Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 99 of 119 42 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 99

The Brothers Meet

अयोध्याकांड, सर्ग 99: भाइयों का मिलन

Bharata sees Rama in bark and matted hair and falls weeping at his feet. Rama raises and embraces him.

भरत राम को वल्कल और जटाओं में देखकर रोते हुए चरणों में गिर पड़ते हैं। राम उन्हें उठाकर गले लगाते हैं।

1 2.99.1

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा ।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन् ॥

niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan ||

हिंदी अर्थ

सेना के ठहर जाने पर भाई को देखने के लिए उत्सुक भरत शत्रुघ्न को मार्ग दिखाते हुए चल पड़े।

English meaning

When the army had settled, Bharata, eager to see his brother, set out, pointing the way to Shatrughna.

2 2.99.2

ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय ।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṛ़rme śīghramānaya |
iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsalaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऋषि वसिष्ठ से 'मेरी माताओं को शीघ्र ले आइए' ऐसा कहकर गुरुजनों के प्रिय भरत तेज़ी से आगे चल पड़े।

English meaning

Instructing the sage Vasishtha, 'Bring my mothers here quickly,' Bharata, devoted to his elders, hurried on ahead.

3 2.99.3

सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत ।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥

sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र भी शत्रुघ्न के पीछे-पीछे निकट ही चले, क्योंकि राम के दर्शन की उनकी लालसा भी भरत जैसी ही थी।

English meaning

Sumantra too followed close behind Shatrughna, for his longing to see Rama was as great as Bharata's.

4 2.99.4

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम् ।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥

gacchannevātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha ||

हिंदी अर्थ

चलते-चलते श्रीमान भरत ने तपस्वियों के आश्रमों के बीच स्थित अपने भाई की पर्णकुटी और झोपड़ी देखी।

English meaning

As he went on, the glorious Bharata saw his brother's leaf hut and cottage standing amid the dwellings of ascetics.

5 2.99.5

शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा ।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥

śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca ||

हिंदी अर्थ

उस कुटी के सामने भरत ने तोड़ी हुई लकड़ियाँ और इकट्ठे किए हुए फूल देखे।

English meaning

In front of that hut Bharata then saw broken firewood and flowers gathered in heaps.

6 2.99.6

स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः ।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित् ॥

sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśā'śramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacitkvacit ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने आश्रम की ओर जाते राम और लक्ष्मण द्वारा पेड़ों पर जगह-जगह कुश और चीर से बनाए गए पहचान-चिह्न देखे।

English meaning

He saw marks made here and there on the trees with strips of kusha grass and bark by Rama and Lakshmana on their way to the hermitage.

7 2.99.7

ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान् ।
मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात् ॥

dadarśa vane tasminmahata ssañcayānkṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣai śaśītakāraṇāt ||

हिंदी अर्थ

उस वन में उन्होंने सर्दी से बचाव के लिए इकट्ठे किए गए हिरणों और भैंसों के सूखे गोबर के बड़े ढेर देखे।

English meaning

In that forest he saw large heaps of dried dung of deer and buffaloes, gathered as fuel against the cold.

8 2.99.8

गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा ।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥

gacchanneva mahābāhurdyutimānbharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

चलते हुए ही महाबाहु और तेजस्वी भरत ने प्रसन्न होकर शत्रुघ्न और सभी मंत्रियों से कहा:

English meaning

Still walking, the mighty-armed and radiant Bharata, filled with joy, spoke to Shatrughna and to all the ministers:

9 2.99.9

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥

manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt |
nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmitaḥ ||

हिंदी अर्थ

'मुझे लगता है कि हम उस स्थान पर पहुँच गए हैं जिसके बारे में भरद्वाज ने बताया था। मेरे विचार से मंदाकिनी नदी यहाँ से दूर नहीं है।'

English meaning

'I think we have reached the place Bharadvaja spoke of. I believe the river Mandakini is not far from here.'

