Skip to content
Aranya Kanda Sarga 37 of 75 25 shlokas
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 37

Maricha Praises Rama

अरण्यकांड, सर्ग 37: मारीच द्वारा राम की प्रशंसा

Maricha warns that Rama is no exiled weakling but dharma in human form, and that taking Sita will destroy Lanka.

मारीच चेताता है कि राम कोई कमज़ोर निर्वासित नहीं, साक्षात धर्म हैं, और सीता का हरण लंका का विनाश करेगा।

1 3.37.1

तच्छृत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥

tacchṛtvā rākṣasendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram ||

हिंदी अर्थ

राक्षसराज के वे वचन सुनकर बोलने में कुशल, महाबुद्धिमान मारीच ने राक्षसेश्वर को उत्तर दिया।

English meaning

Hearing those words of the lord of rakshasas, the wise Maricha, skilled in speech, replied to the king of the rakshasas.

2 3.37.2

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, सदा प्रिय बोलने वाले लोग आसानी से मिल जाते हैं, परंतु अप्रिय किंतु हितकारी बात कहने वाला और सुनने वाला दोनों ही दुर्लभ हैं।

English meaning

O king, men who always speak pleasing words are easy to find. But one who speaks what is unpleasant yet beneficial, and one who listens to it, are rare.

3 3.37.3

न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यं गुणोन्नतम् ।
अयुक्तचारश्चपलो महेन्द्रवरुणोपमम् ॥

na nūnaṃ budhyase rāmaṃ mahāvīryaṃ guṇonnatam |
ayuktacāraścapalo mahendravaruṇopamam ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही तुम महापराक्रमी, गुणों में श्रेष्ठ, महेंद्र और वरुण के समान राम को नहीं जानते, क्योंकि तुम चंचल हो और तुमने उचित गुप्तचर नहीं रखे।

English meaning

Surely you do not know Rama, of great valour and lofty virtues, equal to great Indra and Varuna, for you are restless and keep no proper spies.

4 3.37.4

अपि स्वस्ति भवेत्तात सर्वेषां भुवि रक्षसाम् ।
अपि रामो नासङ्क्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसम् ॥

api svasti bhavettāta sarveṣāṃ bhuvi rakṣasām |
api rāmo nāsaṅkruddhaḥ kuryāllokamarākṣasam ||

हिंदी अर्थ

हे तात, पृथ्वी के सब राक्षसों का कल्याण हो। कहीं राम क्रुद्ध होकर संसार को राक्षसविहीन न कर दें।

English meaning

Dear one, may all the rakshasas on earth be safe. May Rama not, roused to anger, rid the world of rakshasas.

5 3.37.5

अपि ते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा ।
अपि सीतानिमित्तं च न भवेद्व्यसनं मम ॥

api te jīvitāntāya notpannā janakātmajā |
api sītānimittaṃ ca na bhavedvyasanaṃ mama ||

हिंदी अर्थ

कहीं जनकनंदिनी तुम्हारे जीवन का अंत करने के लिए तो उत्पन्न नहीं हुई? कहीं सीता के कारण मुझ पर भी कोई विपत्ति न आ जाए।

English meaning

May Janaka's daughter not have been born to end your life. May no calamity come upon me on account of Sita.

6 3.37.6

अपि त्वामीश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् ।
न विनश्येत्पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा ॥

api tvāmīśvaraṃ prāpya kāmavṛttaṃ niraṅkuśam |
na vinaśyetpurī laṅkā tvayā saha sarākṣasā ||

हिंदी अर्थ

तुम जैसे स्वेच्छाचारी और निरंकुश स्वामी को पाकर कहीं लंकापुरी राक्षसों सहित तुम्हारे साथ नष्ट न हो जाए।

English meaning

Having gained you as its lord, self-willed and unrestrained, may the city of Lanka not perish along with you and its rakshasas.

