एवमाधर्षितश्शूरश्शूर्पणख्या खरस्ततः । उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः ॥
evamādharṣitaśśūraśśūrpaṇakhyā kharastataḥ | uvāca rakṣasāṃ madhye kharaḥ kharataraṃ vacaḥ ||
हिंदी अर्थ शूर्पणखा के इस प्रकार ताना मारने पर वीर खर ने राक्षसों के बीच और भी कठोर वचन कहे:
English meaning Taunted thus by Shurpanakha, the brave Khara then spoke still harsher words in the midst of the rakshasas:
तवावमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम । न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोल्बणम् ॥
tavāvamānaprabhavaḥ krodho'yamatulo mama | na śakyate dhārayituṃ lavaṇāmbha ivolbaṇam ||
हिंदी अर्थ 'तुम्हारे अपमान से उत्पन्न मेरा यह असीम क्रोध उमड़ते खारे समुद्र की तरह रोका नहीं जा सकता।'
English meaning 'This boundless anger of mine, born of the insult to you, cannot be contained, like the surging salt ocean.'
न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम् । आत्मदुश्चरितैः प्राणान्हतोयोऽद्य विमोक्ष्यते ॥
na rāmaṃ gaṇaye vīryānmānuṣaṃ kṣīṇajīvitam | ātmaduścaritaiḥ prāṇānhatoyo'dya vimokṣyate ||
हिंदी अर्थ 'मैं राम को, जिसका जीवन क्षीण हो चुका है, पराक्रम में कुछ नहीं गिनता। अपने ही दुष्कर्मों से मारा गया वह आज प्राण छोड़ देगा।'
English meaning 'I do not count Rama, a mortal whose life is spent, as anything for valour. Struck down by his own misdeeds, he will give up his life today.'
बाष्पस्संह्रियतामेष सम्भ्रमश्च विमुच्यताम् । अहं रामं सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम् ॥
bāṣpassaṃhriyatāmeṣa sambhramaśca vimucyatām | ahaṃ rāmaṃ saha bhrātrā nayāmi yamasādanam ||
हिंदी अर्थ 'ये आँसू रोको और घबराहट छोड़ो। मैं राम को उसके भाई सहित यमलोक भेज दूँगा।'
English meaning 'Hold back these tears and give up your panic. I will send Rama with his brother to the abode of Yama.'
परश्वथहतस्याद्य मन्दप्राणस्य संयुगे । रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि ॥
paraśvathahatasyādya mandaprāṇasya saṃyuge | rāmasya rudhiraṃ raktamuṣṇaṃ pāsyasi rākṣasi ||
हिंदी अर्थ 'राक्षसी, आज तुम युद्ध में मेरे फरसे से मारे गए, मंद प्राण वाले राम का गर्म लाल रक्त पिओगी।'
English meaning 'Today, rakshasi, you will drink the hot red blood of Rama, struck down by my axe in battle, his life ebbing away.'
सा प्रहृष्टा वचश्श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम् । प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम् ॥
sā prahṛṣṭā vacaśśrutvā kharasya vadanāccyutam | praśaśaṃsa punarmaurkhyādbhrātaraṃ rakṣasāṃ varam ||
हिंदी अर्थ खर के मुख से निकले ये वचन सुनकर वह प्रसन्न हो गई और मूर्खतावश फिर से राक्षसश्रेष्ठ भाई की प्रशंसा करने लगी।
English meaning Delighted to hear these words from Khara's mouth, she foolishly praised her brother, best of rakshasas, once more.
तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः । अब्रवीद्दूषणं नाम खरस्सेनापतिं तदा ॥
tayā paruṣitaḥ pūrvaṃ punareva praśaṃsitaḥ | abravīddūṣaṇaṃ nāma kharassenāpatiṃ tadā ||
हिंदी अर्थ पहले उसकी फटकार और फिर प्रशंसा पाकर खर ने अपने सेनापति दूषण से कहा:
English meaning First reproached by her and then praised again, Khara then spoke to his general named Dushana:
चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् । रक्षसां भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥
caturdaśa sahasrāṇi mama cittānuvartinām | rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ samareṣvanivartinām ||
हिंदी अर्थ 'मेरी इच्छा के अनुसार चलने वाले, भयानक वेग वाले, युद्ध में कभी पीठ न दिखाने वाले चौदह हज़ार राक्षसों में,'
English meaning 'Of the fourteen thousand rakshasas who follow my will, fearsome in their speed, who never turn back in battle,'
नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम् । लोकहिंसाविहाराणां बलिनामुग्रतेजसाम् ॥
nīlajīmūtavarṇānāṃ ghorāṇāṃ krūrakarmaṇām | lokahiṃsāvihārāṇāṃ balināmugratejasām ||
हिंदी अर्थ 'जो नीले मेघों जैसे काले, भयानक, क्रूरकर्मी, संसार की हिंसा में आनंद लेने वाले, बलवान और उग्र तेज वाले हैं,'
English meaning 'dark as blue clouds, terrible, of cruel deeds, who take pleasure in harming the world, strong and of fierce might,'
तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानां महौजसाम् । सर्वोद्योग मुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय ॥
teṣāṃ śārdūladarpāṇāṃ mahāsyānāṃ mahaujasām | sarvodyoga mudīrṇānāṃ rakṣasāṃ saumya kāraya ||
हिंदी अर्थ 'जो बाघ जैसे घमंडी, बड़े मुँह वाले और महाबली हैं, उन सब उत्साही राक्षसों को, सौम्य, तैयार करो।'
English meaning 'proud as tigers, big-mouthed and of great vigour, make all those eager rakshasas ready, gentle one.'
उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च । शरांश्चित्रांश्च खङ्गांश्च शक्तीश्च विविधाश्शिताः ॥
upasthāpaya me kṣipraṃ rathaṃ saumya dhanūṃṣi ca | śarāṃścitrāṃśca khaṅgāṃśca śaktīśca vividhāśśitāḥ ||
हिंदी अर्थ 'सौम्य, शीघ्र मेरा रथ लाओ, साथ में धनुष, रंग-बिरंगे बाण, तलवारें और तरह-तरह की तीखी शक्तियाँ।'
English meaning 'Bring my chariot quickly, gentle one, with bows, many-coloured arrows, swords and sharp spears of various kinds.'
अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् । वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः ॥
agre niryātumicchāmi paulastyānāṃ mahātmanām | vadhārthaṃ durvinītasya rāmasya raṇakovidaḥ ||
हिंदी अर्थ 'मैं युद्धकुशल हूँ और उद्दंड राम के वध के लिए महात्मा पौलस्त्यों के आगे-आगे निकलना चाहता हूँ।'
English meaning 'Skilled in battle, I wish to go out at the head of the great-souled descendants of Pulastya to kill the insolent Rama.'
इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम् । सदश्वैश्शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः ॥
iti tasya bruvāṇasya sūryavarṇaṃ mahāratham | sadaśvaiśśabalairyuktamācacakṣe'tha dūṣaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ उसके ऐसा कहते ही दूषण ने बताया कि सूर्य के समान चमकता, अच्छे चितकबरे घोड़ों से जुता महारथ तैयार है।
English meaning As he spoke, Dushana announced that his great chariot, bright as the sun and yoked with fine dappled horses, was ready.
14-16
3.22.14-16
Copy link
तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम् । हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम् । मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैश्शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः । मङ्गलैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिरभिसंवृतम् । ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविराजितम् । सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरो रथम् ॥
taṃ meruśikharākāraṃ taptakāñcanabhūṣaṇam | hemacakramasambādhaṃ vaidūryamayakūbaram | matsyaiḥ puṣpairdrumaiśśailaiścandrasūryaiśca kāñcanaiḥ | maṅgalaiḥ pakṣisaṅghaiśca tārābhirabhisaṃvṛtam | dhvajanistriṃśasampannaṃ kiṅkiṇīkavirājitam | sadaśvayuktaṃ so'marṣādāruroha kharo ratham ||
हिंदी अर्थ क्रोध में भरकर खर उस रथ पर चढ़ा जो मेरु के शिखर जैसा था, तपे सोने से सजा, सुनहरे पहियों वाला जो बिना रुकावट चलते थे, वैदूर्य के धुरे वाला, सोने की मछलियों, फूलों, वृक्षों, पर्वतों, चंद्र-सूर्यों, मंगल चिह्नों, पक्षीसमूहों और तारों से ढका, ध्वजाओं और तलवारों से युक्त, घुँघरुओं से शोभित और उत्तम घोड़ों से जुता था।
English meaning In his anger Khara mounted that chariot, shaped like a peak of Meru, adorned with burnished gold, with golden wheels running smoothly and a pole of beryl, covered with golden fish, flowers, trees, mountains, moons and suns, auspicious emblems, flocks of birds and stars, furnished with banners and swords, gleaming with little bells, and yoked with fine horses.
निशाम्य तु रथस्थं तं राक्षसा भीमविक्रमाः । तस्थुस्संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम् ॥
niśāmya tu rathasthaṃ taṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ | tasthussaṃparivāryainaṃ dūṣaṇaṃ ca mahābalam ||
हिंदी अर्थ उसे रथ पर बैठा देखकर भयानक पराक्रमी राक्षस उसे और महाबली दूषण को घेरकर खड़े हो गए।
English meaning Seeing him mounted on the chariot, the rakshasas of fearsome valour stood surrounding him and the mighty Dushana.