10 2.99.10

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् ।
अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता ॥

uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akāle gantumicchatā ||

हिंदी अर्थ

'ऊँचे बँधे ये चीर लक्ष्मण के ही होंगे; असमय बाहर जाने पर रास्ता पहचानने के लिए उन्होंने यह मार्ग चिह्नित किया है।'

English meaning

'These strips of bark tied up high must be Lakshmana's doing; this path is marked so that he can find his way when going out at odd hours.'

11 2.99.11

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām ||

हिंदी अर्थ

'और यहाँ पर्वत के किनारे बड़े दाँतों वाले बलवान हाथी एक-दूसरे पर चिंघाड़ते हुए घूमे हैं।'

English meaning

'And here, on the mountainside, mighty elephants with great tusks have roamed, trumpeting at one another.'

12 2.99.12

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥

yamevādhātumicchanti tāpasā ssatataṃ vane |
tasyāsau dṛśyate dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

'जो घना धुआँ दिख रहा है, वह उस अग्नि का है जिसे तपस्वी वन में सदा प्रज्वलित रखना चाहते हैं।'

English meaning

'That thick smoke we see rises from the fire that ascetics always wish to keep burning in the forest.'

13 2.99.13

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam ||

हिंदी अर्थ

'यहाँ मैं प्रसन्न होकर गुरुजनों का सत्कार करने वाले, पुरुषों में सिंह, अपने आर्य राघव के दर्शन करूँगा, जो महर्षि के समान हैं।'

English meaning

'Here I shall joyfully see my noble brother Raghava, tiger among men, who honours his elders, like a great sage.'

14 2.99.14

अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः ।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥

atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर थोड़ी देर चलकर राघव (भरत) चित्रकूट में मंदाकिनी के पास पहुँचे और साथ के लोगों से बोले:

English meaning

Then, after going on for a short while, Raghava (Bharata) reached the Mandakini at Chitrakuta and said to the people with him:

15 2.99.15

जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः ।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥

jagatyāṃ puraṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam ||

हिंदी अर्थ

'पुरुषों में सिंह, मनुष्यों के स्वामी, निर्जन स्थान में आकर धरती पर वीरासन में बैठे रहते हैं। मेरे जन्म और जीवन को धिक्कार है!'

English meaning

'That tiger among men, a lord of men, now lives in a lonely place, sitting on the bare ground in the hero's posture. Shame on my birth and my life!'

16 2.99.16

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः ॥

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
sarvānkāmānparityajya vane vasati rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

'मेरे कारण ही संसार के स्वामी, महातेजस्वी राघव इस विपत्ति में पड़े हैं और सब सुखों को त्यागकर वन में रहते हैं।'

English meaning

'Because of me the radiant lord of the world has met this misfortune; giving up every comfort, Raghava lives in the forest.'

17 2.99.17

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन् ।
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥

iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca ||

हिंदी अर्थ

'संसार द्वारा निंदित मैं आज राम, सीता और लक्ष्मण के चरणों में गिरकर उन्हें प्रसन्न करूँगा।'

English meaning

'Condemned by the whole world as I am, today I will fall at the feet of Rama, Sita and Lakshmana to win their grace.'

18 2.99.18

एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ।
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ।
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ।
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ।
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ।
गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः ।
अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव ॥

evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām |
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare |
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ |
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva |
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām |
godhāṅguḷitrairāsaktaiścitraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
arisaṃghairanādhṛṣyāṃ mṛgai ssiṃhaguhā miva ||