7 3.37.7

त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुश्शीलः पापमन्त्रितः ।
आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः ॥

tvadvidhaḥ kāmavṛtto hi duśśīlaḥ pāpamantritaḥ |
ātmānaṃ svajanaṃ rāṣṭraṃ sa rājā hanti durmatiḥ ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे जैसा कामाचारी, दुराचारी, पापपूर्ण सलाह मानने वाला दुर्बुद्धि राजा अपने आप को, अपने स्वजनों को और अपने राष्ट्र को नष्ट कर देता है।

English meaning

A king like you, who follows his desires, ill-behaved and guided by evil counsel, foolish in mind, destroys himself, his kin and his kingdom.

8-9 3.37.8-9

न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथञ्चन ।
न लुब्धो न च दुश्शीलो न च क्षत्रियपांसनः ।
न च धर्मगुणैर्हीनः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
न तीक्ष्णो न च भूतानां सर्वेषामहिते रतः ॥

na ca pitrā parityakto nāmaryādaḥ kathañcana |
na lubdho na ca duśśīlo na ca kṣatriyapāṃsanaḥ |
na ca dharmaguṇairhīnaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
na tīkṣṇo na ca bhūtānāṃ sarveṣāmahite rataḥ ||

हिंदी अर्थ

राम को उनके पिता ने त्यागा नहीं है, न वे किसी प्रकार मर्यादाहीन हैं। वे न लोभी हैं, न दुराचारी, न क्षत्रियों के कलंक। कौसल्या का आनंद बढ़ाने वाले वे धर्म और गुणों से हीन नहीं हैं। वे न क्रूर हैं, न किसी प्राणी के अहित में लगे रहते हैं।

English meaning

Rama was not cast out by his father, nor is he in any way without bounds. He is not greedy, not ill-behaved, nor a disgrace to the kshatriyas. He who increases Kausalya's joy does not lack dharma or virtue. He is not cruel, nor does he delight in harming any living being.

10 3.37.10

वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम् ।
करिष्यामीति धर्मात्मा तात प्रव्रजितो वनम् ॥

vañcitaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kaikeyyā satyavādinam |
kariṣyāmīti dharmātmā tāta pravrajito vanam ||

हिंदी अर्थ

हे तात, अपने सत्यवादी पिता को कैकेयी द्वारा ठगा हुआ देखकर धर्मात्मा राम ने कहा, 'मैं ऐसा करूँगा,' और वन को चले गए।

English meaning

Seeing his truthful father deceived by Kaikeyi, the righteous one said, 'I will do it,' and went forth into the forest, dear one.

11 3.37.11

कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर्दशरथस्य च ।
हित्वा राज्यं च भोगांश्च प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ piturdaśarathasya ca |
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca praviṣṭo daṇḍakāvanam ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी और पिता दशरथ का प्रिय करने के लिए वे राज्य और भोगों को त्यागकर दंडकवन में प्रविष्ट हुए।

English meaning

To fulfil the wish of Kaikeyi and of his father Dasharatha, he gave up the kingdom and its pleasures and entered the Dandaka forest.

12 3.37.12

न रामः कर्कशस्तात नाविद्वान्नाजितेन्द्रियः ।
अनृतं दुश्श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुमर्हसि ॥

na rāmaḥ karkaśastāta nāvidvānnājitendriyaḥ |
anṛtaṃ duśśrutaṃ caiva naiva tvaṃ vaktumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे तात, राम न कठोर हैं, न अज्ञानी, न अजितेंद्रिय। तुम्हें ऐसी झूठी और सुनने के अयोग्य बातें नहीं कहनी चाहिए।

English meaning

Rama is not harsh, dear one, nor ignorant, nor without self-control. You should not speak such falsehoods, unfit even to be heard.

13 3.37.13

रामो विग्रहवान् धर्मस्साधुस्सत्यपराक्रमः ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवानां मघवानिव ॥

rāmo vigrahavān dharmassādhussatyaparākramaḥ |
rājā sarvasya lokasya devānāṃ maghavāniva ||

हिंदी अर्थ

राम मूर्तिमान धर्म हैं, साधु और सत्यपराक्रमी हैं। जैसे इंद्र देवताओं के राजा हैं, वैसे ही वे समस्त लोक के राजा हैं।

English meaning

Rama is dharma in bodily form, virtuous, of true valour, the king of the whole world, as Indra is of the gods.

