Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 103 of 119 32 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 103

The Mothers Arrive

अयोध्याकांड, सर्ग 103: माताओं का आगमन

The queens reach the hermitage and weep to see Rama offering simple food to his father's spirit.

रानियाँ आश्रम पहुँचती हैं और राम को पिता के लिए साधारण अन्न अर्पित करते देख रोती हैं।

1 2.103.1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥

vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ ||

हिंदी अर्थ

दशरथ की रानियों को आगे करके वसिष्ठ राम के दर्शन की लालसा से उस स्थान की ओर चल पड़े।

English meaning

Placing Dasharatha's wives in front, Vasishtha set out for that place, thirsting to see Rama.

2 2.103.2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥

rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam ||

हिंदी अर्थ

धीरे-धीरे मंदाकिनी की ओर जाती हुई रानियों ने वहाँ वह घाट देखा जिसका उपयोग राम और लक्ष्मण करते थे।

English meaning

The royal ladies, walking slowly towards the Mandakini, saw there the bathing place used by Rama and Lakshmana.

3 2.103.3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥

kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ ||

हिंदी अर्थ

आँसुओं से भीगे और सूखे मुख वाली कौसल्या ने दुःखी होकर सुमित्रा और अन्य रानियों से कहा:

English meaning

Kausalya, her face wet with tears and drawn, said sorrowfully to Sumitra and the other royal women:

4 2.103.4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥

idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vane prākkalanaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ ||

हिंदी अर्थ

'यह वन में उन अनाथों का घाट है, जो निर्दोष कर्म वाले होकर भी देश से निकाल दिए गए हैं, और जिसका वे प्रतिदिन सबसे पहले उपयोग करते हैं।'

English meaning

'This is the bathing place in the forest, used first each day, of those helpless ones of blameless deeds who have been driven from their land.'

5 2.103.5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥

ita ssumitre putraste sadā jalamatandritaḥ |
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt ||

हिंदी अर्थ

'सुमित्रे, यहीं से तुम्हारे पुत्र सौमित्रि मेरे पुत्र के लिए प्रतिदिन बिना थके स्वयं जल लाते हैं।'

English meaning

'From here, Sumitra, your son Saumitri tirelessly fetches water himself every day for my son's sake.'

6 2.103.6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः ।
भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः ॥

jaghanyamapi te putraḥ kṛtavān na tu garhitaḥ |
bhrāturyadartharahitaṃ sarvaṃ tad garhitaṃṃ guṇaiḥ ||

हिंदी अर्थ

'तुम्हारे पुत्र ने छोटे काम भी किए, पर वह निंदनीय नहीं है; जो कार्य भाई के हित से रहित हो, वही गुणीजनों द्वारा निंदित है।'

English meaning

'Your son has done even menial work, yet he is not to be blamed; anything done without serving his brother's purpose is what the virtuous condemn.'

7 2.103.7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।
नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥

adyāyamapi te putraḥ kleśānāmatathocitaḥ |
nīcānartha samācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu ||

हिंदी अर्थ

'आज तुम्हारा यह पुत्र भी, जो ऐसे कष्टों के योग्य नहीं है, इस तुच्छ और कष्टदायक काम को छोड़ दे।'

English meaning

'Today let your son, who does not deserve such hardships, give up this lowly, wearisome task he has taken on.'

8 2.103.8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā ||

हिंदी अर्थ

विशाल नेत्रों वाली रानी ने भूमि पर दक्षिण की ओर अग्रभाग वाले कुशों पर पिता के लिए रखी इंगुदी की खली देखी।

English meaning

On the ground, on darbha grass with its tips pointing south, the large-eyed queen saw the ingudi pulp placed for the father.

9 2.103.9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥

taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

दुःखी राम द्वारा पिता के लिए भूमि पर रखी उस खली को देखकर देवी कौसल्या ने दशरथ की सब रानियों से कहा:

English meaning

Seeing it laid on the ground for his father by the grieving Rama, Queen Kausalya said to all of Dasharatha's wives:

10 2.103.10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥

idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi ||

हिंदी अर्थ

'देखो, राघव ने इक्ष्वाकुओं के स्वामी, महात्मा राघव (दशरथ) को विधिपूर्वक यह अर्पित किया है।'

English meaning

'See this, offered duly by Raghava to his father, the great-souled Raghava, lord of the Ikshvakus.'

