Skip to content
Aranya Kanda Sarga 23 of 75 35 shlokas Journey stop 11
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 23

Evil Omens for Khara

अरण्यकांड, सर्ग 23: खर को अपशकुन

Terrible omens appear as Khara advances, but he scorns them in his pride.

खर के आगे बढ़ते ही भयानक अपशकुन होते हैं, पर वह अहंकार में उनकी उपेक्षा करता है।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 3.23.1

तस्मिन्याते बले घोरमशिवं शोणितोदकम् ।
अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः ॥

tasminyāte bale ghoramaśivaṃ śoṇitodakam |
abhyavarṣanmahāmeghastumulo gardabhāruṇaḥ ||

2 3.23.2

निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः ।
समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥

nipetusturagāstasya rathayuktā mahājavāḥ |
same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā ||

3 3.23.3

श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् ।
अलातचक्रप्रतिमं परिगृह्य दिवाकरम् ॥

śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam |
alātacakrapratimaṃ parigṛhya divākaram ||

4 3.23.4

ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् ।
समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रस्सुदारुणः ॥

tato dhvajamupāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam |
samākramya mahākāyastasthau gṛdhrassudāruṇaḥ ||

5 3.23.5

जनस्थानसमीपे तु समागम्य खरस्वनाः ।
विस्वरान्विविधांश्चक्रुर्मांसादा मृगपक्षिणः ॥

janasthānasamīpe tu samāgamya kharasvanāḥ |
visvarānvividhāṃścakrurmāṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ ||

6 3.23.6

व्याजह्रुश्च प्रदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् ।
अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः ॥

vyājahruśca pradīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam |
aśivaṃ yātudhānānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ ||

7 3.23.7

प्रभिन्नगिरिसङ्काशास्तोयशोणितधारिणः ।
आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमा वलाहकाः ॥

prabhinnagirisaṅkāśāstoyaśoṇitadhāriṇaḥ |
ākāśaṃ tadanākāśaṃ cakrurbhīmā valāhakāḥ ||

8 3.23.8

बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम् ।
दिशो वा विदिशो वापि न च व्यक्तं चकाशिरे ॥

babhūva timiraṃ ghoramuddhataṃ romaharṣaṇam |
diśo vā vidiśo vāpi na ca vyaktaṃ cakāśire ||

9 3.23.9

क्षतजार्द्रसवर्णाभा सन्ध्याकालं विना बभौ ।
खरस्याभिमुखा नेदुस्तदा घोरमृगाः खगाः ।
कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः ॥

kṣatajārdrasavarṇābhā sandhyākālaṃ vinā babhau |
kharasyābhimukhā nedustadā ghoramṛgāḥ khagāḥ |
kaṅkagomāyugṛdhrāśca cukruśurbhayaśaṃsinaḥ ||

10 3.23.10

नित्याशुभकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः ।
नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः ॥

nityāśubhakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ |
nedurbalasyābhimukhaṃ jvālodgāribhirānanaiḥ ||

11-12 3.23.11-12

कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके ।
जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः ।
प्रवाति मारुतश्शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥

kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike |
jagrāha sūryaṃ svarbhānuraparvaṇi mahāgrahaḥ |
pravāti mārutaśśīghraṃ niṣprabho'bhūddivākaraḥ ||

13 3.23.13

उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ।
संलीनमीनविहगा नलिन्यश्शुष्कपङ्कजाः ।
तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः ॥

utpetuśca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ |
saṃlīnamīnavihagā nalinyaśśuṣkapaṅkajāḥ |
tasmin kṣaṇe babhūvuśca vinā puṣpaphalairdrumāḥ ||

14 3.23.14

उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः ।
वीचीकूचीति वाश्यन्त्यो बभूवुस्तत्र शारिकाः ॥

uddhūtaśca vinā vātaṃ reṇurjaladharāruṇaḥ |
vīcīkūcīti vāśyantyo babhūvustatra śārikāḥ ||

15 3.23.15

उल्काश्चापि सनिर्घाता निपेतुर्घोरदर्शनाः ।
प्रचचाल मही सर्वा सशैलवनकानना ॥

ulkāścāpi sanirghātā nipeturghoradarśanāḥ |
pracacāla mahī sarvā saśailavanakānanā ||