14 3.37.14

कथं त्वं तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा ।
इच्छसि प्रसभं हर्तुं प्रभामिव विवस्वतः ॥

kathaṃ tvaṃ tasya vaidehīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |
icchasi prasabhaṃ hartuṃ prabhāmiva vivasvataḥ ||

हिंदी अर्थ

उनकी वैदेही, जो उनके अपने तेज से सुरक्षित है, उसे तुम सूर्य की प्रभा के समान बलपूर्वक हरने की इच्छा कैसे करते हो?

English meaning

How can you wish to carry off by force his Vaidehi, protected by his own splendour, like the radiance of the sun?

15 3.37.15

शरार्चिषमाधृष्यं चापखङ्गेन्धनं रणे ।
रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि ॥

śarārciṣamādhṛṣyaṃ cāpakhaṅgendhanaṃ raṇe |
rāmāgniṃ sahasā dīptaṃ na praveṣṭuṃ tvamarhasi ||

हिंदी अर्थ

युद्ध में अजेय, बाण रूपी लपटों वाली, धनुष और खड्ग रूपी ईंधन वाली, सहसा प्रज्वलित राम रूपी अग्नि में तुम्हें प्रवेश नहीं करना चाहिए।

English meaning

You should not rashly enter the blazing fire that is Rama, unassailable in battle, whose flames are arrows and whose fuel is bow and sword.

16-17 3.37.16-17

धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषममर्षणम् ।
चापबाणधरं तीक्ष्णं शत्रुसैन्यप्रहारिणम् ।
राज्यं सुखं च सन्त्यज्य जीवितं चेष्टमात्मनः ।
नात्यासादयितुं तात रामान्तकमिहार्हसि ॥

dhanurvyāditadīptāsyaṃ śarārciṣamamarṣaṇam |
cāpabāṇadharaṃ tīkṣṇaṃ śatrusainyaprahāriṇam |
rājyaṃ sukhaṃ ca santyajya jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ |
nātyāsādayituṃ tāta rāmāntakamihārhasi ||

हिंदी अर्थ

हे तात, धनुष रूपी फैले हुए प्रज्वलित मुख वाले, बाण रूपी लपटों वाले, असहनशील, तीक्ष्ण, धनुष-बाण धारण करने वाले और शत्रु सेना का संहार करने वाले यमराज रूपी राम के पास जाने का साहस मत करो, जब तक कि तुम राज्य, सुख और अपने प्रिय जीवन को त्यागना न चाहो।

English meaning

Dear one, you should not approach Rama, who is Death himself here, his bow the gaping blazing mouth, his arrows the flames, unforgiving, fierce, bearing bow and arrows and striking down hostile armies, unless you would give up your kingdom, your happiness and your own dear life.

18 3.37.18

अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा ।
न त्वं समर्थस्तां हर्तुं रामचापाश्रयं वने ॥

aprameyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā |
na tvaṃ samarthastāṃ hartuṃ rāmacāpāśrayaṃ vane ||

हिंदी अर्थ

जिनकी वह जनकनंदिनी है, उनका तेज अपरिमेय है। तुम वन में राम के धनुष के आश्रय में रहने वाली उस सीता को हरने में समर्थ नहीं हो।

English meaning

Immeasurable is the splendour of him to whom Janaka's daughter belongs. You are not able to carry her off in the forest, for she is sheltered by Rama's bow.

19 3.37.19

तस्य सा नरसिंहस्य सिंहोरस्कस्य भामिनी ।
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता ॥

tasya sā narasiṃhasya siṃhoraskasya bhāminī |
prāṇebhyo'pi priyatarā bhāryā nityamanuvratā ||

हिंदी अर्थ

सिंह के समान वक्षस्थल वाले उस नरसिंह की वह भामिनी पत्नी उन्हें प्राणों से भी अधिक प्रिय है और सदा उनकी अनुगामिनी है।

English meaning

To that lion among men, lion-chested, she is a beloved wife, dearer than his own life, ever devoted to him.

