तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रहः । दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः । इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी । महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रियः । धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपमः । यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता । तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ॥
tasyāṃ puryāmayodhyāyāṃ vedavitsarvasaṅgrahaḥ | dīrghadarśī mahātejāḥ paurajānapadapriyaḥ | ikṣvākūṇāmatiratho yajvā dharmarato vaśī | maharṣikalpo rājarṣistriṣu lokeṣu viśrutaḥ | balavānnihatāmitro mitravānvijitendriyaḥ | dhanaiśca saṅgrahaiścānyaiśśakravaiśravaṇopamaḥ | yathā manurmahātejā lokasya parirakṣitā | tathā daśaratho rājā vasañjagadapālayat ||
हिंदी अर्थ अयोध्या नगरी में राजा दशरथ वैसे ही रहकर संसार की रक्षा करते थे जैसे कभी तेजस्वी मनु ने की थी। वे वेदों के ज्ञाता थे और सब साधन जुटाते थे; दूरदर्शी, महातेजस्वी और नगर तथा जनपद के लोगों के प्रिय थे। इक्ष्वाकुओं में सबसे बड़े अतिरथी, यज्ञ करने वाले, धर्म में रत और संयमी थे; महर्षियों के समान राजर्षि, तीनों लोकों में प्रसिद्ध। वे बलवान थे, शत्रुओं का नाश कर चुके थे, अनेक मित्रों वाले और जितेंद्रिय थे, और धन तथा संचय में इंद्र और कुबेर के समान थे।
English meaning In that city of Ayodhya King Dasharatha lived and protected the world, as the radiant Manu once protected it. He knew the Vedas and gathered every resource; he was far sighted, full of splendour and loved by the people of city and country. The greatest warrior of the Ikshvakus, he performed sacrifices, delighted in dharma and was master of himself; a royal sage almost equal to the great rishis, famed in the three worlds. Mighty, he had slain his enemies, kept many friends and conquered his senses, and in wealth and stores he was like Indra and Kubera.
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता । पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ॥
tena satyābhisandhena trivargamanutiṣṭhatā | pālitā sā purī śreṣṭhā indreṇevāmarāvatī ||
हिंदी अर्थ सत्यप्रतिज्ञ और धर्म, अर्थ तथा काम का संतुलित पालन करने वाले उस राजा से वह श्रेष्ठ नगरी वैसे ही रक्षित थी जैसे इंद्र से अमरावती।
English meaning Kept by that king who was true to his word and pursued dharma, wealth and pleasure in balance, the great city was protected as Amaravati is by Indra.
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुताः । नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिनः ॥
tasminpuravare hṛṣṭā dharmātmāno bahuśrutāḥ | narāstuṣṭā dhanaissvaissvairalubdhāssatyavādinaḥ ||
हिंदी अर्थ उस श्रेष्ठ नगर के लोग प्रसन्न, धर्मात्मा और बहुश्रुत थे, अपने अपने धन से संतुष्ट, लोभ रहित और सत्यवादी थे।
English meaning In that fine city the people were happy, righteous and learned, content with their own wealth, free of greed and truthful.
नाल्पसन्निचयः कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे । कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ॥
nālpasannicayaḥ kaścidāsīttasmin purottame | kuṭumbī yo hyasiddhārtho'gavāśvadhanadhānyavān ||
हिंदी अर्थ उस उत्तम नगर में किसी गृहस्थ के पास थोड़ा संचय नहीं था, किसी का प्रयोजन अधूरा नहीं था, और कोई गाय, घोड़े, धन या धान्य से रहित नहीं था।
English meaning In that best of cities no householder had little in store, none lacked his aims, and none was without cattle, horses, wealth or grain.
कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्वचित् । द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिकः ॥
kāmī vā na kadaryo vā nṛśaṃsaḥ puruṣaḥ kvacit | draṣṭuṃ śakyamayodhyāyānnāvidvānna ca nāstikaḥ ||
हिंदी अर्थ अयोध्या में कहीं भी कोई कामी, कंजूस या क्रूर व्यक्ति नहीं दिखता था, न कोई अविद्वान और न कोई नास्तिक।
English meaning Nowhere in Ayodhya could one see a lustful man, a miser or a cruel man, nor one without learning or without faith.
