स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां खरः । उवाच व्यक्तया वाचा तामनर्थार्थमागताम् ॥
sa punaḥ patitāṃ dṛṣṭvā krodhācchūrpaṇakhāṃ kharaḥ | uvāca vyaktayā vācā tāmanarthārthamāgatām ||
हिंदी अर्थ अनर्थ के लिए आई शूर्पणखा को फिर गिरी हुई देखकर खर ने क्रोध से स्पष्ट शब्दों में कहा:
English meaning Seeing Shurpanakha fallen again, come on a mission that had brought only disaster, Khara said to her angrily in clear words:
मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसा रुधिराशनाः । त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ॥
mayā tvidānīṃ śūrāste rākṣasā rudhirāśanāḥ | tvatpriyārthaṃ vinirdiṣṭāḥ kimarthaṃ rudyate punaḥ ||
हिंदी अर्थ 'मैंने अभी-अभी उन वीर, रक्त पीने वाले राक्षसों को तुम्हारा प्रिय करने भेजा है। फिर क्यों रो रही हो?'
English meaning 'I have just sent those brave, blood-drinking rakshasas to do what you wanted. Why do you weep again?'
भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः । हन्यमाना न हन्यन्ते न न कुर्युर्वचो मम ॥
bhaktāścaivānuraktāśca hitāśca mama nityaśaḥ | hanyamānā na hanyante na na kuryurvaco mama ||
हिंदी अर्थ 'वे मेरे भक्त, अनुरक्त और सदा मेरे हितैषी हैं। प्रहार होने पर भी वे मारे नहीं जा सकते, और वे मेरी आज्ञा का पालन न करें, ऐसा नहीं हो सकता।'
English meaning 'They are devoted, loyal and always working for my good. Even when struck they cannot be killed, and they never fail to carry out my word.'
किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः । हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवल्लुठसि क्षितौ ॥
kimetacchrotumicchāmi kāraṇaṃ yatkṛte punaḥ | hā nātheti vinardantī sarpavalluṭhasi kṣitau ||
हिंदी अर्थ 'यह क्या है? मैं वह कारण सुनना चाहता हूँ जिसके लिए तुम फिर "हा नाथ!" चिल्लाती हुई साँप की तरह धरती पर लोट रही हो।'
English meaning 'What is this? I want to hear the reason why you again roll on the ground like a snake, crying "Ah, my protector!"'
अनाथवद्विलपसि नाथे तु मयि संस्थिते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ माभैषीर्वैक्लव्यं त्यज्यतामिह ॥
anāthavadvilapasi nāthe tu mayi saṃsthite | uttiṣṭhottiṣṭha mābhaiṣīrvaiklavyaṃ tyajyatāmiha ||
हिंदी अर्थ 'मैं तुम्हारा रक्षक यहाँ हूँ, फिर भी तुम अनाथ की तरह विलाप करती हो। उठो, उठो, डरो मत; यह घबराहट छोड़ो।'
English meaning 'You lament like one with no protector, though I am here as your protector. Get up, get up, do not be afraid; give up this despair.'
इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता । विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत् ॥
ityevamuktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā | vimṛjya nayane sāsre kharaṃ bhrātaramabravīt ||
हिंदी अर्थ खर के ऐसा कहने और सांत्वना देने पर उस दुर्धर्ष राक्षसी ने आँसू भरी आँखें पोंछकर भाई खर से कहा:
English meaning Addressed thus and comforted by Khara, the formidable one wiped her tearful eyes and said to her brother Khara:
अस्मीदानीमहं प्राप्ता हृतश्रवणनासिका । शोणितौघपरिक्लिन्ना त्वया च परिसान्त्विता ॥
asmīdānīmahaṃ prāptā hṛtaśravaṇanāsikā | śoṇitaughapariklinnā tvayā ca parisāntvitā ||
हिंदी अर्थ 'मैं अभी कान और नाक कटवाकर, रक्त की धाराओं से भीगी हुई तुम्हारे पास आई थी, और तुमने मुझे सांत्वना दी।'
English meaning 'I came to you just now with my ears and nose cut off, soaked in streams of blood, and you comforted me.'
