तस्मिन्याते बले घोरमशिवं शोणितोदकम् । अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः ॥
tasminyāte bale ghoramaśivaṃ śoṇitodakam | abhyavarṣanmahāmeghastumulo gardabhāruṇaḥ ||
हिंदी अर्थ उस सेना के चलते ही गधे जैसे धूसर-लाल रंग का एक विशाल, गर्जता मेघ अशुभ और भयानक रक्त की वर्षा करने लगा।
English meaning As that army set out, a huge, tumultuous cloud, grey-red like a donkey, rained down dreadful, ill-omened blood for water.
निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः । समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥
nipetusturagāstasya rathayuktā mahājavāḥ | same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā ||
हिंदी अर्थ उसके रथ में जुते तेज़ घोड़े फूलों से भरे समतल राजमार्ग पर अकारण ही लड़खड़ाकर गिर पड़े।
English meaning His swift horses yoked to the chariot stumbled and fell for no reason on a level, flower-strewn stretch of the royal road.
श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् । अलातचक्रप्रतिमं परिगृह्य दिवाकरम् ॥
śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam | alātacakrapratimaṃ parigṛhya divākaram ||
हिंदी अर्थ सूर्य के चारों ओर रक्त जैसी लाल किनारी वाला काला घेरा बन गया, जो घूमती जलती मशाल के चक्र जैसा था।
English meaning A dark halo edged with blood-red, like a whirling firebrand, encircled the sun.
ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् । समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रस्सुदारुणः ॥
tato dhvajamupāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam | samākramya mahākāyastasthau gṛdhrassudāruṇaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर एक विशाल और अत्यंत भयानक गिद्ध आकर उसके सोने के डंडे वाले ऊँचे ध्वज पर बैठ गया।
English meaning Then a huge, very fierce vulture came and perched on his tall banner with its golden staff.
जनस्थानसमीपे तु समागम्य खरस्वनाः । विस्वरान्विविधांश्चक्रुर्मांसादा मृगपक्षिणः ॥
janasthānasamīpe tu samāgamya kharasvanāḥ | visvarānvividhāṃścakrurmāṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ ||
हिंदी अर्थ जनस्थान के पास कर्कश स्वर वाले मांसभक्षी पशु-पक्षी इकट्ठे होकर तरह-तरह की बेसुरी आवाज़ें करने लगे।
English meaning Near Janasthana, flesh-eating beasts and birds with harsh voices gathered and made many discordant cries.
व्याजह्रुश्च प्रदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् । अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः ॥
vyājahruśca pradīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam | aśivaṃ yātudhānānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ ||
हिंदी अर्थ जलती हुई दिशा में भयानक सियार ज़ोर-ज़ोर से डरावनी आवाज़ में रोने लगे, जो राक्षसों के लिए अशुभ था।
English meaning In the blazing quarter, fearsome jackals howled loudly and dreadfully, an ill omen for the rakshasas.
प्रभिन्नगिरिसङ्काशास्तोयशोणितधारिणः । आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमा वलाहकाः ॥
prabhinnagirisaṅkāśāstoyaśoṇitadhāriṇaḥ | ākāśaṃ tadanākāśaṃ cakrurbhīmā valāhakāḥ ||
हिंदी अर्थ टूटे पर्वतों जैसे, जल और रक्त से भरे भयानक मेघों ने पूरे आकाश को ढक दिया।
English meaning Terrible clouds like broken mountains, carrying water and blood, blotted out the whole sky.
बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम् । दिशो वा विदिशो वापि न च व्यक्तं चकाशिरे ॥
babhūva timiraṃ ghoramuddhataṃ romaharṣaṇam | diśo vā vidiśo vāpi na ca vyaktaṃ cakāśire ||
हिंदी अर्थ भयानक, रोंगटे खड़े कर देने वाला अंधकार छा गया; न दिशाएँ और न उपदिशाएँ स्पष्ट दिखाई देती थीं।
English meaning A dreadful, hair-raising darkness rose up; neither the main nor the intermediate directions could be clearly seen.