हिंदी अर्थ

उस वन में इस प्रकार विलाप करते हुए दशरथनंदन ने एक विशाल, पवित्र और मनोहर पर्णशाला देखी, जो साल, ताड़ और अश्वकर्ण के बहुत-से पत्तों से छाई थी और यज्ञ की वेदी की तरह कोमल कुशों से बिछी हुई चौड़ी थी। वह इंद्रधनुष जैसे भारी, सोने की पीठ वाले, मजबूत और शत्रुओं को पीड़ा देने वाले धनुषों से; सूर्य की किरणों जैसे चमकते, तरकशों में रखे भयंकर बाणों से, जैसे भोगवती चमकते मुख वाले सर्पों से शोभित हो; सुनहरे वस्त्र के म्यानों वाली दो तलवारों, सोने की बिंदियों से चित्रित दो ढालों और सोने से सजे गोह-चर्म के अंगुलित्रों से सुशोभित थी। जैसे हिरणों के लिए सिंह की गुफा, वैसे ही वह शत्रु-समूहों के लिए अजेय थी।

English meaning

Lamenting thus in that forest, the son of Dasharatha saw a large, holy and lovely leaf hut, roofed with many leaves of sal, palm and ashvakarna trees, broad and spread with soft kusha grass like an altar at a sacrifice. It was adorned with heavy bows like Indra's rainbow, gold-backed, strong and able to crush foes; with fearsome arrows in quivers, bright as sunbeams, like gleaming-mouthed serpents in Bhogavati; with two swords in cases of gold cloth, two shields studded with golden dots, and bright gold-decorated finger-guards of iguana skin. Like a lion's den to the deer, it could not be approached by hosts of enemies.

19-23 2.99.19-23

एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः ।
ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ।
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम् ।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ।
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः ।
रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः ।
अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः ।
शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव ।
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् ।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ।
गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः ।
अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव ॥

evaṃ saṃvilapaṃ stasminvane daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām |
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare |
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanaiḥ |
rukmapṛṣṭhairmahāsārai śśobhitāṃ śatrubādhakaiḥ |
arka raśmi pratīkāśairghoraistūṇīgataiśśaraiḥ |
śobhitāṃ dīptavadanai ssarpairbhogavatīmiva |
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām |
godhāṅguḷitrairāsaktaiścitraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
arisaṃghairanādhṛṣyāṃ mṛgai ssiṃhaguhā miva ||

हिंदी अर्थ

उस वन में इस प्रकार विलाप करते हुए दशरथनंदन ने एक विशाल, पवित्र और मनोहर पर्णशाला देखी, जो साल, ताड़ और अश्वकर्ण के बहुत-से पत्तों से छाई थी और यज्ञ की वेदी की तरह कोमल कुशों से बिछी हुई चौड़ी थी। वह इंद्रधनुष जैसे भारी, सोने की पीठ वाले, मजबूत और शत्रुओं को पीड़ा देने वाले धनुषों से; सूर्य की किरणों जैसे चमकते, तरकशों में रखे भयंकर बाणों से, जैसे भोगवती चमकते मुख वाले सर्पों से शोभित हो; सुनहरे वस्त्र के म्यानों वाली दो तलवारों, सोने की बिंदियों से चित्रित दो ढालों और सोने से सजे गोह-चर्म के अंगुलित्रों से सुशोभित थी। जैसे हिरणों के लिए सिंह की गुफा, वैसे ही वह शत्रु-समूहों के लिए अजेय थी।

English meaning

Lamenting thus in that forest, the son of Dasharatha saw a large, holy and lovely leaf hut, roofed with many leaves of sal, palm and ashvakarna trees, broad and spread with soft kusha grass like an altar at a sacrifice. It was adorned with heavy bows like Indra's rainbow, gold-backed, strong and able to crush foes; with fearsome arrows in quivers, bright as sunbeams, like gleaming-mouthed serpents in Bhogavati; with two swords in cases of gold cloth, two shields studded with golden dots, and bright gold-decorated finger-guards of iguana skin. Like a lion's den to the deer, it could not be approached by hosts of enemies.

