Skip to content
Aranya Kanda Sarga 16 of 75 43 shlokas Journey stop 11
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 16

Winter at Panchavati

अरण्यकांड, सर्ग 16: पंचवटी में हेमंत

Lakshmana describes the beauty of the winter season. Rama's thoughts turn to Bharata, living as an ascetic in Nandigram.

लक्ष्मण हेमंत ऋतु की सुंदरता का वर्णन करते हैं। राम का ध्यान नंदिग्राम में तपस्वी बनकर रहते भरत की ओर जाता है।

1 3.16.1

वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः ।
शरद्व्यपाये हेमन्तऋतुरिष्टः प्रवर्तत ॥

vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata ||

हिंदी अर्थ

महात्मा राघव वहाँ सुख से रह रहे थे कि शरद ऋतु बीत गई और प्रिय हेमंत ऋतु आरंभ हुई।

English meaning

While great-souled Raghava lived there happily, autumn ended and the welcome season of winter began.

2 3.16.2

स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः ।
प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥

sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm ||

हिंदी अर्थ

एक दिन रात बीतकर सवेरा होने पर रघुनंदन स्नान के लिए सुंदर गोदावरी नदी पर गए।

English meaning

One day, as night gave way to dawn, Raghunandana went to the lovely Godavari river to bathe.

3 3.16.3

प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥

prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt ||

हिंदी अर्थ

सीता सहित उनके पीछे-पीछे विनम्र भाव से कलश लिए चलते हुए पराक्रमी भाई सौमित्रि ने यह कहा:

English meaning

His valiant brother Saumitri, following behind him and Sita, humbly carrying a water pot, said this:

4 3.16.4

अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद ।
अलङ्कृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥

ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |
alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ ||

हिंदी अर्थ

'प्रियभाषी भैया, आपकी प्रिय वह ऋतु आ गई है जिससे यह शुभ वर्ष मानो अलंकृत-सा लगता है।'

English meaning

'Sweet-spoken brother, the season you love has come, which seems to adorn the whole auspicious year.'

5 3.16.5

नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यशालिनी ।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥

nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |
jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ ||

हिंदी अर्थ

'संसार पाले से कठोर है, पृथ्वी फसलों से भरी है, जल उपभोग के योग्य नहीं, और अग्नि सुखद लगती है।'

English meaning

'The world is harsh with frost, the earth is rich with crops, the waters are not fit to enjoy, and fire is welcome.'

6 3.16.6

नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः ।
कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥

navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ ||

हिंदी अर्थ

'नए अन्न की आहुति से पितरों और देवताओं की पूजा करके, समय पर आग्रयण कर्म करके सज्जन पापरहित हो गए हैं।'

English meaning

'Having worshipped the ancestors and gods with offerings of the new harvest, good people, having performed the first-fruits rite at the right time, are freed from sin.'

7 3.16.7

प्राज्यकामा जनपदास्सम्पन्नतरगोरसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्रास्था विजिगीषवः ॥

prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ ||

हिंदी अर्थ

'जनपदों के लोगों की सब कामनाएँ पूरी हैं और दूध-दही प्रचुर है; विजय चाहने वाले राजा अभियानों पर निकलते हैं।'

English meaning

'The country folk have all they desire and plenty of milk and its products; kings eager for conquest go about on campaigns.'

8 3.16.8

सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तक सेविताम् ।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते ॥

sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |
vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate ||

हिंदी अर्थ

'सूर्य के यम द्वारा सेवित दक्षिण दिशा में दृढ़ता से रहने पर उत्तर दिशा बिना तिलक वाली स्त्री की तरह शोभा नहीं पाती।'

English meaning

'As the sun keeps firmly to the southern quarter, frequented by Yama, the northern quarter does not shine, like a woman without her tilaka.'

9 3.16.9

प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् ।
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः ॥

prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ ||

हिंदी अर्थ

'स्वभाव से ही हिम के भंडार से भरा, और अब सूर्य के दूर होने से, हिमालय पर्वत स्पष्ट ही अपने नाम को सार्थक कर रहा है।'

English meaning

'Rich by nature in stores of snow, and now with the sun far off, the Himalaya clearly lives up to its name, the abode of snow.'

