Skip to content
Aranya Kanda Sarga 51 of 75 46 shlokas Journey stop 13
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 51

Jatayu Falls

अरण्यकांड, सर्ग 51: जटायु का पतन

Jatayu shatters Ravana's chariot and wounds him, but the old bird tires. Ravana cuts off his wings and flies on with Sita.

जटायु रावण का रथ तोड़कर उसे घायल करते हैं, पर वृद्ध पक्षी थक जाते हैं। रावण उनके पंख काटकर सीता को लेकर उड़ जाता है।

1 3.51.1

इत्युक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा ।
क्रुद्धस्याग्निनिभास्सर्वा रेजुर्विंशतिदृष्टयः ॥

ityuktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā |
kruddhasyāgninibhāssarvā rejurviṃśatidṛṣṭayaḥ ||

हिंदी अर्थ

जटायु द्वारा उचित रीति से ऐसा कहे जाने पर क्रुद्ध रावण की बीसों आँखें अग्नि के समान जल उठीं।

English meaning

When Jatayu had spoken to him so fittingly, all twenty eyes of the enraged Ravana blazed like fire.

2 3.51.2

संरक्तनयनः कोपात्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥

saṃraktanayanaḥ kopāttaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
rākṣasendro'bhidudrāva patagendramamarṣaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

क्रोध से लाल आँखों वाला, तपे सोने के कुंडल पहने, असहनशील राक्षसराज पक्षिराज पर झपटा।

English meaning

His eyes red with anger, wearing earrings of refined gold, the lord of rakshasas, unable to bear it, rushed at the king of birds.

3 3.51.3

स सम्प्रहारस्तुमुल स्तयोस्तस्मिन्महावने ।
बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥

sa samprahārastumula stayostasminmahāvane |
babhūva vātoddhatayormeghayorgagane yathā ||

हिंदी अर्थ

उस महावन में उन दोनों का संघर्ष भयंकर था, जैसे आकाश में वायु से टकराते दो बादल।

English meaning

The clash between them in that great forest was tumultuous, like two clouds driven together by the wind in the sky.

4 3.51.4

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा ।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥

tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayostadā |
sapakṣayormālyavatormahāparvatayoriva ||

हिंदी अर्थ

गिद्ध और राक्षस का वह युद्ध अद्भुत था, जैसे वनों से सजे दो विशाल पंखधारी पर्वतों का।

English meaning

That battle between the vulture and the rakshasa was wondrous, like that between two great winged mountains crowned with forest.

5 3.51.5

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलः ॥

tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
abhyavarṣanmahāghorairgṛdhrarājaṃ mahābalaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब महाबली रावण ने गृध्रराज पर अत्यंत भयानक नालीक और नाराच बाणों और तीखी नोक वाले विकर्णी बाणों की वर्षा की।

English meaning

Then the mighty Ravana rained on the king of vultures most terrible nalika and naracha arrows and sharp-pointed vikarni shafts.

6 3.51.6

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्त्ररथेश्वरः ।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥

sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ pattraratheśvaraḥ |
jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge ||

हिंदी अर्थ

पंखधारियों के स्वामी गिद्ध जटायु ने युद्ध में रावण के उन बाण-जालों और अस्त्रों को झेल लिया।

English meaning

Jatayu the vulture, lord of winged creatures, received those nets of arrows, Ravana's missiles, in the battle.

7 3.51.7

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः ।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः ॥

tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ |
cakāra bahudhā gātre vraṇānpatagasattamaḥ ||

हिंदी अर्थ

उस महाबली श्रेष्ठ पक्षी ने अपने तीखे नाखूनों वाले पंजों से रावण के शरीर पर अनेक घाव कर दिए।

English meaning

With his sharp-clawed feet, the mighty best of birds made many wounds on Ravana's body.

