Skip to content
Aranya Kanda Sarga 34 of 75 27 shlokas
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 34

The Plan to Take Sita

अरण्यकांड, सर्ग 34: सीता हरण की योजना

She praises Sita's beauty and urges Ravana to carry her off and make her his queen.

वह सीता के सौंदर्य की प्रशंसा कर रावण को उन्हें हरकर अपनी रानी बनाने के लिए उकसाती है।

1 3.34.1

ततश्शूर्पणखां दृष्ट्वा ब्रुवन्तीं परुषं वचः ।
अमात्यमध्ये सङ्क्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः ॥

tataśśūrpaṇakhāṃ dṛṣṭvā bruvantīṃ paruṣaṃ vacaḥ |
amātyamadhye saṅkruddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

मंत्रियों के बीच शूर्पणखा को ऐसे कठोर वचन बोलते देखकर क्रुद्ध रावण ने उससे पूछा:

English meaning

Seeing Shurpanakha speaking such harsh words in the midst of his ministers, Ravana, enraged, questioned her:

2 3.34.2

कश्च रामः कथंवीर्यः किंरूपः किंपराक्रमः ।
किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टस्सुदुरासदम् ॥

kaśca rāmaḥ kathaṃvīryaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparākramaḥ |
kimarthaṃ daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭassudurāsadam ||

हिंदी अर्थ

'राम कौन है? उसका बल कैसा है, रूप कैसा है, पराक्रम कैसा है? वह अत्यंत दुर्गम दंडकारण्य में क्यों आया है?'

English meaning

'Who is Rama? What is his strength, his appearance, his valour? Why has he entered the Dandaka forest, so hard to enter?'

3 3.34.3

आयुधं किञ्च रामस्य निहता येन राक्षसाः ।
खरश्च निहतस्संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा ॥

āyudhaṃ kiñca rāmasya nihatā yena rākṣasāḥ |
kharaśca nihatassaṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā ||

हिंदी अर्थ

'और राम के पास कौन सा शस्त्र है, जिससे राक्षस मारे गए, और खर, दूषण तथा त्रिशिरा युद्ध में मारे गए?'

English meaning

'And what weapon does Rama have, with which the rakshasas were slain, and Khara, Dushana and Trishira killed in battle?'

4 3.34.4

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
ततो रामं यथातत्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥

ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasī krodhamūrchitā |
tato rāmaṃ yathātatvamākhyātumupacakrame ||

हिंदी अर्थ

राक्षसराज के ऐसा पूछने पर क्रोध से मूर्च्छित राक्षसी राम का यथार्थ वर्णन करने लगी:

English meaning

Addressed thus by the lord of rakshasas, the rakshasi, beside herself with anger, began to describe Rama as he truly was:

5 3.34.5

दीर्घबाहुर्विशालाक्ष श्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ।
कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः ॥

dīrghabāhurviśālākṣa ścīrakṛṣṇājināmbaraḥ |
kandarpasamarūpaśca rāmo daśarathātmajaḥ ||

हिंदी अर्थ

'दशरथपुत्र राम लंबी भुजाओं और विशाल नेत्रों वाले हैं, चीर और काला मृगचर्म पहनते हैं, और कामदेव के समान सुंदर हैं।'

English meaning

'Rama, son of Dasharatha, is long-armed and large-eyed, dressed in bark and black antelope skin, as handsome as the god of love.'

6 3.34.6

शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम् ।
दीप्तान् क्षिपति नाराचान्सर्पानिव महाविषान् ॥

śakracāpanibhaṃ cāpaṃ vikṛṣya kanakāṅgadam |
dīptān kṣipati nārācānsarpāniva mahāviṣān ||

हिंदी अर्थ

'इंद्रधनुष जैसे, सोने से बँधे धनुष को खींचकर वे महाविषैले सर्पों जैसे जलते नाराच बाण छोड़ते हैं।'

English meaning

'Drawing his bow, like Indra's rainbow and bound with gold, he looses blazing iron arrows like snakes of deadly venom.'

7 3.34.7

नाददानं शरान्घोरान्नमुञ्चन्तं शिलीमुखान् ।
न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे ॥

nādadānaṃ śarānghorānnamuñcantaṃ śilīmukhān |
na kārmukaṃ vikarṣantaṃ rāmaṃ paśyāmi saṃyuge ||

हिंदी अर्थ

'युद्ध में मैं राम को भयानक बाण उठाते, बाण छोड़ते या धनुष खींचते नहीं देख पाती।'

English meaning

'In battle I do not see Rama taking up his dreadful arrows, loosing his shafts or drawing his bow.'