10 3.16.10

अत्यन्तसुखसञ्चारा मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखाः ।
दिवसास्सुभगादित्याश्चायासलिलदुर्भगाः ॥

atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |
divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ ||

हिंदी अर्थ

'दिन घूमने-फिरने के लिए अत्यंत सुखद हैं, दोपहर में स्पर्श में सुखद, धूप प्रिय लगती है पर छाया और जल अप्रिय।'

English meaning

'The days are very pleasant for moving about, pleasant to the touch at noon, with a welcome sun but unwelcome shade and water.'

11 3.16.11

मृदुसूर्यास्सनीहाराः पटुशीतास्समारुताः ।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्तिसाम्प्रतम् ॥

mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam ||

हिंदी अर्थ

'अब दिन मंद सूर्य और पाले, तीखी ठंड और हवा वाले हैं, वन सूने हैं और हिम से आहत हैं।'

English meaning

'Now the days appear with a mild sun and frost, sharp cold and wind, the forests deserted and struck by snow.'

12 3.16.12

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः ।
शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥

nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |
śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam ||

हिंदी अर्थ

'अब रातें ठंडी और लगातार लंबी होती हुई बीतती हैं, पाले से लाल, पुष्य नक्षत्र से युक्त, जब कोई खुले आकाश के नीचे नहीं सोता।'

English meaning

'Now the nights pass, cold and growing ever longer, ruddy with frost, led by the Pushya star, when no one sleeps under the open sky.'

13 3.16.13

रविसङ्क्रान्तसौभाग्य स्तुषारारुणमण्डलः ।
निश्श्वासान्ध इवादर्शन्छन्द्रमा न प्रकाशते ॥

ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |
niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate ||

हिंदी अर्थ

'चंद्रमा, जिसकी शोभा सूर्य में चली गई है और जिसका मंडल पाले से लाल है, साँस से धुँधले दर्पण की तरह नहीं चमकता।'

English meaning

'The moon, its charm passed to the sun, its disc reddened by frost, does not shine, like a mirror clouded by breath.'

14 3.16.14

ज्योत्स्न तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते ।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥

jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate ||

हिंदी अर्थ

'पाले से मलिन चाँदनी पूर्णिमा को भी शोभा नहीं पाती; धूप से साँवली हुई सीता की तरह वह दिखती तो है पर शोभती नहीं।'

English meaning

'Dimmed by frost, the moonlight does not shine even at the full moon; like Sita darkened by the sun, it is seen but is not beautiful.'

15 3.16.15

प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥

prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ ||

हिंदी अर्थ

'स्वभाव से ही शीतल स्पर्श वाली और अब हिम से युक्त पश्चिमी हवा इस समय दुगुनी ठंडी चल रही है।'

English meaning

'Cold to the touch by nature, and now pierced by snow, the west wind blows twice as cold at this time.'

16 3.16.16

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च ।
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नद्भि क्रौञ्चसारसैः ॥

bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |
śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ ||

हिंदी अर्थ

'कोहरे से ढके वन और जौ-गेहूँ के खेत सूर्योदय होने पर क्रौंच और सारसों के कलरव के साथ सुंदर लगते हैं।'

English meaning

'Covered in mist, the woods and fields of barley and wheat look lovely as the sun rises, with krauñcha birds and cranes calling.'

17 3.16.17

खर्जूरपुष्पाकृतिभिश्शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः ।
शोभन्ते किञ्चिदानम्राश्शालयः कनकप्रभाः ॥

kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ ||

हिंदी अर्थ

'खजूर के फूलों जैसी आकृति वाली, दानों से भरी बालियों के भार से कुछ झुकी हुई सुनहरी धान की फसलें सुंदर लगती हैं।'

English meaning

'The golden rice plants look lovely, bending a little under heads full of grain, shaped like date flowers.'