क्षतजार्द्रसवर्णाभा सन्ध्याकालं विना बभौ । खरस्याभिमुखा नेदुस्तदा घोरमृगाः खगाः । कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः ॥
kṣatajārdrasavarṇābhā sandhyākālaṃ vinā babhau | kharasyābhimukhā nedustadā ghoramṛgāḥ khagāḥ | kaṅkagomāyugṛdhrāśca cukruśurbhayaśaṃsinaḥ ||
हिंदी अर्थ संध्या न होने पर भी आकाश ताज़े रक्त के रंग का दिखने लगा। भयानक पशु-पक्षी खर के सामने चिल्लाने लगे, और कंक, सियार और गिद्ध भय की सूचना देते हुए चीखने लगे।
English meaning The sky glowed the colour of fresh blood though it was not twilight. Fearsome beasts and birds cried out facing Khara, and herons, jackals and vultures screamed, foretelling danger.
नित्याशुभकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः । नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः ॥
nityāśubhakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ | nedurbalasyābhimukhaṃ jvālodgāribhirānanaiḥ ||
हिंदी अर्थ युद्ध में सदा अशुभ करने वाले, देखने में भयानक सियार मुँह से ज्वाला उगलते हुए सेना के सामने चिल्लाने लगे।
English meaning Jackals, fearsome to see and ever bringing ill in war, howled facing the army, with mouths spitting flames.
11-12
3.23.11-12
Copy link
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके । जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः । प्रवाति मारुतश्शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥
kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike | jagrāha sūryaṃ svarbhānuraparvaṇi mahāgrahaḥ | pravāti mārutaśśīghraṃ niṣprabho'bhūddivākaraḥ ||
हिंदी अर्थ सूर्य के पास परिघ जैसा एक कबंध दिखाई दिया; बिना पर्व के ही महाग्रह राहु ने सूर्य को ग्रस लिया; तेज़ हवा चलने लगी और सूर्य निस्तेज हो गया।
English meaning A headless trunk like an iron club was seen near the sun; the great planet Rahu seized the sun though it was not the time of an eclipse; the wind blew fiercely and the sun lost its light.
उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः । संलीनमीनविहगा नलिन्यश्शुष्कपङ्कजाः । तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः ॥
utpetuśca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ | saṃlīnamīnavihagā nalinyaśśuṣkapaṅkajāḥ | tasmin kṣaṇe babhūvuśca vinā puṣpaphalairdrumāḥ ||
हिंदी अर्थ रात न होने पर भी जुगनुओं जैसे तारे निकल आए; कमलसरोवर सूख गए, उनकी मछलियाँ और पक्षी छिप गए; और उस क्षण वृक्ष बिना फूल-फल के हो गए।
English meaning Stars like fireflies appeared though it was not night; the lotus ponds dried up, their fish and birds hidden away; and at that moment the trees stood without flowers or fruit.
उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः । वीचीकूचीति वाश्यन्त्यो बभूवुस्तत्र शारिकाः ॥
uddhūtaśca vinā vātaṃ reṇurjaladharāruṇaḥ | vīcīkūcīti vāśyantyo babhūvustatra śārikāḥ ||
हिंदी अर्थ बिना हवा के ही मेघ जैसी लाल धूल उड़ने लगी, और वहाँ मैनाएँ 'वीची-कूची' करके चीखने लगीं।
English meaning Dust red as a cloud rose up without any wind, and the mynas there screeched 'vichi-kuchi'.
उल्काश्चापि सनिर्घाता निपेतुर्घोरदर्शनाः । प्रचचाल मही सर्वा सशैलवनकानना ॥
ulkāścāpi sanirghātā nipeturghoradarśanāḥ | pracacāla mahī sarvā saśailavanakānanā ||
हिंदी अर्थ भयानक उल्काएँ गड़गड़ाहट के साथ गिरने लगीं, और पर्वतों, वनों और जंगलों सहित सारी पृथ्वी काँप उठी।
English meaning Fearsome meteors fell with a crash, and the whole earth with its mountains, woods and forests shook.
खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः । प्राकम्पत भुजस्सव्यस्स्वरश्चास्यावसज्जत ॥
kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ | prākampata bhujassavyassvaraścāsyāvasajjata ||
हिंदी अर्थ रथ पर गरजते बुद्धिमान खर की बाईं भुजा काँपने लगी और उसका स्वर रुकने लगा।
English meaning As wise Khara roared in his chariot, his left arm trembled and his voice faltered.
सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः । ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्यवर्तत ॥
sāsrā sampadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ | lalāṭe ca rujā jātā na ca mohānyavartata ||
हिंदी अर्थ चारों ओर देखते हुए उसकी आँखों में आँसू भर आए; उसके माथे में पीड़ा हुई, फिर भी मूर्खतावश वह लौटा नहीं।
English meaning As he looked all around, his eyes filled with tears; a pain arose in his forehead, yet in his folly he did not turn back.