प्रेषिताश्च त्वया वीर राक्षसास्ते चतुर्दश । निहन्तुं राघवं क्रोधान्मत्प्रियार्थं सलक्षणम् ॥
preṣitāśca tvayā vīra rākṣasāste caturdaśa | nihantuṃ rāghavaṃ krodhānmatpriyārthaṃ salakṣaṇam ||
हिंदी अर्थ 'और वीर, तुमने मुझे प्रसन्न करने के लिए क्रोध में उन चौदह राक्षसों को राघव और लक्ष्मण को मारने भेजा।'
English meaning 'And, hero, you angrily sent those fourteen rakshasas to kill Raghava and Lakshmana, to please me.'
ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टसपाणयः । समरे निहतास्सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः ॥
te tu rāmeṇa sāmarṣāḥ śūlapaṭṭasapāṇayaḥ | samare nihatāssarve sāyakairmarmabhedibhiḥ ||
हिंदी अर्थ 'पर क्रोध से भरे, हाथों में शूल और पट्टिश लिए वे सब राम द्वारा मर्मभेदी बाणों से युद्ध में मार डाले गए।'
English meaning 'But all of them, furious, spears and pattisas in hand, were slain in battle by Rama with arrows that pierce the vitals.'
तान्दृष्ट्वा पतितान्भूमौ क्षणेनैव महाबलान् । रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम ॥
tāndṛṣṭvā patitānbhūmau kṣaṇenaiva mahābalān | rāmasya ca mahatkarma mahāṃstrāso'bhavanmama ||
हिंदी अर्थ 'उन महाबलियों को क्षण भर में धरती पर गिरते और राम का वह महान कर्म देखकर मुझे बड़ा भय हुआ।'
English meaning 'Seeing those very mighty ones fall to the ground in a moment, and seeing Rama's great deed, a great terror came over me.'
अहमस्मि समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर । शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतोभयदर्शिनी ॥
ahamasmi samudvignā viṣaṇṇā ca niśācara | śaraṇaṃ tvāṃ punaḥ prāptā sarvatobhayadarśinī ||
हिंदी अर्थ 'निशाचर, मैं व्याकुल और दुःखी हूँ, चारों ओर भय देख रही हूँ, और फिर तुम्हारी शरण में आई हूँ।'
English meaning 'I am agitated and despondent, night-rover, seeing danger on every side, and I have come to you again for refuge.'
विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि । किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे ॥
viṣādanakrādhyuṣite paritrāsormimālini | kiṃ māṃ na trāyase magnāṃ vipule śokasāgare ||
हिंदी अर्थ 'विषाद रूपी मगरमच्छों से भरे और भय रूपी लहरों से घिरे इस विशाल शोकसागर में डूबती हुई मुझे तुम क्यों नहीं बचाते?'
English meaning 'Why do you not save me, drowning in this vast ocean of grief, infested by crocodiles of despair and ringed with waves of terror?'
एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः । येऽपि मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
ete ca nihatā bhūmau rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ | ye'pi me padavīṃ prāptā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ ||
हिंदी अर्थ 'और जो मांसभक्षी राक्षस मेरे पीछे गए थे, वे भी राम के तीखे बाणों से धरती पर मारे गए हैं।'
English meaning 'And these flesh-eating rakshasas who followed my track have been slain on the ground by Rama with sharp arrows.'
मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षस्सु तेषु च । रामेण यदि ते शक्तिस्तेजो वास्ति निशाचर । दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् ॥
mayi te yadyanukrośo yadi rakṣassu teṣu ca | rāmeṇa yadi te śaktistejo vāsti niśācara | daṇḍakāraṇyanilayaṃ jahi rākṣasakaṇṭakam ||
हिंदी अर्थ 'निशाचर, यदि तुम्हें मुझ पर और उन राक्षसों पर दया है, यदि तुममें राम से लड़ने की शक्ति या तेज है, तो दंडकारण्य में रहने वाले राक्षसों के उस काँटे को मार डालो।'
English meaning 'If you have any pity for me and for those rakshasas, if you have the strength or the spirit to face Rama, night-rover, kill that thorn in the side of the rakshasas who lives in the Dandaka forest.'