18 3.16.18

मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः ।
दूरमभ्युदितस्सूर्यश्शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥

mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |
dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate ||

हिंदी अर्थ

'ऊँचा उठ आया सूर्य भी, जिसकी किरणें हिम और कोहरे से ढकी हैं, चंद्रमा जैसा दिखता है।'

English meaning

'The sun, though risen high, with its approaching rays veiled in snow and mist, looks like the moon.'

19 3.16.19

अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखः ।
संरक्तः किञ्चिदापाण्डुरातपश्शोभते क्षितौ ॥

agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |
saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau ||

हिंदी अर्थ

'सुबह जिसकी तपन अनुभव नहीं होती, दोपहर में स्पर्श में सुखद, कुछ लाल और कुछ पीली धूप पृथ्वी पर सुंदर लगती है।'

English meaning

'Its strength not felt in the morning, pleasant to the touch at noon, the sunshine, reddish and somewhat pale, looks lovely on the earth.'

20 3.16.20

अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला ।
वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥

avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |
vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā ||

हिंदी अर्थ

'ओस गिरने से कुछ भीगी घास वाली वन की भूमि, उस पर फैली नई धूप से सुंदर लगती है।'

English meaning

'The forest floor, its grass a little wet from falling dew, looks lovely with the young sunshine spread over it.'

21 3.16.21

स्पृशंस्तु विमलं शीतमुदकं द्विरदस्सुखम् ।
अत्यन्ततृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥

spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |
atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam ||

हिंदी अर्थ

'जंगली हाथी बहुत प्यासा होने पर भी निर्मल ठंडे जल को छूकर अपनी सूँड़ वापस खींच लेता है।'

English meaning

'A wild elephant, though very thirsty, touches the clear cold water and pleasantly draws back his trunk.'

22 3.16.22

एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् ॥

ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |
nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam ||

हिंदी अर्थ

'जल के पास बैठे ये जलपक्षी पानी में नहीं उतरते, जैसे कायर युद्ध में नहीं उतरते।'

English meaning

'These water birds, sitting near the water, do not plunge in, like cowards who will not enter battle.'

23 3.16.23

अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसाऽवृताः ।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥

avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ ||

हिंदी अर्थ

'ओस के अँधेरे में लिपटी और कोहरे के अंधकार से ढकी फूलरहित वृक्षपंक्तियाँ मानो सोई हुई दिखती हैं।'

English meaning

'Wrapped in the darkness of dew and veiled in the gloom of mist, the rows of flowerless trees look as if asleep.'

24 3.16.24

बाष्पसञ्छन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः ।
हिमार्द्रवालुकैस्तीरैस्सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥

bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |
himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam ||

हिंदी अर्थ

'अब नदियाँ सुंदर लग रही हैं, जिनका जल कोहरे से ढका है, सारस केवल आवाज़ से पहचाने जाते हैं, और किनारों की रेत हिम से भीगी है।'

English meaning

'Now the rivers look lovely, their waters veiled in mist, their cranes known only by their cries, their banks of sand wet with snow.'

25 3.16.25

तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च ।
शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥

tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |
śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam ||

हिंदी अर्थ

'पाला गिरने, सूर्य की मंदता और ठंड के कारण पर्वत की चोटी पर का जल भी प्रायः स्वादिष्ट लगता है।'

English meaning

'Because of falling frost, the mildness of the sun and the cold, even water on a mountain top tastes mostly sweet.'

26 3.16.26

जराजर्जरितैः पद्मैशशीर्णकेसरकर्णिकैः ।
नालषेर्हिमध्वस्सैर्न भन्ति कमलाकराः ॥

jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |
nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ ||

हिंदी अर्थ

'कमलसरोवर सुंदर नहीं लगते, उनके कमल पुराने होकर मुरझा गए हैं, केसर और बीजकोष झड़ गए हैं, केवल डंठल बचे हैं और हिम ने उन्हें नष्ट कर दिया है।'

English meaning

'The lotus ponds do not look lovely, their lotuses withered with age, their filaments and pods fallen, only stalks left, ruined by snow.'

