Skip to content
Aranya Kanda Sarga 28 of 75 33 shlokas Journey stop 11
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 28

Rama and Khara Duel

अरण्यकांड, सर्ग 28: राम और खर का द्वंद्व

Khara fights Rama from his chariot. Rama breaks it, and Khara fights on foot as the gods gather to watch.

खर रथ से राम से लड़ता है। राम रथ तोड़ देते हैं, और देवताओं के देखते खर पैदल लड़ता है।

1 3.28.1

निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह ।
खरस्याप्यभवत्त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥

nihataṃ dūṣaṇaṃ dṛṣṭvā raṇe triśirasā saha |
kharasyāpyabhavattrāso dṛṣṭvā rāmasya vikramam ||

हिंदी अर्थ

त्रिशिरा सहित दूषण को युद्ध में मारा गया देखकर और राम का पराक्रम देखकर खर को भी भय हुआ।

English meaning

Seeing Dushana slain in battle along with Trishira, and seeing Rama's valour, even Khara grew afraid.

2-3 3.28.2-3

स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविसह्यं महाबलः ।
हतमेकेन रामेण त्रिशिरोदूषणावपि ।
तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः ।
आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा ॥

sa dṛṣṭvā rākṣasaṃ sainyamavisahyaṃ mahābalaḥ |
hatamekena rāmeṇa triśirodūṣaṇāvapi |
tadbalaṃ hatabhūyiṣṭhaṃ vimanāḥ prekṣya rākṣasaḥ |
āsasāda kharo rāmaṃ namucirvāsavaṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

महाबली राक्षस खर ने देखा कि दुर्जेय राक्षससेना, यहाँ तक कि त्रिशिरा और दूषण भी, अकेले राम द्वारा मारे गए हैं, और अपनी सेना का अधिकांश भाग नष्ट हुआ देखकर वह उदास हो गया, फिर भी वह राम पर ऐसे चढ़ा जैसे नमुचि इंद्र पर।

English meaning

The mighty rakshasa Khara, seeing the irresistible rakshasa army, and even Trishira and Dushana, slain by Rama alone, and seeing most of his force destroyed, was dismayed, yet he advanced on Rama as Namuchi on Indra.

4 3.28.4

विकृष्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान् ।
खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव ॥

vikṛṣya balavaccāpaṃ nārācānraktabhojanān |
kharaścikṣepa rāmāya kruddhānāśīviṣāniva ||

हिंदी अर्थ

अपना शक्तिशाली धनुष खींचकर खर ने राम पर क्रुद्ध विषैले सर्पों जैसे रक्त पीने वाले नाराच बाण छोड़े।

English meaning

Drawing his mighty bow, Khara loosed at Rama blood-drinking iron arrows like angry venomous snakes.

5 3.28.5

ज्यां विधून्वंसुबहुशश्शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् ।
चचार समरे मार्गाञ्छरै रथगतः खरः ॥

jyāṃ vidhūnvaṃsubahuśaśśikṣayāstrāṇi darśayan |
cacāra samare mārgāñcharai rathagataḥ kharaḥ ||

हिंदी अर्थ

बार-बार प्रत्यंचा टंकारते और अपने अस्त्रकौशल का प्रदर्शन करते हुए रथ पर बैठा खर युद्ध में बाणों के मार्गों से विचरने लगा।

English meaning

Twanging his bowstring again and again and displaying his skill with weapons, Khara in his chariot moved through the battle along the paths of his arrows.

6 3.28.6

स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः ।
पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद्धनुः ॥

sa sarvāśca diśo bāṇaiḥ pradiśaśca mahārathaḥ |
pūrayāmāsa taṃ dṛṣṭvā rāmo'pi sumahaddhanuḥ ||

हिंदी अर्थ

उस महारथी ने बाणों से सब दिशाओं और उपदिशाओं को भर दिया; यह देखकर राम ने भी अपना विशाल धनुष उठाया।

English meaning

The great chariot-warrior filled all the directions and intermediate directions with arrows; seeing this, Rama too took up his very great bow.