24 2.99.24

प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥

prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane ||

हिंदी अर्थ

वहाँ राम के निवास में भरत ने उत्तर-पूर्व की ओर ढलान वाली एक चौड़ी, पवित्र वेदी देखी, जिसमें अग्नि प्रज्वलित थी।

English meaning

There in Rama's dwelling Bharata saw a broad, holy altar sloping to the north-east, with a blazing fire.

25 2.99.25

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥

nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam ||

हिंदी अर्थ

क्षण भर देखने के बाद भरत ने अपने बड़े भाई राम को कुटी में जटाओं का मुकुट धारण किए बैठे देखा।

English meaning

Looking for a moment, Bharata saw his elder brother Rama seated in the cottage, wearing a crown of matted hair.

26-28 2.99.26-28

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् ।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ।
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम् ।
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |
dadarśa rāmamāsīnamabhitaḥ pāvakopamam |
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
pṛthivyāssāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam |
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam |
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने काला मृगचर्म और चीर-वल्कल पहने, चारों ओर अग्नि के समान दीप्त राम को बैठे देखा: सिंह जैसे कंधों वाले, महाबाहु, कमल-नयन, सागर तक फैली पृथ्वी के धर्मात्मा स्वामी, जो सीता और लक्ष्मण के साथ कुश बिछी वेदी पर सनातन ब्रह्मा की तरह बैठे थे।

English meaning

He saw Rama seated there, clad in a black deerskin and garments of bark, shining like fire all around: lion-shouldered, mighty-armed, lotus-eyed, the righteous lord of the sea-girt earth, sitting like the eternal Brahma on a platform strewn with darbha grass, with Sita and Lakshmana.

29 2.99.29

तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः ।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः ॥

taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśokapariplutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikeyī sutaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्हें देखकर दुःख और शोक में डूबे श्रीमान धर्मात्मा कैकेयीपुत्र भरत उनकी ओर दौड़े।

English meaning

Seeing him, the glorious and righteous Bharata, son of Kaikeyi, overwhelmed with grief and sorrow, ran towards him.

30 2.99.30

दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा ।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥

dṛṣṭvaiva vilalāpā'rto bāṣpasandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

देखते ही वे पीड़ा से विलाप करने लगे, उनकी वाणी आँसुओं से रुँध गई; धैर्य न रख पाने के कारण उन्होंने ये वचन कहे:

English meaning

As soon as he saw him, he wept in anguish, his voice choked with tears; unable to hold himself steady, he spoke these words:

31 2.99.31

य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥

ya ssaṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum |
vanyairmṛgairupāsīna sso'yamāste mamāgrajaḥ ||

हिंदी अर्थ

'जो राजसभा में प्रजा द्वारा सेवा किए जाने योग्य हैं, वही मेरे बड़े भाई अब वन के पशुओं के बीच बैठे हैं।'

English meaning

'He who deserves to be attended by his subjects in the royal assembly, my elder brother, now sits attended by the wild animals of the forest.'

32 2.99.32

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥

vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocitaḥ |
mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran ||

हिंदी अर्थ

'जो महात्मा पहले हज़ारों के मूल्य वाले वस्त्रों के अभ्यस्त थे, वही अब यहाँ मृगचर्म पहनकर धर्म का पालन करते हुए रहते हैं।'

English meaning

'That great soul, once used to garments worth thousands, now lives here in a deerskin, practising dharma.'

33 2.99.33

अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा ।
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥

adhārayadyo vividhāścitrāssumanasastadā |
so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghavaḥ katham ||

हिंदी अर्थ

'जो राघव पहले तरह-तरह के सुंदर फूल धारण करते थे, वे अब जटाओं का यह भार कैसे उठाते हैं?'

English meaning

'How does Raghava, who once wore many kinds of bright flowers, now bear this weight of matted hair?'

34 2.99.34

यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः ।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥

yasya yajñairyathādiṣṭairyukto dharmasya sañcayaḥ |
śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate ||

हिंदी अर्थ

'जिन्हें विधि के अनुसार किए गए यज्ञों से धर्म का संचय करना चाहिए था, वे अब शरीर के कष्ट से उत्पन्न धर्म की खोज कर रहे हैं।'

English meaning

'He who should gather merit through sacrifices performed as prescribed now seeks merit born of bodily hardship.'