27 3.16.27

अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रः काले दुःखसमन्वितः ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥

asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure ||

हिंदी अर्थ

'इस समय पुरुषसिंह धर्मात्मा भरत दुःख से भरे हुए आपकी भक्ति के कारण नगर में तप कर रहे हैं।'

English meaning

'At this time, the righteous tiger among men, Bharata, full of sorrow, practises austerity in the city out of devotion to you.'

28 3.16.28

त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् ।
तपस्स्वी नियताहारश्शेते शीते महीतले ॥

tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |
tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale ||

हिंदी अर्थ

'राज्य, मान और अनेक प्रकार के भोगों को त्यागकर वे तपस्वी नियमित आहार करते हुए ठंडी धरती पर सोते हैं।'

English meaning

'Giving up the kingdom, pride and many kinds of pleasures, the ascetic, restrained in diet, sleeps on the cold ground.'

29 3.16.29

सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः ।
वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥

so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm ||

हिंदी अर्थ

'निश्चय ही इसी समय वे भी स्नान के लिए तैयार होकर प्रजा से घिरे हुए प्रतिदिन सरयू नदी पर जाते होंगे।'

English meaning

'Surely at this very hour he too, ready to bathe, goes daily to the Sarayu river, surrounded by his subjects.'

30 3.16.30

अत्यन्तसुखसंवृद्धस्सुकुमारस्सुखोचितः ।
कथं न्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥

atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |
kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate ||

हिंदी अर्थ

'अत्यंत सुख में पले, सुकुमार और सुख के अभ्यस्त वे रात के अंतिम पहर में सरयू में कैसे स्नान करते होंगे?'

English meaning

'Raised in great comfort, delicate and used to ease, how can he plunge into the Sarayu in the last hours of the night?'

31-32 3.16.31-32

पद्मपत्रेक्षणो वीरश्श्यामो निरुदरो महान् ।
धर्मज्ञ स्सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ।
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिन्दमः ।
सन्त्यज्य विविधान्भोगानार्यं सर्वात्मना श्रितः ॥

padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |
dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ |
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |
santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ ||

हिंदी अर्थ

'कमलनयन, वीर, श्यामवर्ण, पतली कमर वाले, महान, धर्मज्ञ, सत्यवादी, लज्जाशील, जितेंद्रिय, प्रियभाषी, मधुर, लंबी भुजाओं वाले शत्रुदमन भरत ने अनेक भोग त्यागकर पूरे मन से अपने श्रेष्ठ भाई आपकी शरण ली है।'

English meaning

'Lotus-eyed, heroic, dark-complexioned, slim-waisted and great, knowing dharma, truthful, restrained by modesty, master of his senses, kind and sweet of speech, long-armed tamer of foes, he has given up many pleasures and wholeheartedly taken refuge in you, his noble brother.'

33 3.16.33

जितस्स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥

jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate ||

हिंदी अर्थ

'आपके महात्मा भाई भरत ने स्वर्ग जीत लिया है, जो आपके वन में रहते हुए भी तपस्या में आपका अनुसरण करते हैं।'

English meaning

'Heaven has been won by your great-souled brother Bharata, who follows you in austerity even while you live in the forest.'

34 3.16.34

न पित्र्यमनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति ।
ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथा कृतः ॥

na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |
khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

'लोक में यह प्रसिद्ध कहावत है कि मनुष्य पिता के नहीं, माता के स्वभाव पर जाते हैं। भरत ने इसे उलट दिया है।'

English meaning

'There is a well-known saying that people take after their mother, not their father. Bharata has proved it otherwise.'

35 3.16.35

भर्ता दशरथो यस्यास्साधुश्च भरतस्सुतः ।
कथं नु साऽम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरशीलिनी ॥

bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |
kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī ||

हिंदी अर्थ

'जिनके पति दशरथ और पुत्र साधु भरत हैं, वह माता कैकेयी ऐसे क्रूर स्वभाव की कैसे हो गई?'

