खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः ।
राक्षसस्त्रिशिरा नाम सन्निपत्येदमब्रवीत् ॥
kharaṃ tu rāmābhimukhaṃ prayāntaṃ vāhinīpatiḥ |
rākṣasastriśirā nāma sannipatyedamabravīt ||
हिंदी अर्थजब खर राम के सामने बढ़ा, तब त्रिशिरा नामक राक्षस सेनापति ने पास आकर कहा:
English meaningAs Khara advanced to face Rama, the army commander, a rakshasa named Trishira, came up and said:
मां नियोजय विक्रान्त सन्निवर्तस्व साहसात् ।
पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् ॥
māṃ niyojaya vikrānta sannivartasva sāhasāt |
paśya rāmaṃ mahābāhuṃ saṃyuge vinipātitam ||
हिंदी अर्थ'पराक्रमी, मुझे भेजिए और इस दुस्साहस से लौट आइए। देखिए, महाबाहु राम युद्ध में कैसे गिराया जाता है।'
English meaning'Valiant one, send me instead and turn back from this rashness. Watch mighty-armed Rama struck down in battle.'
प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे ।
यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम् ॥
pratijānāmi te satyamāyudhaṃ cāhamālabhe |
yathā rāmaṃ vadhiṣyāmi vadhārhaṃ sarvarakṣasām ||
हिंदी अर्थ'मैं आपसे सच्ची प्रतिज्ञा करता हूँ और अपने शस्त्र को छूकर कहता हूँ कि मैं राम को मार डालूँगा, जो सब राक्षसों के लिए वध के योग्य है।'
English meaning'I swear to you truly, and I touch my weapon as I swear, that I will kill Rama, who deserves death at the hands of all rakshasas.'
अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम ।
विनिवृत्य रणोत्साहान्मुहूर्तं प्राश्निको भव ॥
ahaṃ vāsya raṇe mṛtyureṣa vā samare mama |
vinivṛtya raṇotsāhānmuhūrtaṃ prāśniko bhava ||
हिंदी अर्थ'या तो मैं युद्ध में उसकी मृत्यु बनूँगा या वह मेरी। क्षण भर अपना युद्ध का उत्साह रोककर साक्षी बनिए।'
English meaning'Either I will be his death in battle or he mine. Hold back your eagerness for battle for a moment and be a witness.'
प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि ।
मयि वा निहते रामं संयुगायोपयास्यसि ॥
prahṛṣṭo vā hate rāme janasthānaṃ prayāsyasi |
mayi vā nihate rāmaṃ saṃyugāyopayāsyasi ||
हिंदी अर्थ'या तो राम के मारे जाने पर आप प्रसन्न होकर जनस्थान लौटेंगे, या मेरे मारे जाने पर आप युद्ध के लिए राम पर चढ़ाई करेंगे।'
English meaning'Either, when Rama is slain, you will return joyfully to Janasthana, or, if I am slain, you will go against Rama in battle.'
खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात्प्रसादितः ।
गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ ॥
kharastriśirasā tena mṛtyulobhātprasāditaḥ |
gaccha yudhyetyanujñāto rāghavābhimukho yayau ||
हिंदी अर्थमृत्यु के लोभ से त्रिशिरा द्वारा मनाए जाने पर खर ने अनुमति दी, 'जाओ, लड़ो।' और वह राघव के सामने गया।
English meaningWon over by Trishira, eager for death, Khara gave him leave: 'Go and fight.' And Trishira went to face Raghava.
त्रिशिराश्च रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता ।
अभ्यद्रवद्रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥
triśirāśca rathenaiva vājiyuktena bhāsvatā |
abhyadravadraṇe rāmaṃ triśṛṅga iva parvataḥ ||
हिंदी अर्थघोड़ों से जुते चमकते रथ पर त्रिशिरा तीन शिखरों वाले पर्वत की तरह युद्ध में राम पर टूट पड़ा।
English meaningTrishira rushed at Rama in battle in his shining chariot yoked with horses, like a three-peaked mountain.