7 3.28.7

स सायकैर्दुर्विसहैस्सस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः ।
नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः ॥

sa sāyakairdurvisahaissasphuliṅgairivāgnibhiḥ |
nabhaścakārāvivaraṃ parjanya iva vṛṣṭibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

चिनगारियों वाली अग्नि जैसे दुःसह बाणों से उन्होंने आकाश में कोई खाली जगह नहीं छोड़ी, जैसे मेघ वर्षा से।

English meaning

With arrows hard to withstand, like fires shooting sparks, he left no gap in the sky, as a rain cloud with its showers.

8 3.28.8

तद्बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः ।
पर्याकाशमनाकाशं सर्वतश्शरसङ्कुलम् ॥

tadbabhūva śitairbāṇaiḥ khararāmavisarjitaiḥ |
paryākāśamanākāśaṃ sarvataśśarasaṅkulam ||

हिंदी अर्थ

खर और राम द्वारा छोड़े गए तीखे बाणों से सारा आकाश चारों ओर बाणों से भर गया और आकाश दिखाई ही नहीं देता था।

English meaning

With the sharp arrows loosed by Khara and Rama, the whole sky was crowded with arrows on every side and no sky was left.

9 3.28.9

शरजालावृतस्सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते ।
अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोस्संप्रयुध्यतोः ॥

śarajālāvṛtassūryo na tadā sma prakāśate |
anyonyavadhasaṃrambhādubhayossaṃprayudhyatoḥ ||

हिंदी अर्थ

बाणों के जाल से ढका सूर्य तब नहीं चमकता था, क्योंकि दोनों एक-दूसरे को मारने के आवेश में लड़ रहे थे।

English meaning

Covered by a net of arrows, the sun did not shine then, as the two fought on, each bent on killing the other.

10 3.28.10

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
आजघान खरो रामं तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥

tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
ājaghāna kharo rāmaṃ totrairiva mahādvipam ||

हिंदी अर्थ

फिर खर ने राम पर नालीक, नाराच और तीखी नोक वाले विकर्णी बाणों से ऐसे प्रहार किया जैसे अंकुशों से बड़े हाथी पर।

English meaning

Then Khara struck Rama with nalikas, iron arrows and sharp-tipped vikarnis, as one goads a great elephant with goads.

11 3.28.11

तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम् ।
ददृशुस्सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम् ॥

taṃ rathasthaṃ dhanuṣpāṇiṃ rākṣasaṃ paryavasthitam |
dadṛśussarvabhūtāni pāśahastamivāntakam ||

हिंदी अर्थ

सब प्राणियों ने रथ पर धनुष लिए डटे उस राक्षस को हाथ में पाश लिए यमराज की तरह देखा।

English meaning

All beings saw the rakshasa standing firm in his chariot, bow in hand, like Death with the noose in his hand.

12 3.28.12

हन्तारं सर्वसैन्यस्य पौरुषे पर्यवस्थितम् ।
परिश्रान्तं महासत्वं मेने रामं खरस्तदा ॥

hantāraṃ sarvasainyasya pauruṣe paryavasthitam |
pariśrāntaṃ mahāsatvaṃ mene rāmaṃ kharastadā ||

हिंदी अर्थ

खर ने तब सोचा कि अपनी पूरी सेना का संहार करने वाले, पौरुष में डटे महाबली राम थक गए हैं।

English meaning

Khara then thought that Rama, the mighty slayer of his whole army, standing firm in his manliness, was exhausted.

13 3.28.13

तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥

taṃ siṃhamiva vikrāntaṃ siṃhavikrāntagāminam |
dṛṣṭvā nodvijate rāmaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

सिंह जैसी चाल से बढ़ते, सिंह जैसे पराक्रमी उसे देखकर राम विचलित नहीं हुए, जैसे सिंह छोटे हिरण से नहीं होता।

English meaning

Seeing him advance with a lion's stride, valiant as a lion, Rama was not troubled, as a lion is not troubled by a small deer.

