Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 111 of 119 32 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 111

Rama Declines Again

अयोध्याकांड, सर्ग 111: राम का पुनः इनकार

Vasishtha appeals to Rama's duty to his guru, but Rama answers that his father's command comes first. Bharata vows to fast until Rama agrees.

वसिष्ठ गुरु के प्रति कर्तव्य का स्मरण कराते हैं, पर राम कहते हैं कि पिता की आज्ञा पहले है। भरत राम के मानने तक अनशन का संकल्प करते हैं।

1 2.111.1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥

vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |
abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम से यह कहकर राजपुरोहित वसिष्ठ ने फिर धर्मयुक्त दूसरे वचन कहे:

English meaning

Having said this to Rama, Vasishtha, the royal priest, spoke further words joined with dharma:

2 2.111.2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |
ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava ||

हिंदी अर्थ

'काकुत्स्थ राघव, यहाँ जन्म लेने वाले प्रत्येक मनुष्य के तीन गुरु होते हैं: आचार्य, पिता और माता।'

English meaning

'Kakutstha, Raghava, every man born here has three teachers: his preceptor, his father and his mother.'

3 2.111.3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥

pitā hyevaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate ||

हिंदी अर्थ

'पुरुषश्रेष्ठ, पिता तो मनुष्य को जन्म देता है, पर आचार्य उसे बुद्धि देता है; इसीलिए वह गुरु कहलाता है।'

English meaning

'Bull among men, the father begets the man, but the preceptor gives him wisdom; that is why he is called guru.'

4 2.111.4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥

so'haṃ te piturācāryastava caiva parantapa |
mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim ||

हिंदी अर्थ

'परंतप, मैं आपके पिता का आचार्य था और आपका भी हूँ। मेरी बात मानने से आप सज्जनों के मार्ग से नहीं हटेंगे।'

English meaning

'Scorcher of foes, I was your father's preceptor and am yours too. By doing as I say, you will not stray from the path of the good.'

5 2.111.5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।
एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः स‌तां गतिम् ॥

imā hi te pariṣada śśreṇayaśca dvijāstathā |
eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ sa‌tāṃ gatim ||

हिंदी अर्थ

'ये आपके सभासद, श्रेणियाँ और द्विज हैं। तात, इनके प्रति धर्म का आचरण करके आप सज्जनों के मार्ग से नहीं हटेंगे।'

English meaning

'Here are your councillors, the guilds and the twice-born. Dear one, by practising dharma towards them you will not stray from the path of the good.'

6 2.111.6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।
अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥

vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |
asyā hi vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim ||

हिंदी अर्थ

'आपको अपनी वृद्ध और धर्मशील माता की आज्ञा का उल्लंघन नहीं करना चाहिए; उनकी बात मानने से आप सज्जनों के मार्ग से नहीं हटेंगे।'

English meaning

'You should not disobey your aged, righteous mother; by doing as she asks, you will not stray from the path of the good.'

7 2.111.7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥

bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |
ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama ||

हिंदी अर्थ

'सत्य और धर्म में पराक्रमी राघव, याचना करते भरत की बात मानने से आप अपने आप का उल्लंघन नहीं करेंगे।'

English meaning

'Raghava, valiant in truth and dharma, by granting the request of Bharata, who begs you, you will not go against yourself.'

8 2.111.8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥

evaṃ madhuramuktassan guruṇā rāghavassvayam |
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

गुरु द्वारा इस प्रकार मधुरता से कहे जाने पर पुरुषश्रेष्ठ राघव ने स्वयं वहाँ बैठे वसिष्ठ को उत्तर दिया:

English meaning

Addressed so sweetly by his teacher, Raghava, bull among men, replied to the seated Vasishtha:

9 2.111.9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः स‌दा ।
न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ।
यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sa‌dā |
na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yatkṛtam |
yathāśakti pradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca ||

हिंदी अर्थ

'माता-पिता पुत्र के लिए जो सदा करते हैं, उसका बदला चुकाना सरल नहीं: सामर्थ्य भर देना, सुलाना, वस्त्र पहनाना, सदा प्रिय बोलना और पालन-पोषण करना।'

English meaning

'What a mother and father always do for their son is not easily repaid: giving as much as they can, putting him to sleep, clothing him, always speaking kindly to him and bringing him up.'