8 3.51.8

अथ क्रोधाद्धशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान् ।
मृत्युदण्डनिभान्घोरान्छत्रुमर्दनकाङ्क्षया ॥

atha krodhāddhaśagrīvo jagrāha daśa mārgaṇān |
mṛtyudaṇḍanibhānghorānchatrumardanakāṅkṣayā ||

हिंदी अर्थ

तब क्रोध में दशग्रीव ने शत्रु को कुचलने की इच्छा से मृत्युदंड के समान दस भयानक बाण लिए।

English meaning

Then in his anger the ten-necked one took ten terrible arrows, like the rod of Death, wishing to crush his enemy.

9 3.51.9

स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः ।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैश्शिलीमुखैः ॥

sa tairbāṇairmahāvīryaḥ pūrṇamuktairajihmagaiḥ |
bibheda niśitaistīkṣṇairgṛdhraṃ ghoraiśśilīmukhaiḥ ||

हिंदी अर्थ

उस महापराक्रमी ने पूरी तरह खींचकर छोड़े गए सीधे जाने वाले उन तीखे, भयानक बाणों से गिद्ध को बींध दिया।

English meaning

With those sharp, terrible, straight-flying arrows, fully drawn and released, the mighty one pierced the vulture.

10 3.51.10

स राक्षसरथे पश्यन्जानकीं बाष्पलोचनाम् ।
अचिन्तयित्वा तान्बाणान्राक्षसं समभिद्रवत् ॥

sa rākṣasarathe paśyanjānakīṃ bāṣpalocanām |
acintayitvā tānbāṇānrākṣasaṃ samabhidravat ||

हिंदी अर्थ

राक्षस के रथ में आँसू भरी आँखों वाली जानकी को देखकर जटायु ने उन बाणों की परवाह न करते हुए राक्षस पर धावा बोला।

English meaning

Seeing Janaki in the rakshasa's chariot, her eyes full of tears, Jatayu paid no heed to those arrows and rushed at the rakshasa.

11 3.51.11

ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः ॥

tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

तब उस तेजस्वी पक्षिराज ने अपने पंजों से रावण के मोतियों और मणियों से सजे धनुष को बाण सहित तोड़ डाला।

English meaning

Then the radiant lord of birds broke with his feet Ravana's bow, adorned with pearls and gems, along with its arrow.

12 3.51.12

ततोऽन्यद्धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्छितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tato'nyaddhanurādāya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब क्रोध से मूर्छित रावण ने दूसरा धनुष उठाया और सैकड़ों और हजारों बाणों की वर्षा की।

English meaning

Then Ravana, beside himself with rage, took up another bow and rained arrows by hundreds and thousands.

13 3.51.13

शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः ।
कुलायमुपसम्प्राप्तः पक्षीव प्रबभौ तदा ॥

śarairāvāritastasya saṃyuge patageśvaraḥ |
kulāyamupasamprāptaḥ pakṣīva prababhau tadā ||

हिंदी अर्थ

युद्ध में उसके बाणों से ढका पक्षिराज अपने घोंसले में बैठे पक्षी के समान दिखने लगा।

English meaning

Covered by his arrows in the battle, the lord of birds looked like a bird that has gone into its nest.

14 3.51.14

स तानि शरवर्षाणि पक्षाभ्यां च विधूयच ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद्धनुः ॥

sa tāni śaravarṣāṇi pakṣābhyāṃ ca vidhūyaca |
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañjāsya mahaddhanuḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने पंखों से उन बाण-वर्षाओं को झाड़कर उस तेजस्वी ने अपने पंजों से रावण का महान धनुष तोड़ दिया।

English meaning

Shaking off those showers of arrows with his wings, the radiant one broke Ravana's great bow with his feet.

15 3.51.15

तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् ।
पक्षाभ्यां स महावीर्यो व्याधुनोत्पतगेश्वरः ॥

taccāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram |
pakṣābhyāṃ sa mahāvīryo vyādhunotpatageśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

और रावण के अग्नि के समान चमकते कवच को उस महापराक्रमी पक्षिराज ने अपने पंखों से नोच डाला।

English meaning

And Ravana's armour, blazing like fire, the mighty lord of birds tore away with his wings.