14 3.28.14

ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः ।
आससाद रणे रामं पतङ्ग इव पावकम् ॥

tataḥ sūryanikāśena rathena mahatā kharaḥ |
āsasāda raṇe rāmaṃ pataṅga iva pāvakam ||

हिंदी अर्थ

फिर खर सूर्य के समान चमकते विशाल रथ पर युद्ध में राम पर ऐसे झपटा जैसे पतंगा आग पर।

English meaning

Then Khara bore down on Rama in battle in his great chariot bright as the sun, like a moth on a flame.

15 3.28.15

ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः ।
खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥

tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe mahātmanaḥ |
kharaściccheda rāmasya darśayanpāṇilāghavam ||

हिंदी अर्थ

फिर अपने हाथ की फुर्ती दिखाते हुए खर ने महात्मा राम के बाणसहित धनुष को मुट्ठी के स्थान पर काट डाला।

English meaning

Then Khara, showing his deftness of hand, cut great-souled Rama's bow, with its arrow, at the grip.

16 3.28.16

स पुनस्त्वपरान्सप्त शरानादाय वर्मणि ।
निजघान खरः क्रुद्धश्शक्राशनिसमप्रभान् ॥

sa punastvaparānsapta śarānādāya varmaṇi |
nijaghāna kharaḥ kruddhaśśakrāśanisamaprabhān ||

हिंदी अर्थ

फिर क्रुद्ध खर ने इंद्र के वज्र के समान चमकते सात और बाण लेकर उनके कवच पर प्रहार किया।

English meaning

Taking seven more arrows, bright as Indra's thunderbolt, the angry Khara struck at his armour.

17 3.28.17

ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैस्सुपर्वभिः ।
पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसः ॥

tatastatprahataṃ bāṇaiḥ kharamuktaissuparvabhiḥ |
papāta kavacaṃ bhūmau rāmasyādityavarcasaḥ ||

हिंदी अर्थ

खर द्वारा छोड़े गए उन सुंदर गाँठों वाले बाणों से आहत होकर सूर्य के समान तेजस्वी राम का कवच धरती पर गिर पड़ा।

English meaning

Struck by those smooth-jointed arrows loosed by Khara, the armour of sun-bright Rama fell to the ground.

18 3.28.18

ततश्शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम् ।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः ॥

tataśśarasahasreṇa rāmamapratimaujasam |
ardayitvā mahānādaṃ nanāda samare kharaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर अतुलित बलशाली राम पर हज़ार बाणों से प्रहार करके खर ने युद्ध में बड़ी गर्जना की।

English meaning

Then, having struck Rama of matchless might with a thousand arrows, Khara roared a great roar in battle.

19 3.28.19

स शरैरर्दितः क्रुद्धस्सर्वगात्रेषु राघवः ।
रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

sa śarairarditaḥ kruddhassarvagātreṣu rāghavaḥ |
rarāja samare rāmo vidhūmo'gniriva jvalan ||

हिंदी अर्थ

सारे शरीर में बाणों से पीड़ित, क्रुद्ध राघव राम युद्ध में धुआँरहित जलती अग्नि की तरह चमकने लगे।

English meaning

Tormented by arrows all over his body, Raghava Rama, enraged, shone in battle like a blazing smokeless fire.

20 3.28.20

ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामश्शत्रुनिबर्हणः ।
चकारान्ताय स रिपोस्सज्यमन्यन्महद्धनुः ॥

tato gambhīranirhrādaṃ rāmaśśatrunibarhaṇaḥ |
cakārāntāya sa ripossajyamanyanmahaddhanuḥ ||

हिंदी अर्थ

तब शत्रुसंहारक राम ने शत्रु का अंत करने के लिए गंभीर टंकार वाला दूसरा विशाल धनुष चढ़ाया।

English meaning

Then Rama, destroyer of enemies, strung another great bow with a deep twang to make an end of his foe.