8 3.34.8

हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः ।
इन्द्रेणेवोत्तमं सस्यमाहतन्त्वश्मवृष्टिभिः ॥

hanyamānaṃ tu tatsainyaṃ paśyāmi śaravṛṣṭibhiḥ |
indreṇevottamaṃ sasyamāhatantvaśmavṛṣṭibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

'मैं केवल सेना को बाणों की वर्षा से नष्ट होते देखती हूँ, जैसे इंद्र द्वारा ओलों की वर्षा से नष्ट हुई अच्छी फसल।'

English meaning

'I only see the army being destroyed by showers of arrows, like a fine crop struck by Indra with showers of hail.'

9 3.34.9

रक्षसां भीमरूपाणां सहस्राणि चतुर्दश ।
निहतानि शरै स्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना ।
अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः ॥

rakṣasāṃ bhīmarūpāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
nihatāni śarai stīkṣṇaistenaikena padātinā |
ardhādhikamuhūrtena kharaśca sahadūṣaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

'भयानक रूप वाले चौदह हज़ार राक्षस, और दूषण सहित खर, उस अकेले पैदल पुरुष के तीखे बाणों से आधे मुहूर्त से कुछ अधिक समय में मारे गए।'

English meaning

'Fourteen thousand rakshasas of fearsome form were slain with sharp arrows by that one man on foot, and Khara with Dushana, in little more than half a muhurta.'

10-11 3.34.10-11

ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः ।
एका कथञ्चिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना ।
स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना ॥

ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ |
ekā kathañcinmuktāhaṃ paribhūya mahātmanā |
strīvadhaṃ śaṅkamānena rāmeṇa viditātmanā ||

हिंदी अर्थ

'उन्होंने ऋषियों को अभय दिया और दंडकवन को सुरक्षित किया है। केवल मैं किसी तरह बच निकली, उस महात्मा आत्मज्ञानी राम द्वारा अपमानित होकर, जिन्होंने स्त्रीवध से संकोच किया।'

English meaning

'He has granted safety to the sages and made the Dandaka forest secure. I alone somehow escaped, humiliated by that great-souled, self-realised Rama, who hesitated to kill a woman.'

12 3.34.12

भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः ।
अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥

bhrātā cāsya mahātejā guṇatastulyavikramaḥ |
anuraktaśca bhaktaśca lakṣmaṇo nāma vīryavān ||

हिंदी अर्थ

'उनका भाई महातेजस्वी लक्ष्मण, गुणों और पराक्रम में उनके समान, उनका अनुरागी और भक्त, पराक्रमी है।'

English meaning

'His brother, of great splendour, equal to him in virtues and valour, devoted and loyal to him, is the valiant Lakshmana.'

13 3.34.13

अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली ।
रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः ॥

amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī |
rāmasya dakṣiṇo bāhurnityaṃ prāṇo bahiścaraḥ ||

हिंदी अर्थ

'वह क्रोधी, अजेय, विजयी, पराक्रमी, बुद्धिमान और बलवान है; वह राम की दाहिनी भुजा और मानो बाहर विचरने वाला उनका प्राण है।'

English meaning

'Fiery, invincible, victorious, valiant, wise and strong, he is Rama's right arm, his very life walking outside him.'

14 3.34.14

रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना ।
धर्मपत्नी प्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते रता ॥

rāmasya tu viśālākṣī pūrṇendusadṛśānanā |
dharmapatnī priyā bharturnityaṃ priyahite ratā ||

हिंदी अर्थ

'और राम की धर्मपत्नी, विशाल नेत्रों वाली, पूर्ण चंद्रमा जैसे मुख वाली, पति की प्रिय है और सदा उनके प्रिय और हित में लगी रहती है।'

English meaning

'And Rama's lawful wife, large-eyed, her face like the full moon, is dear to her husband and always devoted to his pleasure and welfare.'

15 3.34.15

सा सुकेशी सुनासोरुस्सुरूपा च यशस्विनी ।
देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा ॥

sā sukeśī sunāsorussurūpā ca yaśasvinī |
devateva vanasyāsya rājate śrīrivāparā ||

हिंदी अर्थ

'सुंदर केश, सुंदर नासिका और सुडौल रूप वाली, रूपवती और यशस्विनी वह उस वन की देवी की तरह, मानो दूसरी लक्ष्मी की तरह शोभित होती है।'

English meaning

'With lovely hair, a fine nose and graceful form, beautiful and illustrious, she shines like the goddess of that forest, like a second Shri.'

