खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् ।
मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥
kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam |
mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थरथहीन, गदा हाथ में लिए खड़े खर से महातेजस्वी राम ने पहले कोमलता से, फिर कठोर वचन कहे:
English meaningTo Khara, standing chariotless with mace in hand, the mighty Rama spoke harsh words, beginning gently:
गजाश्वरथसम्बाधे बले महति तिष्ठता ।
कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् ॥
gajāśvarathasambādhe bale mahati tiṣṭhatā |
kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam ||
हिंदी अर्थ'हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी विशाल सेना के प्रमुख बनकर तुमने अत्यंत क्रूर कर्म किए हैं, जिनसे सारा संसार घृणा करता है।'
English meaning'Standing at the head of a great army crowded with elephants, horses and chariots, you have done very cruel deeds, loathed by all the world.'
उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् ।
त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति ॥
udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt |
trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati ||
हिंदी अर्थ'जो प्राणियों को डराता है, क्रूर है और पाप करता है, वह तीनों लोकों का स्वामी होने पर भी टिक नहीं पाता।'
English meaning'One who terrifies creatures, who is cruel and does evil, does not last, even if he is lord of the three worlds.'
कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर ।
तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम् ॥
karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara |
tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam ||
हिंदी अर्थ'निशाचर, संसार के विरुद्ध कर्म करने वाले क्रूर को सब लोग वैसे ही मार डालते हैं जैसे पास आए दुष्ट साँप को।'
English meaning'Night-rover, everyone kills a cruel one who does deeds hateful to the world, as they kill a vicious snake that has come near.'
लोभात्पापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते ।
भ्रष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव ॥
lobhātpāpāni kurvāṇaḥ kāmādvā yo na budhyate |
bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva ||
हिंदी अर्थ'जो लोभ या काम के कारण पाप करता है और समझता नहीं, वह पतित होकर अपना अंत वैसे ही देखता है जैसे ओले खाकर ब्राह्मणी (छिपकली)।'
English meaning'He who does evil out of greed or lust and does not come to his senses, falls and meets his end, as the brahmani lizard does from eating hail.'
वसतो दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः ।
किन्नु हत्वा महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस ॥
vasato daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |
kinnu hatvā mahābhāgānphalaṃ prāpsyasi rākṣasa ||
हिंदी अर्थ'राक्षस, दंडकारण्य में रहने वाले धर्माचारी महाभाग तपस्वियों को मारकर तुम्हें क्या फल मिलेगा?'
English meaning'Rakshasa, what fruit will you gain by killing the noble ascetics who live in the Dandaka forest and practise dharma?'
न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः ।
ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः ॥
na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ |
aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ ||
हिंदी अर्थ'पापकर्मी, क्रूर और संसार द्वारा घृणित लोग ऐश्वर्य पाकर भी अधिक समय तक नहीं टिकते, जैसे सड़ी जड़ों वाले वृक्ष।'
English meaning'Evil-doers, cruel and loathed by the world, do not last long even after gaining power, like trees with rotten roots.'
अवश्यं लभते जन्तुः फलं पापस्य कर्मणः ।
घोरं पर्यागते काले द्रुमाः पुष्पमिवार्तवम् ॥
avaśyaṃ labhate jantuḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
ghoraṃ paryāgate kāle drumāḥ puṣpamivārtavam ||
हिंदी अर्थ'समय आने पर प्राणी पाप कर्म का भयानक फल अवश्य पाता है, जैसे ऋतु आने पर वृक्ष फूल देते हैं।'
English meaning'A creature surely reaps the dreadful fruit of evil deeds when the time comes, as trees bear flowers in their season.'
नचिरात्प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् ।
सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर ॥
nacirātprāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |
saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara ||
हिंदी अर्थ'निशाचर, संसार में पाप कर्मों का फल शीघ्र ही मिलता है, जैसे खाए गए विषमिश्रित अन्न का।'
English meaning'Night-rover, the fruit of evil deeds comes in this world before long, like that of poisoned food once eaten.'
पापमाचरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् ।
अहमासादितो राजा प्राणान्हन्तुं निशाचर ॥
pāpamācaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām |
ahamāsādito rājā prāṇānhantuṃ niśācara ||
हिंदी अर्थ'निशाचर, जो भयानक पाप करते हैं और संसार का अहित चाहते हैं, उनके प्राण हरने के लिए मैं राजा आया हूँ।'
English meaning'Night-rover, I am the king come to take the lives of those who commit dreadful evil and wish the world ill.'