16 3.23.16

खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः ।
प्राकम्पत भुजस्सव्यस्स्वरश्चास्यावसज्जत ॥

kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ |
prākampata bhujassavyassvaraścāsyāvasajjata ||

17 3.23.17

सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः ।
ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्यवर्तत ॥

sāsrā sampadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ |
lalāṭe ca rujā jātā na ca mohānyavartata ||

18 3.23.18

तान्समीक्षय महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान् ।
अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्सखरस्तदा ॥

tānsamīkṣaya mahotpātānutthitānromaharṣaṇān |
abravīdrākṣasānsarvānprahasansakharastadā ||

19 3.23.19

महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्घोरदर्शनान् ।
न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव ॥

mahotpātānimānsarvānutthitānghoradarśanān |
na cintayāmyahaṃ vīryādbalavāndurbalāniva ||

20 3.23.20

तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयामि नभस्स्थलात् ।
मृत्युं मरणधर्मेण सङ्क्रुद्धो योजयाम्यहम् ॥

tārā api śaraistīkṣṇaiḥ pātayāmi nabhassthalāt |
mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṅkruddho yojayāmyaham ||

21 3.23.21

राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चास्य लक्ष्मणम् ।
अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे ॥

rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāsya lakṣmaṇam |
ahatvā sāyakaistīkṣṇairnopāvartitumutsahe ||

22 3.23.22

सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः ।
यन्निमित्तस्तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥

sakāmā bhaginī me'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ |
yannimittastu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ ||

23 3.23.23

न क्वचित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः ।
युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् ॥

na kvacitprāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ |
yuṣmākametatpratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmyaham ||

24 3.23.24

देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम् ।
वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ कुमानुषौ ॥

devarājamapi kruddho mattairāvatayāyinam |
vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punastau kumānuṣau ||

25 3.23.25

सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता ॥

sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasasya mahācamūḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā ||

26 3.23.26

समीयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः ।
ऋषयो देवगन्दर्वास्सिद्धाश्च सहचारणैः ॥

samīyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ |
ṛṣayo devagandarvāssiddhāśca sahacāraṇaiḥ ||

27 3.23.27

समेत्य चोचुस्सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः ।
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकानां येऽभिसङ्गताः ॥

sametya cocussahitāste'nyonyaṃ puṇyakarmaṇaḥ |
svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokānāṃ ye'bhisaṅgatāḥ ||

28 3.23.28

जयतां राघवस्संख्ये पौलस्त्यान् रजनीचरान् ।
चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुङ्गवान् ॥

jayatāṃ rāghavassaṃkhye paulastyān rajanīcarān |
cakrahasto yathā yuddhe sarvānasurapuṅgavān ||

29-30 3.23.29-30

एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः ।
जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः ।
ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥

etaccānyacca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ |
jātakautūhalāstatra vimānasthāśca devatāḥ |
dadṛśurvāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām ||

31 3.23.31

रथेन तु खरो वेगादुग्रसैन्यो विनिस्सृतः ।
तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश्च विनिस्सृताः ॥

rathena tu kharo vegādugrasainyo vinissṛtaḥ |
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ bhūyo rākṣasāśca vinissṛtāḥ ||

32-33 3.23.32-33

श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः ।
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ।
मेघमाली महामाली सर्वास्यो रुधिराशनः ।
द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम् ॥

śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṅgamaḥ |
durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |
meghamālī mahāmālī sarvāsyo rudhirāśanaḥ |
dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthurabhitaḥ kharam ||

34 3.23.34

महाकपालिस्स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास्तथा ।
चत्वार एते सेनान्यो दूषणं पृष्ठतो ययुः ॥

mahākapālissthūlākṣaḥ pramāthī triśirāstathā |
catvāra ete senānyo dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato yayuḥ ||

35 3.23.35

सा भीमवेगा समराभिकामा महाबला राक्षसवीरसेना ।
तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता माला ग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ ॥

sā bhīmavegā samarābhikāmā mahābalā rākṣasavīrasenā |
tau rājaputrau sahasābhyupetā mālā grahāṇāmiva candrasūryau ||

Next sarga · Aranya Kanda 24Rama Prepares for BattleRama reads the signs of war, sends Sita and Lakshmana to a cave, and puts on his armour alone.

Characters in this sarga

All characters