11 2.103.11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥

tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam ||

हिंदी अर्थ

'सब भोगों का उपभोग कर चुके उन देवतुल्य महात्मा राजा के लिए मैं यह भोजन उचित नहीं मानती।'

English meaning

'I do not think this food fitting for that godlike, great-souled king who enjoyed every pleasure.'

12 2.103.12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः ॥

caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ |
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhukte vasudhādhipaḥ ||

हिंदी अर्थ

'चारों दिशाओं तक फैली पृथ्वी का भोग करने वाले, महेंद्र के समान वे पृथ्वीपति इंगुदी की खली कैसे खाएँगे?'

English meaning

'How can that lord of the earth, equal to great Indra, who ruled the four-cornered world, eat ingudi pulp?'

13 2.103.13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा ।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान् ॥

ato duḥkhataraṃ loke na kiñcitpratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudikṣodamṛddhimān ||

हिंदी अर्थ

'मुझे संसार में इससे अधिक दुःखद कुछ नहीं लगता कि समृद्ध राम अपने पिता को इंगुदी का चूर्ण अर्पित करें।'

English meaning

'Nothing in the world seems more painful to me than that Rama, once so prosperous, should offer his father ingudi meal.'

14 2.103.14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥

rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā ||

हिंदी अर्थ

'राम द्वारा पिता को अर्पित इंगुदी की खली देखकर मेरा हृदय दुःख से हज़ार टुकड़ों में क्यों नहीं फट जाता?'

English meaning

'Seeing ingudi pulp offered by Rama to his father, how does my heart not burst into a thousand pieces with grief?'

15 2.103.15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥

śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannāstasya devatāḥ ||

हिंदी अर्थ

'यह लोक-कथन मुझे सचमुच सत्य लगता है कि मनुष्य जो अन्न खाता है, वही उसके देवताओं का अन्न होता है।'

English meaning

'This popular saying seems true to me indeed: whatever food a man eats, that is the food of his gods.'

16 2.103.16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥

evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार दुःखी कौसल्या को सांत्वना देकर सौतें आगे बढ़ीं और उन्होंने आश्रम में राम को स्वर्ग से गिरे देवता के समान देखा।

English meaning

Comforting her in her distress, the co-wives went on and saw Rama in the hermitage, like a god fallen from heaven.

17 2.103.17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।
आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥

sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ ||

हिंदी अर्थ

सब सुखों से वंचित राम को देखकर शोक से दुर्बल माताएँ दुःखी होकर ज़ोर-ज़ोर से रोने लगीं।

English meaning

Seeing Rama bereft of all comforts, the mothers, wasted with grief, wept aloud in distress.

18 2.103.18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।
मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥

tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
mātrūṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ ||

हिंदी अर्थ

सत्यप्रतिज्ञ पुरुषसिंह राम ने उठकर अपनी सब माताओं के शुभ चरण पकड़ लिए।

English meaning

Rama, tiger among men and true to his word, rose and clasped the auspicious feet of all his mothers.

19 2.103.19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः ।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥

tāḥ pāṇibhi ssukhasparśairmṛdvaṅgulitalai śśubhaiḥ |
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ ||

हिंदी अर्थ

विशाल नेत्रों वाली माताओं ने कोमल स्पर्श वाले, सुंदर, मृदु उँगलियों वाले हाथों से राम की पीठ की धूल पोंछी।

English meaning

With hands soft to the touch and lovely, gentle fingers, the large-eyed women wiped the dust from Rama's back.

20 2.103.20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥

saumitrirapi tā ssarvā mātṛ़ssamprekṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram ||

हिंदी अर्थ

सौमित्रि ने भी सब माताओं को देखकर दुःखी होते हुए राम के बाद धीरे-धीरे भक्तिपूर्वक उन्हें प्रणाम किया।

English meaning

Saumitri too, grieving to see all his mothers, bowed to them devotedly, slowly, after Rama.

21 2.103.21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥

yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe ||

हिंदी अर्थ

सब रानियों ने दशरथ के शुभ लक्षणों वाले पुत्र लक्ष्मण के साथ भी वैसा ही व्यवहार किया जैसा राम के साथ।

English meaning

All the women treated Lakshmana, Dasharatha's son of auspicious marks, just as they treated Rama.

22 2.103.22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥

sītā'pi caraṇāṃstāsāmupasaṅgṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā ||

हिंदी अर्थ

दुःखी सीता भी सासों के चरण छूकर आँसुओं से भरी आँखों के साथ उनके सामने खड़ी हो गईं।

English meaning

Sita too, grieving, clasped the feet of her mothers-in-law and stood before them, her eyes full of tears.