अद्य हि त्वां मया मुक्ताश्शराः काञ्चनभूषणाः ।
विदार्यातिपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः ॥
adya hi tvāṃ mayā muktāśśarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
vidāryātipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ ||
हिंदी अर्थ'आज मेरे छोड़े सोने से सजे बाण तुम्हें चीरकर ऐसे निकल जाएँगे जैसे साँप बाँबी में से।'
English meaning'Today the gold-adorned arrows I loose will tear through you and fly on, like serpents through an anthill.'
ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः ।
तानद्य निहतस्सङ्ख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यसि ॥
ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |
tānadya nihatassaṅkhye sasainyo'nugamiṣyasi ||
हिंदी अर्थ'आज युद्ध में सेना सहित मारे जाकर तुम उन धर्माचारियों के पीछे जाओगे जिन्हें तुमने दंडकारण्य में खाया था।'
English meaning'Today, slain in battle with your army, you will follow those followers of dharma whom you devoured in the Dandaka forest.'
अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः ।
निरयस्थं विमानस्था ये त्वया हिंसिताः पुरा ॥
adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |
nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā ||
हिंदी अर्थ'आज वे परमर्षि, जिन्हें तुमने पहले सताया था और जो अब विमानों में हैं, तुम्हें बाणों से मरकर नरक में पड़ा देखें।'
English meaning'Today let the supreme sages you harmed before, now in their aerial chariots, see you slain by arrows and in hell.'
प्रहर त्वं यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम ।
अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा ॥
prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |
adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā ||
हिंदी अर्थ'कुलाधम, जैसे चाहो प्रहार करो; पूरा यत्न करो। आज मैं तुम्हारा सिर ताड़ के फल की तरह गिरा दूँगा।'
English meaning'Strike as you please; make every effort, lowest of your race. Today I will bring down your head like a palm fruit.'
एवमुक्तस्तु रामेण कृद्धस्संरक्तलोचनः ।
प्रत्युवाच खरो रामं प्रहसन्क्रोधमूर्छितः ॥
evamuktastu rāmeṇa kṛddhassaṃraktalocanaḥ |
pratyuvāca kharo rāmaṃ prahasankrodhamūrchitaḥ ||
हिंदी अर्थराम के ऐसा कहने पर क्रुद्ध, लाल आँखों वाले खर ने हँसते हुए क्रोध से मूर्च्छित होकर राम को उत्तर दिया:
English meaningAddressed thus by Rama, Khara, enraged, his eyes red, laughed and, beside himself with anger, replied to Rama:
प्राकृतान्राक्षसान्हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।
आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि ॥
prākṛtānrākṣasānhatvā yuddhe daśarathātmaja |
ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi ||
हिंदी अर्थ'दशरथपुत्र, युद्ध में साधारण राक्षसों को मारकर तुम स्वयं की प्रशंसा कैसे कर रहे हो, जबकि तुम प्रशंसा के योग्य नहीं?'
English meaning'Son of Dasharatha, having killed ordinary rakshasas in battle, how can you praise yourself, who deserve no praise?'
विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः ।
कथयन्ति न ते किञ्चित्तेजसा स्वेन गर्विताः ॥
vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |
kathayanti na te kiñcittejasā svena garvitāḥ ||
हिंदी अर्थ'जो नरश्रेष्ठ सचमुच पराक्रमी या बलवान होते हैं, वे अपने तेज के गर्व में कुछ नहीं कहते।'
English meaning'Those bulls among men who are truly valiant or strong say nothing, proud in their own might.'
प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः ।
निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥
prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |
nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase ||
हिंदी अर्थ'राम, संसार में साधारण, असंयमी, क्षत्रियकुल के कलंक ही व्यर्थ डींग मारते हैं, जैसे तुम मार रहे हो।'
English meaning'It is the common, undisciplined disgraces of the kshatriya order in the world who boast pointlessly, Rama, as you are boasting.'
कुलं व्यपदिशन्वीरस्समरे कोऽभिधास्यति ।
मृत्युकाले हि सम्प्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम् ॥
kulaṃ vyapadiśanvīrassamare ko'bhidhāsyati |
mṛtyukāle hi samprāpte svayamaprastave stavam ||
हिंदी अर्थ'कौन वीर युद्ध में अपने कुल का बखान करते हुए, मृत्यु का समय आने पर, बिना अवसर के अपनी प्रशंसा करेगा?'
English meaning'What hero, citing his lineage in battle, will praise himself unprompted when the hour of death has come?'