यदि रामं ममामित्रं न त्वमद्यवधिष्यसि । तवैव चाग्रतः प्राणांस्त्यक्षामि निरपत्रप ॥
yadi rāmaṃ mamāmitraṃ na tvamadyavadhiṣyasi | tavaiva cāgrataḥ prāṇāṃstyakṣāmi nirapatrapa ||
हिंदी अर्थ 'निर्लज्ज, यदि तुम आज मेरे शत्रु राम को नहीं मारोगे, तो मैं तुम्हारे सामने ही प्राण त्याग दूँगी।'
English meaning 'If you do not kill Rama, my enemy, today, I will give up my life right in front of you, shameless one.'
बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे । स्थातुं प्रतिमुखे शक्तस्सबलश्च महात्मनः ॥
buddhyāhamanupaśyāmi na tvaṃ rāmasya saṃyuge | sthātuṃ pratimukhe śaktassabalaśca mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ 'मैं बुद्धि से स्पष्ट देख रही हूँ कि तुम अपनी सेना के साथ भी युद्ध में महात्मा राम के सामने टिक नहीं सकते।'
English meaning 'I can see clearly that you, even with your army, are not able to stand face to face with great-souled Rama in battle.'
शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः । मानुषौ यो न शक्नोषि हन्तुं तौ रामलक्ष्मणौ ॥
śūramānī na śūrastvaṃ mithyāropitavikramaḥ | mānuṣau yo na śaknoṣi hantuṃ tau rāmalakṣmaṇau ||
हिंदी अर्थ 'तुम स्वयं को वीर मानते हो पर वीर नहीं हो; तुम्हारा पराक्रम झूठा है, क्योंकि तुम उन दो मनुष्यों राम और लक्ष्मण को नहीं मार सकते।'
English meaning 'You think yourself a hero but are none; your valour is falsely claimed, since you cannot kill those two men, Rama and Lakshmana.'
रामेण यदि ते शक्तिस्तेजो वास्ति निशाचर । दण्डकारण्यनिलयं जहि तं कुलपांसन ॥
rāmeṇa yadi te śaktistejo vāsti niśācara | daṇḍakāraṇyanilayaṃ jahi taṃ kulapāṃsana ||
हिंदी अर्थ 'कुलकलंक निशाचर, यदि तुममें राम से लड़ने की शक्ति या तेज है, तो दंडकारण्य में रहने वाले उसे मार डालो।'
English meaning 'If you have the strength or the spirit to face Rama, night-rover, kill him who lives in the Dandaka forest, you disgrace to your family.'
निस्सत्वस्याल्प वीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह । अपयाहि जनस्थानातत्वरितस्सहबान्धवः ॥
nissatvasyālpa vīryasya vāsaste kīdṛśastviha | apayāhi janasthānātatvaritassahabāndhavaḥ ||
हिंदी अर्थ 'तुम जैसे निर्बल और अल्पपराक्रमी का यहाँ रहना कैसा? अपने बंधुओं के साथ शीघ्र जनस्थान छोड़कर चले जाओ।'
English meaning 'What sort of dwelling is this for one so spineless and weak? Leave Janasthana quickly with your kinsmen.'
20-21
3.21.20-21
Copy link
रामतेजोभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि । स हि तेजस्समायुक्तो रामो दशरथात्मजः । भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता ॥
rāmatejobhibhūto hi tvaṃ kṣipraṃ vinaśiṣyasi | sa hi tejassamāyukto rāmo daśarathātmajaḥ | bhrātā cāsya mahāvīryo yena cāsmi virūpitā ||
हिंदी अर्थ 'राम के तेज से पराजित होकर तुम शीघ्र नष्ट हो जाओगे। क्योंकि दशरथपुत्र राम तेज से युक्त हैं, और उनका महापराक्रमी भाई भी, जिसने मुझे विरूप किया।'
English meaning 'Overpowered by Rama's might, you will quickly perish. For Rama, son of Dasharatha, is full of power, and so is his very valiant brother, by whom I was disfigured.'
एवं विलप्य बहुशो राक्षसी विततोदरी । कराभ्यामुदरं हत्वा रुरोद भृशदुःखिता ॥
evaṃ vilapya bahuśo rākṣasī vitatodarī | karābhyāmudaraṃ hatvā ruroda bhṛśaduḥkhitā ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार अनेक तरह से विलाप करके बड़े पेट वाली राक्षसी दोनों हाथों से अपना पेट पीटते हुए अत्यंत दुःखी होकर रोने लगी।
English meaning Lamenting thus in many ways, the big-bellied rakshasi beat her belly with both hands and wept in deep distress.