16 3.51.16

काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान्खरान् ।
तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली ॥

kāñcanoraśchadāndivyānpiśācavadanānkharān |
tāṃścāsya javasampannāñjaghāna samare balī ||

हिंदी अर्थ

उस बलवान ने युद्ध में रावण के सोने के दिव्य कवच वाले, पिशाचमुखी, वेगवान खच्चरों को मार डाला।

English meaning

The mighty one killed in battle Ravana's swift mules, with divine golden breastplates and the faces of goblins.

17 3.51.17

वरं त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम् ।
मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् ॥

varaṃ triveṇusampannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam |
maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham ||

हिंदी अर्थ

उसने उस श्रेष्ठ, तीन बाँसों वाले, इच्छानुसार चलने वाले, अग्नि के समान चमकते, मणियों और सोने से चित्रित महारथ को भी तोड़ डाला।

English meaning

He also broke the great chariot, excellent, with three bamboo poles, going wherever its owner wished, blazing like fire, its body bright with gems and gold.

18 3.51.18

पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैस्सह ।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैस्सह ॥

pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaissaha |
pātayāmāsa vegena grāhibhī rākṣasaissaha ||

हिंदी अर्थ

उसने बड़े वेग से पूर्ण चंद्रमा के समान छत्र को चँवरों और उन्हें पकड़ने वाले राक्षसों सहित गिरा दिया।

English meaning

With great force he struck down the umbrella, like the full moon, together with the whisks and the rakshasas who held them.

19 3.51.19

सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेनैव महच्छिरः ।
पुनर्व्यपाहरच्छ्रीमान्पक्षिराजो महाबलः ॥

sāratheścāsya vegena tuṇḍenaiva mahacchiraḥ |
punarvyapāharacchrīmānpakṣirājo mahābalaḥ ||

हिंदी अर्थ

और उस तेजस्वी, महाबली पक्षिराज ने अपनी चोंच से ही वेगपूर्वक रावण के सारथी का बड़ा सिर उखाड़ दिया।

English meaning

And with his beak alone, swiftly, the splendid and mighty king of birds tore off the great head of Ravana's charioteer.

20 3.51.20

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥

sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

धनुष टूट जाने, रथ नष्ट हो जाने, खच्चरों और सारथी के मारे जाने पर रावण वैदेही को गोद में लिए भूमि पर गिर पड़ा।

English meaning

His bow broken, his chariot gone, his mules and charioteer slain, Ravana fell to the ground holding Vaidehi on his lap.

21 3.51.21

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् ।
साधुसाध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam |
sādhusādhviti bhūtāni gṛdhrarājamapūjayan ||

हिंदी अर्थ

रावण को वाहन टूटने पर भूमि पर गिरा देखकर सब प्राणियों ने 'शाबाश! शाबाश!' कहकर गृध्रराज की प्रशंसा की।

English meaning

Seeing Ravana fallen to the ground, his vehicle shattered, all beings honoured the king of vultures, crying 'Well done! Well done!'

22 3.51.22

परिश्रान्तं तु तं दृष्टवा जरया पक्षियूथपम् ।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥

pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭavā jarayā pakṣiyūthapam |
utpapāta punarhṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

परंतु पक्षियों के नायक को बुढ़ापे से थका देखकर रावण प्रसन्न होकर मैथिली को लेकर फिर उड़ चला।

English meaning

But seeing the leader of the birds wearied by old age, Ravana, delighted, rose up again holding Maithili.

23 3.51.23

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम् ।
गृध्रराजस्समुत्पत्य समभिद्रुत्य रावणम् ।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत् ॥

taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām |
gṛdhrarājassamutpatya samabhidrutya rāvaṇam |
samāvārya mahātejā jaṭāyuridamabravīt ||

हिंदी अर्थ

जब रावण प्रसन्न होकर जनकनंदिनी को गोद में लिए जा रहा था, तब तेजस्वी गृध्रराज जटायु उड़कर उस पर झपटे, उसका मार्ग रोका और कहा:

English meaning

As Ravana went off exultant with Janaka's daughter on his lap, the radiant king of vultures, Jatayu, flew up, rushed at him, blocked his way and said:

24 3.51.24

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण ।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥

vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa |
alpabuddhe harasyenāṃ vadhāya khalu rakṣasām ||

हिंदी अर्थ

हे मंदबुद्धि रावण, तुम वज्र के समान बाणों वाले राम की पत्नी का हरण कर रहे हो, जो निश्चय ही राक्षसों के विनाश के लिए है।

English meaning

Ravana, you fool, you are carrying off the wife of Rama, whose arrows strike like the thunderbolt, surely for the destruction of the rakshasas.