16 3.34.16

तप्तकाञ्चनवर्णाभा रक्ततुङ्गनखी शुभा ।
सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा ॥

taptakāñcanavarṇābhā raktatuṅganakhī śubhā |
sītā nāma varārohā vaidehī tanumadhyamā ||

हिंदी अर्थ

'उसका रंग तपे सोने जैसा है, नाखून लाल और उभरे हुए हैं; वह शुभ, पतली कमर वाली और सुंदरी है: उसका नाम सीता है, विदेह की राजकुमारी।'

English meaning

'Her complexion has the glow of burnished gold; her nails are red and raised; she is auspicious, slender-waisted and lovely: her name is Sita, the princess of Videha.'

17 3.34.17

नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किन्नरी ।
नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ॥

naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kinnarī |
naivaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale ||

हिंदी अर्थ

'न कोई देवी, न गंधर्वी, न यक्षी, न किन्नरी, न ऐसी रूपवती कोई स्त्री मैंने पृथ्वी पर पहले कभी देखी है।'

English meaning

'Neither goddess, gandharvi, yakshi nor kinnari, nor any woman of such beauty have I ever seen on earth.'

18 3.34.18

यस्य सीता भवेद्भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत् ।
अतिजीवेत्स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरन्दरात् ॥

yasya sītā bhavedbhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajet |
atijīvetsa sarveṣu lokeṣvapi purandarāt ||

हिंदी अर्थ

'जिसकी पत्नी सीता हो और जिसे वह प्रसन्न होकर गले लगाए, वह सब लोकों में इंद्र से भी बढ़कर जीवन जिएगा।'

English meaning

'He whose wife Sita may be, and whom she may joyfully embrace, would live better in all the worlds than even Indra.'

19 3.34.19

सा सुशीला वपुश्श्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
तवानुरूपा भार्या स्यात्त्वं च तस्यास्तथा पतिः ॥

sā suśīlā vapuśślāghyā rūpeṇāpratimā bhuvi |
tavānurūpā bhāryā syāttvaṃ ca tasyāstathā patiḥ ||

हिंदी अर्थ

'वह सुशील, प्रशंसनीय शरीर वाली और पृथ्वी पर रूप में अनुपम है; वह तुम्हारे योग्य पत्नी होगी और तुम उसके योग्य पति।'

English meaning

'Of good character, with a form worthy of praise, matchless in beauty on earth, she would be a fitting wife for you, and you a fitting husband for her.'

20 3.34.20

तां तु विस्तीर्णजघनां पीनश्रोणिपयोधराम् ।
भार्यार्थे च तवानेतुमुद्यताहं वराननाम् ।
विरूपितास्मि क्रूरेण लक्ष्मणेन महाभुज ॥

tāṃ tu vistīrṇajaghanāṃ pīnaśroṇipayodharām |
bhāryārthe ca tavānetumudyatāhaṃ varānanām |
virūpitāsmi krūreṇa lakṣmaṇena mahābhuja ||

हिंदी अर्थ

'महाबाहु, जब मैं उस सुंदर मुख वाली, भरे-पूरे शरीर वाली स्त्री को तुम्हारी पत्नी बनाने के लिए लाने चली, तब क्रूर लक्ष्मण ने मुझे विरूप कर दिया।'

English meaning

'Mighty-armed one, when I set out to bring that lovely-faced, full-figured woman to you as your wife, I was disfigured by cruel Lakshmana.'

21 3.34.21

तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
मन्मथस्य शराणां वै त्वं विधेयो भविष्यसि ॥

tāṃ tu dṛṣṭvādya vaidehīṃ pūrṇacandranibhānanām |
manmathasya śarāṇāṃ vai tvaṃ vidheyo bhaviṣyasi ||

हिंदी अर्थ

'पूर्ण चंद्रमा जैसे मुख वाली वैदेही को देखते ही तुम कामदेव के बाणों के वश में हो जाओगे।'

English meaning

'Once you see Vaidehi, her face like the full moon, you will fall under the power of Love's arrows.'