English meaning

'How could Kaikeyi, whose husband is Dasharatha and whose son is the good Bharata, be a mother of such cruel nature?'

36 3.16.36

इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके ।
परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत् ॥

ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |
parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt ||

हिंदी अर्थ

धर्मात्मा लक्ष्मण के स्नेहवश ऐसा कहने पर माता की वह निंदा सहन न कर पाते हुए राघव ने कहा:

English meaning

As righteous Lakshmana spoke thus out of affection, Raghava, unable to bear that reproach of their mother, said:

37 3.16.37

स तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथञ्चन ।
तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥

sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |
tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru ||

हिंदी अर्थ

'तात, हमारी मँझली माता की किसी प्रकार निंदा नहीं करनी चाहिए। केवल इक्ष्वाकुनाथ भरत की ही बात करो।'

English meaning

'Dear brother, our middle mother should never be blamed in any way. Speak only of Bharata, lord of the Ikshvakus.'

38 3.16.38

निश्चिताऽपि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता ।
भरतस्नेहसन्तप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥

niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |
bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ ||

हिंदी अर्थ

'यद्यपि मेरी बुद्धि वनवास के दृढ़ व्रत में निश्चित है, फिर भी भरत के स्नेह से संतप्त होकर वह फिर से बालक जैसी हो जाती है।'

English meaning

'Though my mind is resolved and firm in its vow of forest life, it is made childish again, tormented by love for Bharata.'

39 3.16.39

संस्मराम्यस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च ।
हृद्यान्यमृतकल्पानि मनःप्रह्लादनानि च ॥

saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |
hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca ||

हिंदी अर्थ

'मुझे उसके प्रिय और मधुर, हृदयस्पर्शी, अमृत के समान और मन को आनंद देने वाले वचन याद आते हैं।'

English meaning

'I remember his words, kind and sweet, heartfelt, like nectar, delighting the mind.'

40 3.16.40

कदान्वहं समेष्यामि भरतेन महात्मना ।
शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनन्दन ॥

kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |
śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana ||

हिंदी अर्थ

'रघुनंदन, कब मैं महात्मा भरत, वीर शत्रुघ्न और तुम्हारे साथ फिर से मिलूँगा?'

English meaning

'When shall I be reunited with great-souled Bharata, with heroic Shatrughna, and with you, Raghunandana?'

41 3.16.41

इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् ।
चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थस्सानुजस्सह सीतया ॥

ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार विलाप करते हुए काकुत्स्थ गोदावरी नदी पर पहुँचे और छोटे भाई तथा सीता के साथ वहाँ स्नान किया।

English meaning

Lamenting thus, Kakutstha reached the Godavari river and bathed there with his younger brother and Sita.

42 3.16.42

तर्पयित्वाऽथ सलिलैस्ते पितृ़न्दैवतानि च ।
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः ॥

tarpayitvā'tha salilaiste pitṛ़ndaivatāni ca |
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर जल से पितरों और देवताओं का तर्पण करके उन्होंने एकाग्रचित्त होकर उदित सूर्य और देवताओं की स्तुति की।

English meaning

Then, having offered water to the ancestors and gods, they attentively praised the risen sun and the deities.

43 3.16.43

कृताभिषेकस्सरराज रामः सीताद्वितीयस्सह लक्ष्मणेन ।
कृताभिषेको गिरिराजपुत्र्या रुद्रस्सनन्दी भगवानिवेशः ॥

kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |
kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ ||

हिंदी अर्थ

स्नान करके सीता और लक्ष्मण के साथ राम ऐसे शोभित हुए जैसे गिरिराजपुत्री पार्वती और नंदी के साथ स्नान करके भगवान रुद्र।

English meaning

Having bathed, Rama shone with Sita by his side and Lakshmana with him, like the lord Rudra with Nandi after bathing with the daughter of the king of mountains.

Next sarga · Aranya Kanda 17Shurpanakha Sees RamaRavana's sister Shurpanakha sees Rama and desires him. She introduces herself and asks him to make her his wife.

Characters in this sarga

All characters