25 3.51.25

समित्रबन्धुस्सामात्यस्सबलस्सपरिच्छदः ।
विषपानं पिबस्येतत्पिपासित इवोदकम् ॥

samitrabandhussāmātyassabalassaparicchadaḥ |
viṣapānaṃ pibasyetatpipāsita ivodakam ||

हिंदी अर्थ

अपने मित्रों और बंधुओं, मंत्रियों, सेना और परिवार सहित तुम यह विष वैसे ही पी रहे हो जैसे प्यासा जल पीता है।

English meaning

With your friends and kin, your ministers, your army and your retinue, you are drinking this poison as a thirsty man drinks water.

26 3.51.26

अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः ।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥

anubandhamajānantaḥ karmaṇāmavicakṣaṇāḥ |
śīghrameva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi ||

हिंदी अर्थ

जो अविवेकी अपने कर्मों का परिणाम नहीं जानते, वे शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं, जैसे तुम नष्ट होगे।

English meaning

Those who lack discernment and do not know the consequences of their deeds perish quickly, as you will perish.

27 3.51.27

बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥

baddhastvaṃ kālapāśena kva gatastasya mokṣyase |
vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā ||

हिंदी अर्थ

तुम कालपाश में बँधे हो। उससे छूटने के लिए कहाँ जाओगे? तुम उस मछली के समान हो जिसने अपनी मृत्यु के लिए चारे वाला काँटा निगल लिया हो।

English meaning

You are bound by the noose of Death. Where will you go to escape it? You are like a fish that has taken the baited hook to its own death.

28 3.51.28

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण ।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥

na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |
dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau ||

हिंदी अर्थ

हे रावण, दुर्जय दोनों काकुत्स्थ राघव अपने आश्रम पर इस आक्रमण के लिए तुम्हें कभी क्षमा नहीं करेंगे।

English meaning

The two Kakutsthas, Raghavas hard to overcome, will never forgive you for this assault on their hermitage, Ravana.

29 3.51.29

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् ।
तस्कराचरितो मार्गो नैव वीरनिषेवितः ॥

yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam |
taskarācarito mārgo naiva vīraniṣevitaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे कायर, तुमने जो कर्म किया है वह संसार में निंदित है। यह चोरों का मार्ग है, वीरों का नहीं।

English meaning

The deed you have done, coward that you are, is condemned by the world. It is the path of thieves, not one that heroes follow.

30 3.51.30

युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठरावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥

yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭharāvaṇa |
śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharastathā ||

हिंदी अर्थ

यदि तुम वीर हो तो युद्ध करो। हे रावण, क्षण भर ठहरो। तुम भी अपने भाई खर की तरह मरकर भूमि पर सोओगे।

English meaning

Fight, if you are a hero. Stay a moment, Ravana. You will lie slain on the ground as your brother Khara does.

31 3.51.31

परेतकाले पुरुषो यत्कर्म प्रतिपद्यते ।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ॥

paretakāle puruṣo yatkarma pratipadyate |
vināśāyātmano'dharmyaṃ pratipanno'si karma tat ||

हिंदी अर्थ

मृत्यु का समय आने पर मनुष्य जो अधर्मपूर्ण कर्म करता है, वही कर्म तुमने अपने विनाश के लिए किया है।

English meaning

The unrighteous deed a man undertakes when his time of death has come, that deed you have undertaken, to your own ruin.