23 2.103.23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥

tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

वनवास से दुर्बल, दीन और दुःखी सीता को माँ की तरह, बेटी के समान गले लगाकर कौसल्या ने कहा:

English meaning

Embracing her as a mother embraces her daughter, sorrowful, pitiful and thin from forest life, Kausalya said:

24 2.103.24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥

videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane ||

हिंदी अर्थ

'विदेहराज की पुत्री, दशरथ की पुत्रवधू और राम की पत्नी इस निर्जन वन में ऐसे दुःख को कैसे प्राप्त हुई?'

English meaning

'How has the daughter of the king of Videha, daughter-in-law of Dasharatha and wife of Rama, come to such sorrow in this lonely forest?'

25-26 2.103.25-26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ।
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम् ।
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥

padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ |
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivā'śrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ ||

हिंदी अर्थ

'वैदेही, धूप से झुलसे कमल, मुरझाए कुमुद, धूल से मैली स्वर्ण और बादलों से ढके चंद्रमा जैसे तुम्हारे मुख को देखकर विपत्ति रूपी अरणी से उत्पन्न शोक मेरे मन को वैसे ही जलाता है जैसे अग्नि अपने आश्रय को।'

English meaning

'Vaidehi, seeing your face like a lotus scorched by the sun, a withered lily, gold soiled by dust, or the moon dimmed by clouds, grief born of the fire-stick of misfortune burns my heart as fire burns its fuel.'

27 2.103.27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥

bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब दुःखी माता ऐसा कह रही थीं, तभी भरत के बड़े भाई राघव ने वसिष्ठ के पास जाकर उनके चरण पकड़ लिए।

English meaning

While his grieving mother was speaking thus, Raghava, Bharata's elder brother, approached Vasishtha and clasped his feet.

28 2.103.28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥

purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindramivāmarādhipaḥ |
pragṛhya pādau susamṛddhatejasassahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे देवराज इंद्र बृहस्पति के चरण पकड़ते हैं, वैसे ही राघव ने अग्नि के समान तेजस्वी पुरोहित के चरण पकड़े और उनके साथ ही बैठ गए।

English meaning

As Indra, lord of the gods, clasps the feet of Brihaspati, Raghava clasped the feet of the family priest, radiant as fire and rich in splendour, and sat down together with him.

29 2.103.29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम् ॥

tato jaghanyaṃ sahitai ssamantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ |
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharata stadā'grajam ||

हिंदी अर्थ

तब धर्मात्मा भरत मंत्रियों, नगर के प्रमुख लोगों, सैनिकों और धर्म के सबसे बड़े जानकार लोगों के साथ अपने बड़े भाई से नीचे बैठ गए।

English meaning

Then righteous Bharata, with the ministers, the leading citizens, the soldiers and the people most learned in dharma, sat down below his elder brother.

30 2.103.30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥

upopaviṣṭa stu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim ||

हिंदी अर्थ

वहाँ बैठे पराक्रमी भरत ने हाथ जोड़कर तपस्वी वेश में शोभा से दमकते राघव को वैसे ही देखा जैसे महेंद्र विनम्रता से प्रजापति को देखते हैं।

English meaning

Seated there, valiant Bharata, with folded hands, gazed at Raghava, blazing with glory in an ascetic's dress, as great Indra gazes reverently at Prajapati.

31 2.103.31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥

kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā ||

हिंदी अर्थ

'भरत आज राघव को प्रणाम और सत्कार करके क्या कहेंगे?' उस समय उन आर्यजनों के मन में बड़ा कौतूहल उत्पन्न हुआ।

English meaning

'What will Bharata say to Raghava today, after bowing and honouring him duly?' Great curiosity arose then among those noble people.

32 2.103.32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः ।
वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥

sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharata śca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhi śca virejuradhvare yathā sadasyai ssahitāstrayo'gnayaḥ ||

हिंदी अर्थ

सत्य में दृढ़ राघव, महानुभाव लक्ष्मण और धर्मात्मा भरत मित्रों से घिरे हुए ऐसे शोभित हुए जैसे यज्ञ में सदस्यों से घिरी तीनों अग्नियाँ।

English meaning

Raghava, steadfast in truth, the noble Lakshmana and righteous Bharata, surrounded by friends, shone like the three sacred fires surrounded by priests at a sacrifice.

Next sarga · Ayodhya Kanda 104Rama Holds to His WordBharata pleads again. Rama explains that a son must make his father's word true and that he will not return before fourteen years.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story