तान्समीक्षय महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान् । अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्सखरस्तदा ॥
tānsamīkṣaya mahotpātānutthitānromaharṣaṇān | abravīdrākṣasānsarvānprahasansakharastadā ||
हिंदी अर्थ इन रोंगटे खड़े कर देने वाले महान उत्पातों को देखकर खर ने हँसते हुए सब राक्षसों से कहा:
English meaning Seeing these great, hair-raising portents arise, Khara laughed and said to all the rakshasas:
महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्घोरदर्शनान् । न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव ॥
mahotpātānimānsarvānutthitānghoradarśanān | na cintayāmyahaṃ vīryādbalavāndurbalāniva ||
हिंदी अर्थ 'इन सब भयानक महान उत्पातों की मैं अपने पराक्रम के कारण वैसे ही परवाह नहीं करता जैसे बलवान दुर्बलों की परवाह नहीं करता।'
English meaning 'I take no account of all these great, fearsome portents that have arisen, as a strong man takes no account of the weak, such is my valour.'
तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयामि नभस्स्थलात् । मृत्युं मरणधर्मेण सङ्क्रुद्धो योजयाम्यहम् ॥
tārā api śaraistīkṣṇaiḥ pātayāmi nabhassthalāt | mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṅkruddho yojayāmyaham ||
हिंदी अर्थ 'मैं अपने तीखे बाणों से आकाश के तारों को भी गिरा सकता हूँ; क्रोध में आकर मैं मृत्यु को भी मरणधर्मी बना सकता हूँ।'
English meaning 'I could bring down even the stars from the sky with my sharp arrows; in my anger I could make Death himself subject to death.'
राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चास्य लक्ष्मणम् । अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे ॥
rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāsya lakṣmaṇam | ahatvā sāyakaistīkṣṇairnopāvartitumutsahe ||
हिंदी अर्थ 'बल के घमंड में चूर उस राघव और उसके भाई लक्ष्मण को तीखे बाणों से मारे बिना मैं नहीं लौटूँगा।'
English meaning 'I will not turn back without killing with sharp arrows that Raghava, puffed up with strength, and his brother Lakshmana.'
सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः । यन्निमित्तस्तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥
sakāmā bhaginī me'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ | yannimittastu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ ||
हिंदी अर्थ 'जिनके कारण मेरी बहन की यह दुर्दशा हुई, उन राम और लक्ष्मण का रक्त पीकर मेरी बहन की इच्छा पूरी हो।'
English meaning 'Let my sister have her wish by drinking the blood of those two, Rama and Lakshmana, through whom her misfortune came.'
न क्वचित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः । युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् ॥
na kvacitprāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ | yuṣmākametatpratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmyaham ||
हिंदी अर्थ 'मुझे पहले कभी किसी युद्ध में पराजय नहीं मिली। यह तुमने स्वयं देखा है; मैं झूठ नहीं कहता।'
English meaning 'I have never before met defeat in battle anywhere. You have seen this yourselves; I speak no falsehood.'
देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम् । वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ कुमानुषौ ॥
devarājamapi kruddho mattairāvatayāyinam | vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punastau kumānuṣau ||
हिंदी अर्थ 'क्रोध में मैं युद्ध में मतवाले ऐरावत पर चढ़े वज्रधारी देवराज को भी मार सकता हूँ; फिर उन दो तुच्छ मनुष्यों की क्या बात?'
English meaning 'In my anger I could kill even the king of the gods, thunderbolt in hand, riding the rutting Airavata, in battle; how much more those two wretched men?'
सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः । प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता ॥
sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasasya mahācamūḥ | praharṣamatulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā ||
हिंदी अर्थ राक्षस की यह गर्जना सुनकर मृत्यु के पाश में बँधी वह विशाल सेना अत्यंत प्रसन्न हुई।
English meaning Hearing the rakshasa's boast, that great army, already caught in the noose of death, felt boundless joy.
समीयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः । ऋषयो देवगन्दर्वास्सिद्धाश्च सहचारणैः ॥
samīyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ | ṛṣayo devagandarvāssiddhāśca sahacāraṇaiḥ ||
हिंदी अर्थ युद्ध देखने की इच्छा से महात्मा ऋषि, देवता, गंधर्व, सिद्ध और चारण वहाँ इकट्ठे हुए।
English meaning Great-souled sages, gods, gandharvas, siddhas and charanas gathered there, eager to watch the battle.