35 2.99.35

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥

candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam |
malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate ||

हिंदी अर्थ

'जिन आर्य का शरीर पहले बहुमूल्य चंदन से लेपित रहता था, वह अब मैल से कैसे ढका है?'

English meaning

'How is the body of my noble brother, once anointed with costly sandalwood paste, now covered with dirt?'

36 2.99.36

मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥

mannimittamidaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam ||

हिंदी अर्थ

'सुख के योग्य राम मेरे ही कारण इस दुःख को प्राप्त हुए हैं। संसार द्वारा निंदित मुझ क्रूर के जीवन को धिक्कार है!'

English meaning

'Because of me Rama, who deserves every comfort, has come to this sorrow. Shame on the life of a cruel man like me, condemned by the world!'

37 2.99.37

इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः ।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥

ityevaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार दीन होकर विलाप करते हुए, पसीने से भीगे कमल-मुख वाले भरत राम के चरणों तक पहुँचने से पहले ही रोते हुए गिर पड़े।

English meaning

Lamenting thus in misery, his lotus face covered in sweat, Bharata fell down weeping before he could even reach Rama's feet.

38 2.99.38

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥

duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |
uktvā'ryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana ||

हिंदी अर्थ

दुःख से संतप्त महाबली राजकुमार भरत ने दीन होकर एक बार 'आर्य!' कहा और फिर कुछ नहीं बोल सके।

English meaning

Tormented by grief, the mighty prince Bharata cried 'Noble one!' once, pitifully, and could say nothing more.

39 2.99.39

बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा ॥

bāṣpābhihatakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryetyevābhisaṅkruśya vyāhartuṃ nāśakattadā ||

हिंदी अर्थ

आँसुओं से गला रुँध जाने पर उन्होंने यशस्वी राम को देखकर 'आर्य!' कहकर पुकारा, पर आगे कुछ बोल न सके।

English meaning

His throat choked with tears, he looked at the illustrious Rama and cried out 'Noble one!' but could speak no further.

40 2.99.40

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् ।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥

śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat ||

हिंदी अर्थ

शत्रुघ्न ने भी रोते हुए राम के चरणों में प्रणाम किया; राम ने दोनों को गले लगाया और आँसू बहाए।

English meaning

Shatrughna too, weeping, bowed at Rama's feet; Rama embraced them both and shed tears.

41 2.99.41

ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये ।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥

tatassumantreṇa guhena caiva samīyatu rājasutāvaraṇye |
divākaraścaiva niśākaraśca yathā'mbare śukrabṛhaspatibhyām ||

हिंदी अर्थ

तब वन में दोनों राजकुमार सुमंत्र और गुह से मिले, जैसे आकाश में सूर्य और चंद्रमा शुक्र और बृहस्पति से मिलते हैं।

English meaning

Then the two princes in the forest met Sumantra and Guha, like the sun and moon meeting Venus and Jupiter in the sky.

42 2.99.42

तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये ।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥

tānpārthivānvāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇye |
vanaukasaste'pi samīkṣya sarve'pyaśrūṇyamuñcanpravihāya harṣam ||

हिंदी अर्थ

हाथियों के झुंड के नायकों जैसे उन राजकुमारों को उस विशाल वन में एकत्र देखकर सभी वनवासी भी अपना हर्ष छोड़कर आँसू बहाने लगे।

English meaning

Seeing those princes, like leaders of elephant herds, gathered there in the great forest, all the forest dwellers too gave up their joy and shed tears.

Next sarga · Ayodhya Kanda 100Rama's Questions on KingshipRama asks after their father and questions Bharata at length on how he governs: ministers, army, treasury, justice and care for the people.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story