10 2.111.10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ।
यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutassadā |
na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam |
yathāśaktipradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca ||

हिंदी अर्थ

'माता-पिता पुत्र के लिए जो सदा करते हैं, उसका बदला चुकाना सरल नहीं: सामर्थ्य भर देना, सुलाना, वस्त्र पहनाना, सदा प्रिय बोलना और पालन-पोषण करना।'

English meaning

'What a mother and father always do for their son is not easily repaid: giving as much as they can, putting him to sleep, clothing him, always speaking kindly to him and bringing him up.'

11 2.111.11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

'राजा दशरथ मेरे जन्मदाता पिता हैं। उन्होंने मुझे जो आज्ञा दी है, वह मिथ्या नहीं होगी।'

English meaning

'King Dasharatha is my father who begot me. What he commanded me shall not be made false.'

12 2.111.12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥

evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |
uvāca paramodārassūtaṃ paramadurmanāḥ ||

हिंदी अर्थ

राम के ऐसा कहने पर परम उदार भरत ने अत्यंत उदास होकर तुरंत सारथी से कहा:

English meaning

When Rama had said this, the most generous Bharata, deeply downcast, spoke at once to the charioteer:

13 2.111.13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati ||

हिंदी अर्थ

'सारथे, शीघ्र यहाँ भूमि पर मेरे लिए कुश बिछा दो। जब तक आर्य मुझ पर प्रसन्न नहीं होते, मैं उनके सामने धरना देकर बैठूँगा।'

English meaning

'Charioteer, quickly spread kusha grass for me here on this ground. I will sit in protest before my noble brother until he grants me his favour.'

14 2.111.14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |
śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati ||

हिंदी अर्थ

'धन छिने हुए ब्राह्मण की तरह निराहार और प्रकाश-रहित होकर मैं कुटी के सामने तब तक लेटा रहूँगा जब तक ये लौटने को तैयार नहीं होते।'

English meaning

'Without food, without light, like a brahmin robbed of his wealth, I will lie in front of the hut until he agrees to return.'

15 2.111.15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥

sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ pekṣya durmanāḥ |
kuśottaramupasthāpya bhūmāvevā'staratsvayam ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र को राम की ओर देखते पाकर उदास भरत ने स्वयं कुशों का ढेर लाकर भूमि पर बिछा दिया।

English meaning

Seeing Sumantra looking towards Rama, the dejected Bharata brought a heap of kusha grass himself and spread it on the ground.

16 2.111.16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥

tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamaḥ |
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi ||

हिंदी अर्थ

महातेजस्वी, राजर्षियों में श्रेष्ठ राम ने उनसे कहा: 'तात भरत, मैंने क्या किया है कि तुम मेरे विरुद्ध धरना दे रहे हो?'

English meaning

The greatly radiant Rama, best of royal sages, said to him: 'Bharata, dear one, what wrong have I done that you sit in protest against me?'

17 2.111.17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥

brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |
na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane ||

हिंदी अर्थ

'ब्राह्मण यहाँ एक करवट लेटकर लोगों को रोक सकता है, पर अभिषिक्त राजाओं के लिए धरना देने का ऐसा कोई विधान नहीं है।'

English meaning

'A brahmin may lie on one side to restrain men here, but there is no such rule of sitting in protest for those consecrated as kings.'

18 2.111.18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava ||

हिंदी अर्थ

'उठो, नरशार्दूल, इस कठोर व्रत को छोड़ो और यहाँ से शीघ्र श्रेष्ठ नगरी अयोध्या जाओ, राघव।'

English meaning

'Rise, tiger among men, give up this harsh vow, and go quickly from here to Ayodhya, best of cities, Raghava.'

19 2.111.19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥

āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |
uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha ||

हिंदी अर्थ

बैठे-बैठे ही भरत ने चारों ओर देखकर नगरवासियों और जनपदवासियों से कहा: 'आप लोग आर्य को क्यों नहीं समझाते?'

English meaning

Still seated, Bharata looked all around and said to the townspeople and country people: 'Why do you not urge my noble brother?'

20 2.111.20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥

te tadocurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |
kākutsthamabhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब नगर और जनपद के लोगों ने महात्मा भरत से कहा: 'हम काकुत्स्थ को भली-भाँति जानते हैं; राघव ठीक कह रहे हैं।'

English meaning

Then the townspeople and country people said to the great-souled Bharata: 'We know Kakutstha well; Raghava speaks rightly.'

21 2.111.21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥

eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā ||

हिंदी अर्थ

'ये महाभाग भी पिता के वचन पर स्थिर हैं; इसीलिए हम इन्हें सहजता से नहीं लौटा सकते।'

English meaning

'This fortunate one too abides by his father's word; that is why we cannot easily turn him back.'