शरधारासमूहान्स महामेघ इवोत्सृजन् ।
व्यसृजत्सदृशं नादं जलार्द्रस्य तु दुन्दुभेः ॥
śaradhārāsamūhānsa mahāmegha ivotsṛjan |
vyasṛjatsadṛśaṃ nādaṃ jalārdrasya tu dundubheḥ ||
हिंदी अर्थमहामेघ की तरह बाणों की धाराएँ बरसाते हुए उसने भीगे नगाड़े जैसी गर्जना की।
English meaningLoosing streams of arrows like a great cloud, he gave a roar like a water-soaked drum.
आगच्छन्तं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः ।
धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन्सायकान् शितान् ॥
āgacchantaṃ triśirasaṃ rākṣasaṃ prekṣya rāghavaḥ |
dhanuṣā pratijagrāha vidhunvansāyakān śitān ||
हिंदी अर्थराक्षस त्रिशिरा को आते देखकर राघव ने तीखे बाण चलाते हुए धनुष से उसका सामना किया।
English meaningSeeing the rakshasa Trishira coming, Raghava met him with his bow, shaking out sharp arrows.
स सम्प्रहारस्तुमुलो रामत्रिशिरसोर्महान् ।
बभूवातीव बलिनोस्सिंहकुञ्जरयोरिव ॥
sa samprahārastumulo rāmatriśirasormahān |
babhūvātīva balinossiṃhakuñjarayoriva ||
हिंदी अर्थराम और त्रिशिरा, दोनों अत्यंत बलवानों के बीच वह घमासान महायुद्ध सिंह और हाथी के युद्ध जैसा हुआ।
English meaningThat great, tumultuous clash between Rama and Trishira, both very mighty, was like one between a lion and an elephant.
ततस्त्रिशिरसा बाणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः ।
अमर्षी कुपितोरामस्संरब्धमिदमब्रवीत् ॥
tatastriśirasā bāṇairlalāṭe tāḍitastribhiḥ |
amarṣī kupitorāmassaṃrabdhamidamabravīt ||
हिंदी अर्थतब त्रिशिरा के तीन बाणों से माथे पर आहत होकर असहिष्णु राम ने क्रोध में कहा:
English meaningThen, struck on the forehead by three of Trishira's arrows, Rama, angered and indignant, said furiously:
अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् ।
पुष्पैरिव शरैर्यस्य ललाटेऽस्मिन्परिक्षतः ॥
aho vikramaśūrasya rākṣasasyedṛśaṃ balam |
puṣpairiva śarairyasya lalāṭe'sminparikṣataḥ ||
हिंदी अर्थ'अहो, पराक्रम में वीर इस राक्षस का ऐसा बल है कि इसके बाण मेरे माथे पर फूलों की तरह लगे हैं!'
English meaning'Ah, such is the strength of this rakshasa, so brave in valour, whose arrows have struck me on the forehead as if they were flowers!'
ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणाच्च्युतान् ।
एवमुक्त्वा तु संरब्धश्शरानाशीविषोपमान् ।
त्रिशिरोवक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश ॥
mamāpi pratigṛhṇīṣva śarāṃścāpaguṇāccyutān |
evamuktvā tu saṃrabdhaśśarānāśīviṣopamān |
triśirovakṣasi kruddho nijaghāna caturdaśa ||
हिंदी अर्थ'अब मेरी प्रत्यंचा से छूटे बाण भी ग्रहण करो!' ऐसा कहकर क्रुद्ध राम ने त्रिशिरा की छाती में विषैले सर्पों जैसे चौदह बाण मारे।
English meaning'Now receive my arrows, loosed from my bowstring!' Saying this, Rama in fury struck Trishira in the chest with fourteen arrows like venomous serpents.
चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः सन्नतपर्वभिः ।
न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः ॥
caturbhisturagānasya śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
nyapātayata tejasvī caturastasya vājinaḥ ||
हिंदी अर्थचार सीधी गाँठों वाले बाणों से तेजस्वी राम ने उसके चारों घोड़ों को गिरा दिया।
English meaningWith four smooth-jointed arrows the mighty one brought down his four horses.
अष्टभिस्सायकैस्सूतं रथोपस्थान्न्यपातयत् ।
रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम् ॥
aṣṭabhissāyakaissūtaṃ rathopasthānnyapātayat |
rāmaściccheda bāṇena dhvajaṃ cāsya samucchritam ||
हिंदी अर्थआठ बाणों से राम ने सारथी को रथ से गिरा दिया, और एक बाण से उसका ऊँचा ध्वज काट डाला।
English meaningWith eight arrows Rama felled the charioteer from the chariot box, and with one arrow he cut down his tall banner.
ततो हतरथात्तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम् ।
बिभेद रामस्तं बाणैर्हृदये सोऽभवज्जडः ॥
tato hatarathāttasmādutpatantaṃ niśācaram |
bibheda rāmastaṃ bāṇairhṛdaye so'bhavajjaḍaḥ ||
हिंदी अर्थफिर नष्ट रथ से उछलते निशाचर के हृदय को राम ने बाणों से बींध दिया और वह जड़ हो गया।
English meaningThen, as the night-rover leapt from his ruined chariot, Rama pierced him in the heart with arrows and he was stunned.
सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः ।
शिरांस्यपातयद्रामो वेगवद्भिस्त्रिभिश्शितैः ॥
sāyakaiścāprameyātmā sāmarṣastasya rakṣasaḥ |
śirāṃsyapātayadrāmo vegavadbhistribhiśśitaiḥ ||
हिंदी अर्थफिर अप्रमेय आत्मा वाले राम ने क्रोध में तीन वेगवान तीखे बाणों से उस राक्षस के तीनों सिर काट गिराए।
English meaningThen Rama of immeasurable spirit, indignant, struck off the rakshasa's three heads with three swift, sharp arrows.
स भूमौ रुधिरोद्गारी रामबाणाभिपीडितः ।
न्यपतत्पतितैः पूर्वं स्वशिरोभिर्निशाचरः ॥
sa bhūmau rudhirodgārī rāmabāṇābhipīḍitaḥ |
nyapatatpatitaiḥ pūrvaṃ svaśirobhirniśācaraḥ ||
हिंदी अर्थराम के बाणों से पीड़ित, रक्त उगलता वह निशाचर धरती पर गिर पड़ा, उसके सिर पहले ही गिर चुके थे।
English meaningTormented by Rama's arrows, spewing blood, the night-rover fell to the ground, his heads having fallen before him.
हतशेषास्ततो भग्ना राक्षसाः खरसंश्रया ।
द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्रत्रस्ता मृगा इव ॥
hataśeṣāstato bhagnā rākṣasāḥ kharasaṃśrayā |
dravanti sma na tiṣṭhanti vyāghratrastā mṛgā iva ||
हिंदी अर्थतब खर के आश्रित बचे हुए राक्षस टूटकर भाग गए और रुके नहीं, जैसे बाघ से डरे हिरण।
English meaningThen the surviving rakshasas who depended on Khara broke and fled and would not stand, like deer terrified by a tiger.
तान्खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितस्स्वयम् ।
राममेवाभिदुद्राव राहुश्चन्द्रमसं यथा ॥
tānkharo dravato dṛṣṭvā nivartya ruṣitassvayam |
rāmamevābhidudrāva rāhuścandramasaṃ yathā ||
हिंदी अर्थउन्हें भागते देखकर खर ने उन्हें लौटाया और स्वयं क्रोध में राम पर ऐसे झपटा जैसे राहु चंद्रमा पर।
English meaningSeeing them flee, Khara turned them back and in fury himself rushed at Rama, as Rahu rushes at the moon.