समेत्य चोचुस्सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः । स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकानां येऽभिसङ्गताः ॥
sametya cocussahitāste'nyonyaṃ puṇyakarmaṇaḥ | svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokānāṃ ye'bhisaṅgatāḥ ||
हिंदी अर्थ इकट्ठे होकर उन पुण्यकर्माओं ने आपस में कहा, 'गौओं, ब्राह्मणों और लोकों के प्रियजनों का कल्याण हो।'
English meaning Gathering together, those of holy deeds said to one another, 'May all be well with cows and brahmins and with those who are dear to the worlds.'
जयतां राघवस्संख्ये पौलस्त्यान् रजनीचरान् । चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुङ्गवान् ॥
jayatāṃ rāghavassaṃkhye paulastyān rajanīcarān | cakrahasto yathā yuddhe sarvānasurapuṅgavān ||
हिंदी अर्थ 'राघव युद्ध में पौलस्त्य निशाचरों पर वैसे ही विजय पाएँ जैसे चक्रधारी विष्णु ने युद्ध में सब प्रमुख असुरों पर पाई थी।'
English meaning 'May Raghava conquer the night-roving descendants of Pulastya in battle, as the discus-bearer conquered all the chief asuras in war.'
29-30
3.23.29-30
Copy link
एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः । जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः । ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥
etaccānyacca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ | jātakautūhalāstatra vimānasthāśca devatāḥ | dadṛśurvāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām ||
हिंदी अर्थ यह और ऐसी अनेक बातें बार-बार कहते हुए परमर्षि और कौतूहल से भरे, विमानों में स्थित देवता उन गतायु राक्षसों की सेना को देखने लगे।
English meaning Saying this and much more again and again, the supreme sages and the gods, filled with curiosity and standing in their aerial chariots, watched the army of those rakshasas whose lives were spent.
रथेन तु खरो वेगादुग्रसैन्यो विनिस्सृतः । तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश्च विनिस्सृताः ॥
rathena tu kharo vegādugrasainyo vinissṛtaḥ | taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ bhūyo rākṣasāśca vinissṛtāḥ ||
हिंदी अर्थ उग्र सेना वाला खर रथ पर बड़े वेग से निकला; उसे देखकर और भी राक्षस निकल पड़े।
English meaning Khara with his fierce army rushed out at speed in his chariot; seeing him, more rakshasas rushed out too.
32-33
3.23.32-33
Copy link
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः । दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः । मेघमाली महामाली सर्वास्यो रुधिराशनः । द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम् ॥
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṅgamaḥ | durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ | meghamālī mahāmālī sarvāsyo rudhirāśanaḥ | dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthurabhitaḥ kharam ||
हिंदी अर्थ श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहंगम, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, मेघमाली, महामाली, सर्वास्य और रुधिराशन: ये बारह महापराक्रमी खर के चारों ओर चले।
English meaning Shyenagami, Prithugriva, Yajnashatru, Vihangama, Durjaya, Karaviraksha, Parusha, Kalakarmuka, Meghamali, Mahamali, Sarvasya and Rudhirashana: these twelve of great valour marched around Khara.
महाकपालिस्स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास्तथा । चत्वार एते सेनान्यो दूषणं पृष्ठतो ययुः ॥
mahākapālissthūlākṣaḥ pramāthī triśirāstathā | catvāra ete senānyo dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato yayuḥ ||
हिंदी अर्थ महाकपाल, स्थूलाक्ष, प्रमाथी और त्रिशिरा: ये चार सेनापति दूषण के पीछे चले।
English meaning Mahakapala, Sthulaksha, Pramathi and Trishira: these four commanders followed behind Dushana.
सा भीमवेगा समराभिकामा महाबला राक्षसवीरसेना । तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता माला ग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ ॥
sā bhīmavegā samarābhikāmā mahābalā rākṣasavīrasenā | tau rājaputrau sahasābhyupetā mālā grahāṇāmiva candrasūryau ||
हिंदी अर्थ भयानक वेग वाली, युद्ध की इच्छुक वह महाबली राक्षसवीरों की सेना उन दोनों राजकुमारों पर सहसा ऐसे टूट पड़ी जैसे ग्रहों की माला चंद्रमा और सूर्य पर।
English meaning That very mighty army of rakshasa heroes, of fearsome speed and eager for battle, suddenly bore down on the two princes, like a garland of planets on the moon and sun.