32 3.51.32

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः कर्मको नु तत् ।
कुर्वीत लोकाधिपतिस्स्वयंभूर्भगवानपि ॥

pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ karmako nu tat |
kurvīta lokādhipatissvayaṃbhūrbhagavānapi ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कर्म कौन करेगा जिसका परिणाम पाप हो? लोकों के स्वामी स्वयंभू भगवान भी ऐसा नहीं करेंगे।

English meaning

Who would do a deed that is bound to sin? Not even the self-born lord, master of the worlds, would do it.

33 3.51.33

एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः ।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥

evamuktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyustasya rakṣasaḥ |
nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān ||

हिंदी अर्थ

उस राक्षस से ये शुभ वचन कहकर पराक्रमी जटायु दशग्रीव की पीठ पर जोर से झपट पड़े।

English meaning

Having spoken these noble words to that rakshasa, the valiant Jatayu swooped down hard on the back of the ten-necked one.

34 3.51.34

तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः ।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद्दुष्टवारणम् ॥

taṃ gṛhītvā nakhaistīkṣṇairvidadāra samantataḥ |
adhirūḍho gajāroho yathā syādduṣṭavāraṇam ||

हिंदी अर्थ

उसे पकड़कर वे अपने तीखे नाखूनों से चारों ओर से उसे फाड़ने लगे, जैसे कोई महावत किसी उद्दंड हाथी पर चढ़कर करता है।

English meaning

Seizing him, he tore at him all over with his sharp claws, like an elephant driver mounted on an unruly elephant.

35 3.51.35

विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् ।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥

vidadāra nakhairasya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan |
keśāṃścotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने नाखूनों से उसे फाड़ा, पीठ में चोंच गड़ाई और नाखूनों, पंखों और चोंच को शस्त्र बनाकर उसके बाल उखाड़ डाले।

English meaning

He tore at him with his claws, driving his beak into his back, and plucked out his hair, using claws, wings and beak as weapons.

36 3.51.36

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः ।
अमर्षस्फुरितोष्ठस्सन्प्राकम्पत च रावणः ॥

sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhurmuhuḥ |
amarṣasphuritoṣṭhassanprākampata ca rāvaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

गृध्रराज द्वारा बार-बार पीड़ित किए जाने पर रावण क्रोध से फड़कते होंठों के साथ काँपने लगा।

English meaning

Tormented again and again by the king of vultures, Ravana trembled, his lips quivering with rage.

37 3.51.37

स परिष्वज्य च वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः ।
तलेनाभिजघानाशु जटायुं क्रोधमुर्छीतः ॥

sa pariṣvajya ca vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ |
talenābhijaghānāśu jaṭāyuṃ krodhamurchītaḥ ||

हिंदी अर्थ

वैदेही को बाईं गोद में दबाए क्रोध से मूर्छित रावण ने शीघ्र ही जटायु पर हथेली से प्रहार किया।

English meaning

Holding Vaidehi on his left side, Ravana, beside himself with rage, quickly struck Jatayu with the palm of his hand.

38 3.51.38

जटायुस्तमभिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः ।
वामबाहून्दश तदा व्यपाहरदरिन्दमः ॥

jaṭāyustamabhikramya tuṇḍenāsya khagādhipaḥ |
vāmabāhūndaśa tadā vyapāharadarindamaḥ ||

हिंदी अर्थ

शत्रुओं का दमन करने वाले पक्षिराज जटायु ने उस पर आक्रमण किया और अपनी चोंच से रावण की दसों बाईं भुजाएँ उखाड़ दीं।

English meaning

Jatayu, lord of birds, tamer of foes, attacked him and with his beak tore off Ravana's ten left arms.

39 3.51.39

सञ्छिन्नबाहोस्सद्यैव बाहवस्सहसाभवन् ।
विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः ॥

sañchinnabāhossadyaiva bāhavassahasābhavan |
viṣajvālāvalīyuktā valmīkādiva pannagāḥ ||

हिंदी अर्थ

परंतु भुजाएँ कटते ही तुरंत नई भुजाएँ उग आईं, जैसे बाँबी से विष की लपटों वाले साँप निकलते हैं।

English meaning

But as soon as his arms were cut off, new arms sprang up at once, like serpents with flaming venom coming out of an anthill.