22 2.111.22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥

teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām ||

हिंदी अर्थ

उनकी बात समझकर राम ने कहा: 'धर्म पर दृष्टि रखने वाले मित्रों की यह बात सुनो।'

English meaning

Understanding their words, Rama said: 'Hear thus the words of friends whose eyes are on dharma.'

23 2.111.23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥

etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksampaśya rāghava |
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam ||

हिंदी अर्थ

'राघव, दोनों पक्षों को सुनकर और भली-भाँति विचार करके, उठो महाबाहु, और मुझे तथा जल को स्पर्श करो।'

English meaning

'Hearing both sides and considering them well, Raghava, rise, mighty-armed one, and touch me and touch water.'

24 2.111.24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥

athotthāya jalaṃspṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
śruṇvantu me pariṣado mantriṇa śśreṇayastathā ||

हिंदी अर्थ

तब भरत ने उठकर जल का स्पर्श किया और कहा: 'सभासद, मंत्री और श्रेणियाँ मेरी बात सुनें।'

English meaning

Then Bharata rose, touched water and said: 'Let the councillors, ministers and guilds hear me.'

25 2.111.25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam ||

हिंदी अर्थ

'मैंने पिता से राज्य नहीं माँगा, न माता को ऐसा करने को कहा, और न ही मैं परम धर्मज्ञ आर्य राघव के वनवास का अनुमोदन करता हूँ।'

English meaning

'I did not ask my father for the kingdom, nor did I instruct my mother, nor do I approve of the exile of my noble brother Raghava, supreme knower of dharma.'

26 2.111.26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥

yaditvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |
ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane ||

हिंदी अर्थ

'यदि वन में रहना और पिता के वचन का पालन करना आवश्यक ही है, तो मैं स्वयं चौदह वर्ष वन में रहूँगा।'

English meaning

'If someone must live in the forest and carry out our father's word, then I myself will live in the forest for fourteen years.'

27 2.111.27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥

dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |
uvāca rāma ssamprekṣya paurajānapadaṃ janam ||

हिंदी अर्थ

भाई के सच्चे वचनों से विस्मित धर्मात्मा राम ने नगर और जनपद के लोगों की ओर देखकर कहा:

English meaning

Amazed at his brother's sincere words, the righteous Rama looked at the townspeople and country people and said:

28 2.111.28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥

vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |
na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā ||

हिंदी अर्थ

'मेरे पिता ने जीवित रहते जो बेचा, गिरवी रखा या खरीदा, उसे न मैं मिटा सकता हूँ और न भरत।'

English meaning

'What my father sold, pledged or bought while he lived cannot be undone by me or by Bharata.'

29 2.111.29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥

upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |
yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam ||

हिंदी अर्थ

'मुझे इस वनवास में प्रतिनिधि का सहारा नहीं लेना चाहिए; यह निंदनीय होगा। कैकेयी ने जो माँगा वह उचित था, और मेरे पिता ने अच्छा कार्य किया।'

English meaning

'I must not use a substitute in this exile; that would be shameful. What Kaikeyi asked was proper, and my father did a good deed.'

30 2.111.30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani ||

हिंदी अर्थ

'मैं जानता हूँ कि भरत क्षमाशील और गुरुजनों का सत्कार करने वाले हैं। इस सत्यप्रतिज्ञ महात्मा में सब कुछ कल्याणकारी है।'

English meaning

'I know Bharata to be forbearing and one who honours his elders. Everything is auspicious in this great soul, true to his word.'

31 2.111.31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥

anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ ||

हिंदी अर्थ

'वन से लौटने पर मैं इस धर्मशील भाई के साथ पृथ्वी का उत्तम स्वामी बनूँगा।'

English meaning

'When I return from the forest, I will become the supreme lord of the earth together with this righteous brother.'

32 2.111.32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥

vṛto hi rājā kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim ||

हिंदी अर्थ

'राजा से कैकेयी ने वर माँगा था, और मैंने उनके वचन का पालन किया है। अब भरत उन पृथ्वीपति पिता को असत्य से मुक्त करें।'

English meaning

'The king was asked by Kaikeyi, and I have carried out his word. Let Bharata now free our father, the lord of the earth, from untruth.'

Next sarga · Ayodhya Kanda 112The SandalsThe sages praise both brothers. Bharata asks for Rama's sandals and vows to rule as their servant from outside Ayodhya until Rama returns.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story