21 3.28.21

सुमहद्वैष्णवं यत्तदतिसृष्टं महर्षिणा ।
वरं तद्धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत ॥

sumahadvaiṣṇavaṃ yattadatisṛṣṭaṃ maharṣiṇā |
varaṃ taddhanurudyamya kharaṃ samabhidhāvata ||

हिंदी अर्थ

महर्षि द्वारा दिए गए उस श्रेष्ठ, विशाल वैष्णव धनुष को उठाकर वे खर की ओर दौड़े।

English meaning

Raising that excellent, very great bow of Vishnu, given by the great sage, he rushed at Khara.

22 3.28.22

ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैस्सन्नतपर्वभिः ।
बिभेद रामस्सङ्क्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥

tataḥ kanakapuṅkhaistu śaraissannataparvabhiḥ |
bibheda rāmassaṅkruddhaḥ kharasya samare dhvajam ||

हिंदी अर्थ

फिर अत्यंत क्रुद्ध राम ने सुनहरे पंखों और सीधी गाँठों वाले बाणों से युद्ध में खर का ध्वज तोड़ डाला।

English meaning

Then Rama, greatly enraged, shattered Khara's banner in battle with smooth-jointed, gold-feathered arrows.

23 3.28.23

स दर्शनीयो बहुधा विकीर्णः काञ्चनध्वजः ।
जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया ॥

sa darśanīyo bahudhā vikīrṇaḥ kāñcanadhvajaḥ |
jagāma dharaṇīṃ sūryo devatānāmivājñayā ||

हिंदी अर्थ

वह सुंदर सुनहरा ध्वज अनेक टुकड़ों में बिखरकर धरती पर ऐसे गिरा मानो देवताओं की आज्ञा से सूर्य गिरा हो।

English meaning

That splendid golden banner, scattered in many pieces, fell to the earth like the sun at the gods' command.

24 3.28.24

तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः ।
विव्याध युधि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः ॥

taṃ caturbhiḥ kharaḥ kruddho rāmaṃ gātreṣu mārgaṇaiḥ |
vivyādha yudhi marmajño mātaṅgamiva tomaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

मर्मज्ञ क्रुद्ध खर ने युद्ध में चार बाणों से राम के अंगों को ऐसे बींधा जैसे तोमरों से हाथी को।

English meaning

Angry Khara, who knew the vital points, pierced Rama's limbs in battle with four arrows, like an elephant with lances.

25 3.28.25

स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिस्सृतैः ।
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम् ॥

sa rāmo bahubhirbāṇaiḥ kharakārmukanissṛtaiḥ |
viddho rudhirasiktāṅgo babhūva ruṣito bhṛśam ||

हिंदी अर्थ

खर के धनुष से छूटे अनेक बाणों से बिंधकर, रक्त से सने अंगों वाले राम अत्यंत क्रुद्ध हो गए।

English meaning

Pierced by many arrows from Khara's bow, his limbs sprinkled with blood, Rama grew very angry.

26 3.28.26

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य परमाहवे ।
मुमोच परमेष्वासष्षट्छरानभिलक्षितान् ॥

sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya paramāhave |
mumoca parameṣvāsaṣṣaṭcharānabhilakṣitān ||

हिंदी अर्थ

धनुर्धारियों में श्रेष्ठ उस महाधनुर्धर ने उस महायुद्ध में धनुष थामकर छह लक्ष्यभेदी बाण छोड़े।

English meaning

The best of bowmen, the great archer, gripping his bow in that great battle, loosed six well-aimed arrows.