20 3.37.20

न सा धर्षयितुं शक्या मैथिल्योजस्विनः प्रिया ।
दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा ॥

na sā dharṣayituṃ śakyā maithilyojasvinaḥ priyā |
dīptasyeva hutāśasya śikhā sītā sumadhyamā ||

हिंदी अर्थ

उस तेजस्वी की प्रिय मैथिली का अपमान नहीं किया जा सकता। सुंदर कटि वाली सीता प्रज्वलित अग्नि की शिखा के समान है।

English meaning

The beloved Maithili of that mighty one cannot be violated. Slender-waisted Sita is like the flame of a blazing fire.

21 3.37.21

किमुद्यममिमं व्यर्थं कृत्वा ते राक्षसाधिप ।
दृष्टश्चेत्वं रणे तेन तदन्तं तव जीवितम् ॥

kimudyamamimaṃ vyarthaṃ kṛtvā te rākṣasādhipa |
dṛṣṭaścetvaṃ raṇe tena tadantaṃ tava jīvitam ||

हिंदी अर्थ

हे राक्षसराज, यह व्यर्थ प्रयत्न करके तुम्हें क्या मिलेगा? यदि युद्ध में उन्होंने तुम्हें देख लिया तो वही तुम्हारे जीवन का अंत होगा।

English meaning

What will you gain by this futile undertaking, lord of rakshasas? If he so much as sees you in battle, that will be the end of your life.

22 3.37.22

जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम् ॥

jīvitaṃ ca sukhaṃ caiva rājyaṃ caiva sudurlabham |
yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāmavipriyam ||

हिंदी अर्थ

यदि तुम अपने जीवन, सुख और अत्यंत दुर्लभ राज्य को लंबे समय तक भोगना चाहते हो तो राम का अप्रिय मत करो।

English meaning

If you wish to enjoy for long your life, your happiness and your kingdom, so hard to win, do nothing that displeases Rama.

23-24 3.37.23-24

स सर्वैस्सचिवैस्सार्धं विभीषणपुरोगमैः ।
मन्त्रयित्वा तु धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः ।
दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम् ।
आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्वतः ।
हिताहितं विनिश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि ॥

sa sarvaissacivaissārdhaṃ vibhīṣaṇapurogamaiḥ |
mantrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayamātmanaḥ |
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca sampradhārya balābalam |
ātmanaśca balaṃ jñātvā rāghavasya ca tatvataḥ |
hitāhitaṃ viniścitya kṣamaṃ tvaṃ kartumarhasi ||

हिंदी अर्थ

विभीषण आदि अपने सब धर्मनिष्ठ मंत्रियों से परामर्श करके अपना निश्चय करो। दोषों और गुणों के बलाबल को तौलकर, अपनी और राघव की शक्ति को ठीक-ठीक जानकर, हित और अहित का निर्णय करके तुम्हें उचित कार्य करना चाहिए।

English meaning

Consult with all your righteous ministers, headed by Vibhishana, and then make your decision. Weigh the strengths and weaknesses of the faults and merits, learn truly your own strength and Raghava's, decide what is good and what is harmful, and then you should do what is fitting.

25 3.37.25

अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागमं कोसलराजसूनुना ।
इदं हि भूयश्श़ृणु वाक्यमुत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचरेश्वर ॥

ahaṃ tu manye tava na kṣamaṃ raṇe samāgamaṃ kosalarājasūnunā |
idaṃ hi bhūyaśśṛṇu vākyamuttamaṃ kṣamaṃ ca yuktaṃ ca niśācareśvara ||

हिंदी अर्थ

मैं तो मानता हूँ कि कोसलराज के पुत्र से युद्ध में भिड़ना तुम्हारे लिए उचित नहीं है। हे निशाचरेश्वर, आगे यह उत्तम, उचित और योग्य बात और सुनो।

English meaning

For my part, I think a meeting in battle with the son of the king of Kosala is not fitting for you. Listen further to these excellent words, lord of the night-rangers, fitting and proper.

Next sarga · Aranya Kanda 38Maricha's First EncounterMaricha recalls how the boy Rama, guarding Vishwamitra's sacrifice, flung him across the sea with one arrow.

Characters in this sarga

All characters