40 3.51.40

ततः क्रोधाद्दशग्रीवस्सीतामुत्सृज्य रावणः ।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥

tataḥ krodhāddaśagrīvassītāmutsṛjya rāvaṇaḥ |
muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājamapothayat ||

हिंदी अर्थ

तब क्रोध में दशग्रीव रावण ने सीता को छोड़ दिया और गृध्रराज को मुक्कों और पैरों से मारने लगा।

English meaning

Then in his anger the ten-necked Ravana let go of Sita and pounded the king of vultures with his fists and feet.

41 3.51.41

ततो मुहूर्तं सङ्ग्रामो बभूवातुल्यवीर्ययोः ।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥

tato muhūrtaṃ saṅgrāmo babhūvātulyavīryayoḥ |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca ||

हिंदी अर्थ

तब कुछ समय तक उन दो असमान बल वालों, राक्षसों के मुखिया और पक्षियों में श्रेष्ठ, के बीच युद्ध हुआ।

English meaning

Then for a while there was a battle between those two of unequal strength, the chief of the rakshasas and the foremost of birds.

42 3.51.42

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः ।
पक्षौ पार्श्वौ च पादौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत् ॥

tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe sa rāvaṇaḥ |
pakṣau pārśvau ca pādau ca khaḍgamuddhṛtya so'cchinat ||

हिंदी अर्थ

जब जटायु राम के लिए संघर्ष कर रहे थे, तब रावण ने तलवार निकालकर उनके पंख, पार्श्व और पैर काट डाले।

English meaning

As Jatayu struggled for Rama's sake, Ravana drew his sword and cut off his wings, his flanks and his feet.

43 3.51.43

स च्छिन्नपक्षस्सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
निपपात हतो गृद्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥

sa cchinnapakṣassahasā rakṣasā raudrakarmaṇā |
nipapāta hato gṛdro dharaṇyāmalpajīvitaḥ ||

हिंदी अर्थ

भयानक कर्म करने वाले राक्षस द्वारा अचानक पंख काट दिए जाने पर गिद्ध घायल होकर पृथ्वी पर गिर पड़े। उनमें थोड़ा ही जीवन बचा था।

English meaning

His wings suddenly cut off by the rakshasa of fierce deeds, the vulture fell to the earth, struck down, with little life left in him.

44 3.51.44

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
abhyadhāvata vaidehī svabandhumiva duḥkhitā ||

हिंदी अर्थ

जटायु को रक्त से भीगा भूमि पर गिरा देखकर वैदेही दुखी होकर उनकी ओर ऐसे दौड़ीं जैसे अपने किसी बंधु की ओर।

English meaning

Seeing Jatayu fallen on the ground, wet with blood, Vaidehi ran to him in grief as to one of her own kin.

45 3.51.45

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् ।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥

taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskamudāravīryam |
dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntamivāgnidāvam ||

हिंदी अर्थ

लंकापति ने नीले मेघ के समान, सफेद वक्ष वाले और महान पराक्रमी जटायु को पृथ्वी पर बुझे हुए दावानल के समान पड़े देखा।

English meaning

The lord of Lanka saw Jatayu on the ground, like a dark blue rain cloud, with a pale white breast and great valour, like a forest fire that had died down.

46 3.51.46

ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् ।
पुनः परिश्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजातदा ॥

tatastu taṃ patrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam |
punaḥ pariśvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajātadā ||

हिंदी अर्थ

तब चंद्रमा जैसे मुख वाली जनकनंदिनी सीता ने रावण के वेग से कुचले, भूमि पर पड़े उस पक्षी को फिर गले लगाया और रोने लगीं।

English meaning

Then Sita, daughter of Janaka, her face like the moon, embraced again the bird lying on the ground, crushed by Ravana's force, and wept.

Next sarga · Aranya Kanda 52Across the SkySita weeps and calls on Rama and Lakshmana as Ravana flies south.

Characters in this sarga

All characters