27 3.28.27

शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बह्वोरथार्दयत् ।
त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह ॥

śirasyekena bāṇena dvābhyāṃ bahvorathārdayat |
tribhiścandrārdhavaktraiśca vakṣasyabhijaghāna ha ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने एक बाण उसके सिर में, दो भुजाओं में और तीन अर्धचंद्र मुख वाले बाण छाती में मारे।

English meaning

He struck him with one arrow in the head, with two in the arms, and with three crescent-headed ones in the chest.

28 3.28.28

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्भास्करोपमान् ।
जिघांसू राक्षसङ्कृद्धस्त्रयोदश समाददे ॥

tataḥ paścānmahātejā nārācānbhāskaropamān |
jighāṃsū rākṣasaṅkṛddhastrayodaśa samādade ||

हिंदी अर्थ

उसके बाद महातेजस्वी राम ने क्रुद्ध होकर उस राक्षस को मारने की इच्छा से सूर्य के समान चमकते तेरह नाराच बाण उठाए।

English meaning

After that the mighty one, enraged and bent on killing the rakshasa, took up thirteen iron arrows bright as the sun.

29-31 3.28.29-31

ततोऽस्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
षष्ठेन तु शिरस्सङ्ख्ये खरस्य रथसारथेः ।
त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः ।
द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः ।
छित्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम् ॥

tato'sya yugamekena caturbhiścaturo hayān |
ṣaṣṭhena tu śirassaṅkhye kharasya rathasāratheḥ |
tribhistriveṇuṃ balavāndvābhyāmakṣaṃ mahābalaḥ |
dvādaśena tu bāṇena kharasya saśaraṃ dhanuḥ |
chitvā vajranikāśena rāghavaḥ prahasanniva |
trayodaśenendrasamo bibheda samare kharam ||

हिंदी अर्थ

एक बाण से उन्होंने जुआ, चार से चारों घोड़े, छठे से युद्ध में खर के सारथी का सिर काटा; महाबली ने तीन से त्रिवेणु और दो से धुरा काटा; वज्र जैसे बारहवें बाण से राघव ने मानो हँसते हुए खर का बाणसहित धनुष काटा; और इंद्र के समान राम ने तेरहवें बाण से युद्ध में खर को बींध दिया।

English meaning

With one he cut the yoke, with four the four horses, with the sixth the head of Khara's charioteer in battle; with three the mighty one cut the triple bamboo pole, with two the axle; and with the twelfth arrow, like a thunderbolt, Raghava, as if laughing, cut Khara's bow with its arrow; and with the thirteenth, like Indra, he pierced Khara in battle.

32 3.28.32

प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा ॥

prabhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
gadāpāṇiravaplutya tasthau bhūmau kharastadā ||

हिंदी अर्थ

धनुष टूटने, रथहीन होने और घोड़ों तथा सारथी के मारे जाने पर खर गदा हाथ में लेकर कूदा और धरती पर खड़ा हो गया।

English meaning

His bow broken, without a chariot, his horses and charioteer slain, Khara leapt down mace in hand and stood on the ground.

33 3.28.33

तत्कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश्च महर्षयश्च ।
अपूजयन्प्राञ्जलयः प्रहृष्टाः तदा विमानाग्रगतास्समेताः ॥

tatkarma rāmasya mahārathasya sametya devāśca maharṣayaśca |
apūjayanprāñjalayaḥ prahṛṣṭāḥ tadā vimānāgragatāssametāḥ ||

हिंदी अर्थ

विमानों में इकट्ठे हुए देवताओं और महर्षियों ने प्रसन्न होकर हाथ जोड़कर महारथी राम के उस कर्म की प्रशंसा की।

English meaning

Gathering together, the gods and great sages, standing in their aerial chariots, joyfully honoured with joined palms that deed of Rama, the great chariot-warrior.

Next sarga · Aranya Kanda 29Words Before the EndRama rebukes Khara for his cruelty to the sages. Khara hurls a mace, and Rama shatters it.

Characters in this sarga

All characters