्य से भरे होंगे, और सब सदा प्रसन्न रहेंगे, जैसे सत्ययुग में।
English meaning Cities and kingdoms will be full of wealth and grain, and all will always be happy, as in the Krita age.
94-95
1.1.94-95
Copy link
अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः । गवां कोट्ययुतं दत्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति । असंख्येयं धनं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः ॥
aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ | gavāṃ koṭyayutaṃ datvā brahmalokaṃ prayāsyati | asaṃkhyeyaṃ dhanaṃ datvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ ||
हिंदी अर्थ सौ अश्वमेध और बहुत स्वर्ण दक्षिणा वाले अन्य यज्ञ करके, और ब्राह्मणों को असंख्य गायें और अपार धन देकर यशस्वी राम ब्रह्मलोक जाएँगे।
English meaning Having performed a hundred horse sacrifices and others rich in gold, and having given countless cows and boundless wealth to brahmins, the glorious Rama will go to the world of Brahma.
राजवंशान्शतगुणान्स्थापयिष्यति राघवः । चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ॥
rājavaṃśānśataguṇānsthāpayiṣyati rāghavaḥ | cāturvarṇyaṃ ca loke'smin sve sve dharme niyokṣyati ||
हिंदी अर्थ राघव सौ गुना राजवंशों की स्थापना करेंगे, और इस संसार में चारों वर्णों को अपने अपने धर्म में लगाएँगे।
English meaning Raghava will establish royal lines a hundredfold, and will keep the four orders of society each to its own duty in this world.
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca | rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ prayāsyati ||
हिंदी अर्थ दस हज़ार वर्ष और दस सौ वर्ष राज्य करके राम ब्रह्मलोक जाएँगे।
English meaning Having ruled the kingdom for ten thousand years and ten hundred years more, Rama will go to the world of Brahma.
इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् । यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam | yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate ||
हिंदी अर्थ राम का यह चरित्र पवित्र, पापनाशक, पुण्यदायक और वेदों के समान है। जो इसे पढ़ता है वह सब पापों से मुक्त हो जाता है।
English meaning This story of Rama is holy, destroys sin, brings merit and is equal to the Vedas. Whoever reads it is freed from all sins.
एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः । सपुत्रपौत्रस्सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥
etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ | saputrapautrassagaṇaḥ pretya svarge mahīyate ||
हिंदी अर्थ जो मनुष्य आयु देने वाली इस रामायण को पढ़ता है, वह मृत्यु के बाद पुत्रों, पौत्रों और परिजनों सहित स्वर्ग में सम्मानित होता है।
English meaning A person who reads this Ramayana, which grants long life, is honoured in heaven after death, together with his sons, grandsons and followers.
पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात् स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् । वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयात् जनश्च शूद्रोऽपि महत्वमीयात् ॥
paṭhandvijo vāgṛṣabhatvamīyāt syātkṣatriyo bhūmipatitvamīyāt | vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt janaśca śūdro'pi mahatvamīyāt ||
हिंदी अर्थ इसे पढ़ने वाला ब्राह्मण वाणी में श्रेष्ठता, क्षत्रिय भूमि का स्वामित्व, वैश्य व्यापार में लाभ, और शूद्र भी महानता पाता है।
English meaning A brahmin who reads it gains mastery of speech, a kshatriya gains lordship of the land, a merchant gains profit in trade, and a shudra too gains greatness.