22 3.34.22

यदि तस्यामभिप्रायो भार्यार्थे तव जायते ।
शीघ्रमुद्ध्रियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः ॥

yadi tasyāmabhiprāyo bhāryārthe tava jāyate |
śīghramuddhriyatāṃ pādo jayārthamiha dakṣiṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

'यदि उसे पत्नी बनाने का तुम्हारा मन हो, तो विजय के लिए शीघ्र अपना दाहिना पैर आगे बढ़ाओ।'

English meaning

'If you have a mind to take her as your wife, then quickly step forward with your right foot for victory.'

23 3.34.23

कुरु प्रियं तथा तेषां रक्षसां राक्षसेश्वर ।
वधात्तस्य नृशंसस्य रामस्याश्रमवासिनः ॥

kuru priyaṃ tathā teṣāṃ rakṣasāṃ rākṣaseśvara |
vadhāttasya nṛśaṃsasya rāmasyāśramavāsinaḥ ||

हिंदी अर्थ

'और इस प्रकार, राक्षसेश्वर, आश्रम में रहने वाले उस क्रूर राम को मारकर उन राक्षसों का प्रिय करो।'

English meaning

'And so do a kindness to those rakshasas, lord of rakshasas, by killing that cruel Rama who lives in the hermitage.'

24 3.34.24

तं शरैर्निशितैर्हत्वा लक्ष्मणं च महारथम् ।
हतनाथां सुखं सीतां यथावदुपभोक्ष्यसि ॥

taṃ śarairniśitairhatvā lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
hatanāthāṃ sukhaṃ sītāṃ yathāvadupabhokṣyasi ||

हिंदी अर्थ

'उसे और महारथी लक्ष्मण को तीखे बाणों से मारकर, रक्षकहीन हुई सीता को तुम सुख से भोगोगे।'

English meaning

'Having killed him and the great chariot-warrior Lakshmana with sharp arrows, you will enjoy Sita at your ease once she is left without a protector.'

25 3.34.25

रोचते यति ते वाक्यं ममैतद्राक्षसेश्वर ।
क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम रावण ॥

rocate yati te vākyaṃ mamaitadrākṣaseśvara |
kriyatāṃ nirviśaṅkena vacanaṃ mama rāvaṇa ||

हिंदी अर्थ

'राक्षसेश्वर रावण, यदि मेरी ये बातें तुम्हें अच्छी लगें, तो बिना संकोच मेरे कहे अनुसार करो।'

English meaning

'If these words of mine please you, lord of rakshasas, then act on them without hesitation, Ravana.'

26 3.34.26

विज्ञायेहात्मशक्तिं च ह्रियतामबला बलात् ।
सीता सर्वानवद्याङ्गी भार्यार्थे राक्षसेश्वर ॥

vijñāyehātmaśaktiṃ ca hriyatāmabalā balāt |
sītā sarvānavadyāṅgī bhāryārthe rākṣaseśvara ||

हिंदी अर्थ

'राक्षसेश्वर, यहाँ अपनी शक्ति जानकर उस अबला, निर्दोष अंगों वाली सीता को पत्नी बनाने के लिए बलपूर्वक हर लाओ।'

English meaning

'Knowing your own power here, lord of rakshasas, carry off by force that helpless woman, Sita of flawless limbs, to be your wife.'

27 3.34.27

निशम्य रामेण शरैरजिह्मगै र्हतान् जनस्थानगतान्निशाचरान् ।
खरं च बुद्ध्वा निहतं च दूषणं त्वमत्र कृत्यं प्रतिपत्तुमर्हसि ॥

niśamya rāmeṇa śarairajihmagai rhatān janasthānagatānniśācarān |
kharaṃ ca buddhvā nihataṃ ca dūṣaṇaṃ tvamatra kṛtyaṃ pratipattumarhasi ||

हिंदी अर्थ

'यह सुनकर कि जनस्थान के निशाचर राम के सीधे जाने वाले बाणों से मारे गए हैं, और खर तथा दूषण को मरा हुआ जानकर, तुम्हें निश्चय करना चाहिए कि क्या करना है।'

English meaning

'Having heard that the night-rovers of Janasthana were slain by Rama with straight-flying arrows, and knowing Khara and Dushana slain, you should decide what is to be done.'

Next sarga · Aranya Kanda 35Ravana Flies to MarichaRavana flies secretly across the sea in his chariot to the hermitage of Maricha, passing coasts rich with trees and treasures.

Characters in this sarga

All characters