खरस्तु तान्महेष्वासान्घोरवर्मायुधध्वजान् । निर्यातेत्यब्रवीद्दृष्ट्वा रथस्थस्सर्वराक्षसान् ॥
kharastu tānmaheṣvāsānghoravarmāyudhadhvajān | niryātetyabravīddṛṣṭvā rathasthassarvarākṣasān ||
हिंदी अर्थ भयानक कवच, शस्त्र और ध्वज वाले उन सब महाधनुर्धर राक्षसों को देखकर रथ पर खड़े खर ने कहा, 'निकल पड़ो!'
English meaning Seeing all those rakshasas, great archers with dreadful armour, weapons and banners, Khara, standing in his chariot, said, 'March out!'
ततस्तद् राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् । निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम् ॥
tatastad rākṣasaṃ sainyaṃ ghoracarmāyudhadhvajam | nirjagāma janasthānānmahānādaṃ mahājavam ||
हिंदी अर्थ तब भयानक ढाल, शस्त्र और ध्वज वाली वह राक्षससेना बड़ी गर्जना और तीव्र वेग के साथ जनस्थान से निकल पड़ी।
English meaning Then that rakshasa army, with dreadful shields, weapons and banners, marched out of Janasthana with a great roar and at great speed.
20-22
3.22.20-22
Copy link
मुद्गरैः पट्टिसैश्शूलैस्सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः । खङ्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः । शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः । गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः । राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश । निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥
mudgaraiḥ paṭṭisaiśśūlaissutīkṣṇaiśca paraśvadhaiḥ | khaṅgaiścakraiśca hastasthairbhrājamānaiśca tomaraiḥ | śaktibhiḥ parighairghorairatimātraiśca kārmukaiḥ | gadāsimusalairvajrairgṛhītairbhīmadarśanaiḥ | rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa | niryātāni janasthānātkharacittānuvartinām ||
हिंदी अर्थ खर की इच्छा के अनुसार चलने वाले चौदह हज़ार अत्यंत भयानक राक्षस भयानक दिखने वाले मुद्गर, पट्टिश, शूल, अत्यंत तीखे फरसे, तलवारें, चक्र, चमकते तोमर, शक्तियाँ, भयानक परिघ, विशाल धनुष, गदाएँ, असि, मूसल और वज्र हाथों में लिए जनस्थान से निकल पड़े।
English meaning Fourteen thousand very dreadful rakshasas, following Khara's will, marched out of Janasthana, gripping fearsome hammers, pattisas, spears, very sharp axes, swords, discs, gleaming lances, javelins, dreadful clubs, enormous bows, maces, swords, pestles and thunderbolts.
तांस्त्वभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान् भीमविक्रमान् । खरस्यापि रथः किञ्चिज्जगाम तदनन्तरम् ॥
tāṃstvabhidravato dṛṣṭvā rākṣasān bhīmavikramān | kharasyāpi rathaḥ kiñcijjagāma tadanantaram ||
हिंदी अर्थ भयानक पराक्रमी उन राक्षसों को आगे दौड़ते देखकर खर का रथ भी उनके कुछ पीछे चल पड़ा।
English meaning Seeing those rakshasas of fearsome valour rushing forward, Khara's chariot too moved a little way behind them.
ततस्ताञ्छबलानश्वास्तप्तकाञ्चनभूषितान् । खरस्य मतिमाज्ञाय सारथिस्समचोदयत् ॥
tatastāñchabalānaśvāstaptakāñcanabhūṣitān | kharasya matimājñāya sārathissamacodayat ||
हिंदी अर्थ तब खर का मन जानकर सारथी ने तपे सोने से सजे उन चितकबरे घोड़ों को हाँका।
English meaning Then, knowing Khara's mind, the charioteer urged on those dappled horses adorned with burnished gold.
स चोदितो रथश्शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः । शब्देनापूरयामास दिशश्च प्रदिशस्तदा ॥
sa codito rathaśśīghraṃ kharasya ripughātinaḥ | śabdenāpūrayāmāsa diśaśca pradiśastadā ||
हिंदी अर्थ तेज़ी से हाँका गया शत्रुघाती खर का रथ अपनी ध्वनि से सब दिशाओं और उपदिशाओं को भरने लगा।
English meaning Driven fast, the chariot of Khara, slayer of foes, filled all the directions and intermediate directions with its noise.
प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वनो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः । अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्घनं महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान् ॥
pravṛddhamanyustu kharaḥ kharasvano riporvadhārthaṃ tvarito yathāntakaḥ | acūcudatsārathimunnadanghanaṃ mahābalo megha ivāśmavarṣavān ||
हिंदी अर्थ बढ़ते क्रोध वाले, कर्कश स्वर वाले खर ने शत्रु के वध के लिए यमराज की तरह उतावले होकर, पत्थर बरसाने वाले मेघ के समान महाबली होकर ज़ोर से गरजते हुए सारथी को हाँकने को कहा।
English meaning Khara, his fury mounting, harsh of voice, hastening like Death to slay his enemy, roared aloud and urged on his charioteer, mighty as a cloud raining stones.