सर्वथैव लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् ।
सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना ॥
sarvathaiva laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |
suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā ||
हिंदी अर्थ'तुम्हारी डींग ने हर प्रकार से तुम्हारा ओछापन दिखा दिया है, जैसे सोने जैसी दिखने वाली कुश की आग।'
English meaning'Your boasting has shown your shallowness in every way, like a fire of kusha grass made to look like gold.'
न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् ।
धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम् ॥
na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |
dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam ||
हिंदी अर्थ'क्या तुम मुझे यहाँ गदा लिए, धातुओं से चित्रित पर्वत की तरह अडिग खड़ा नहीं देखते?'
English meaning'Do you not see me standing here, mace in hand, unshakable as a mountain streaked with ores?'
पर्याप्तोऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान्रणे तव ।
त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः ॥
paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇānraṇe tava |
trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ ||
हिंदी अर्थ'गदा हाथ में लिए मैं युद्ध में तुम्हारे प्राण लेने के लिए पर्याप्त हूँ, जैसे पाश लिए यम तीनों लोकों के प्राण लेते हैं।'
English meaning'Mace in hand, I am enough to take your life in battle, as Death, noose in hand, takes the lives of the three worlds.'
कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम् ।
अस्तं गच्छेद्धि सविता युद्धविघ्नस्ततो भवेत् ॥
kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham |
astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighnastato bhavet ||
हिंदी अर्थ'मैं तुमसे और बहुत कुछ कह सकता हूँ, पर कहूँगा नहीं, क्योंकि सूर्य अस्त हो जाएगा और फिर युद्ध में बाधा होगी।'
English meaning'I could say much more to you, but I will not, for the sun may set and then there would be a hindrance to battle.'
चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते ।
त्वद्विनाशात्करोम्येषां तेषामश्रुप्रमार्जनम् ॥
caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te |
tvadvināśātkaromyeṣāṃ teṣāmaśrupramārjanam ||
हिंदी अर्थ'तुमने चौदह हज़ार राक्षस मारे हैं। तुम्हारा नाश करके मैं उनके आँसू पोंछूँगा।'
English meaning'Fourteen thousand rakshasas have been slain by you. By destroying you I will wipe away the tears of their kin.'
इत्युक्त्वा परमक्रुद्धस्तां गदां परमाङ्गदः ।
खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा ॥
ityuktvā paramakruddhastāṃ gadāṃ paramāṅgadaḥ |
kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā ||
हिंदी अर्थऐसा कहकर सुंदर बाजूबंद वाले खर ने अत्यंत क्रोध में वह गदा राम पर जलते वज्र की तरह फेंकी।
English meaningSaying this, Khara of the splendid armlets, in great fury, hurled that mace at Rama like a blazing thunderbolt.
खरबाहुप्रयुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा ।
भस्मवृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात्तत्समीपतः ॥
kharabāhuprayuktā sā pradīptā mahatī gadā |
bhasmavṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāttatsamīpataḥ ||
हिंदी अर्थखर की भुजा से फेंकी गई वह विशाल जलती गदा अपने पास के वृक्षों और झाड़ियों को भस्म करती हुई चली।
English meaningHurled by Khara's arm, that huge blazing mace reduced the trees and shrubs near it to ashes as it went.
तामापतन्तीं ज्वलतां मृत्युपाशोपमां गदाम् ।
अन्तरिक्षगतां रामचशिच्छेद बहुधा शरैः ॥
tāmāpatantīṃ jvalatāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadām |
antarikṣagatāṃ rāmacaśiccheda bahudhā śaraiḥ ||
हिंदी अर्थमृत्यु के पाश जैसी वह जलती गदा जब आकाश में आती हुई दिखी, तब राम ने बाणों से उसके अनेक टुकड़े कर दिए।
English meaningAs that flaming mace, like the noose of death, came flying through the sky, Rama cut it into many pieces with his arrows.
सा विकीर्णा शरैर्भग्ना पपात धरणीतले ।
गदा मन्त्रौषधबलैर्व्यालीव विनिपातिता ॥
sā vikīrṇā śarairbhagnā papāta dharaṇītale |
gadā mantrauṣadhabalairvyālīva vinipātitā ||
हिंदी अर्थबाणों से टूटकर बिखरी वह गदा धरती पर ऐसे गिरी जैसे मंत्र और औषधियों के बल से गिराई गई नागिन।
English meaningShattered and scattered by the arrows, the mace fell to the ground, like a she-serpent brought down by the power of spells and herbs.