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयताः । उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः ॥
sarve narāśca nāryaśca dharmaśīlāssusaṃyatāḥ | uditāśśīlavṛttābhyāṃ maharṣaya ivāmalāḥ ||
हिंदी अर्थ सभी स्त्री पुरुष धर्मशील और संयमी थे, और अच्छे स्वभाव तथा आचरण से महर्षियों की तरह निर्मल होकर चमकते थे।
English meaning All the men and women were righteous and well restrained, and shone with good character and conduct, spotless like the great sages.
नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् । नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ॥
nākuṇḍalī nāmakuṭī nāsragvī nālpabhogavān | nāmṛṣṭo nānuliptāṅgo nāsugandhaśca vidyate ||
हिंदी अर्थ वहाँ कोई कुंडल, मुकुट या माला के बिना नहीं था, कोई थोड़े भोग वाला नहीं था, कोई बिना स्नान, बिना अंगराग या बिना सुगंध के नहीं था।
English meaning There was no one without earrings, without a crown or without a garland, no one of meagre means, no one unbathed, unanointed or without fragrance.
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् । नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ॥
nāmṛṣṭabhojī nādātā nāpyanaṅgadaniṣkadhṛk | nāhastābharaṇo vā'pi dṛśyate nāpyanātmavān ||
हिंदी अर्थ कोई साधारण भोजन नहीं करता था, कोई दान से नहीं चूकता था; कोई बाजूबंद, स्वर्णहार या कंगन के बिना नहीं दिखता था, और कोई असंयमी नहीं था।
English meaning No one ate poor food or failed to give; none was seen without armlets, gold necklaces or bracelets, and none lacked self control.
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्करः । कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्करः ॥
nānāhitāgnirnāyajvā na kṣudro vā na taskaraḥ | kaścidāsīdayodhyāyānna ca nirvṛttasaṅkaraḥ ||
हिंदी अर्थ अयोध्या में ऐसा कोई नहीं था जो अग्निहोत्र या यज्ञ न करता हो, न कोई नीच था, न चोर, और न कोई वर्णसंकर।
English meaning In Ayodhya there was no one who did not keep the sacred fire or offer sacrifice, no mean person, no thief, and no one born of a confusion of the social orders.
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः । दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ॥
svakarmaniratā nityaṃ brāhmaṇā vijitendriyāḥ | dānādhyayanaśīlāśca saṃyatāśca parigrahe ||
हिंदी अर्थ ब्राह्मण सदा अपने कर्म में लगे रहते, जितेंद्रिय थे, दान और अध्ययन में लगे रहते और दान लेने में संयम रखते थे।
English meaning The brahmins were always devoted to their own duties, masters of their senses, given to charity and study, and restrained in accepting gifts.
न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुतः । नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ॥
na nāstiko nānṛtako na kaścidabahuśrutaḥ | nāsūyako na cā'śakto nāvidvānvidyate tadā ||
हिंदी अर्थ तब वहाँ न कोई नास्तिक था, न झूठा, न अल्पश्रुत, न ईर्ष्यालु, न असमर्थ और न अविद्वान।
English meaning There was then no unbeliever, no liar, no one of little learning, no envious person, no weakling and no ignorant man.
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रदः । न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ॥
nāṣaḍaṅgavidatrāsīnnāvrato nāsahasradaḥ | na dīnaḥ kṣiptacitto vā vyathito vā'pi kaścana ||
हिंदी अर्थ वहाँ कोई ऐसा नहीं था जो छह वेदांग न जानता हो, व्रत न रखता हो या हजारों का दान न देता हो; कोई दीन, विक्षिप्त चित्त या दुखी नहीं था।
English meaning No one there failed to know the six Vedangas or to keep vows or to give gifts in thousands; no one was wretched, distracted in mind or troubled.
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् । द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ॥
kaścinnaro vā nārī vā nāśrīmānnāpyarūpavān | draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāpi rājanyabhaktimān ||
हिंदी अर्थ अयोध्या में कोई स्त्री या पुरुष भाग्यहीन या रूपहीन नहीं दिखता था, और न कोई राजभक्ति से रहित।
English meaning In Ayodhya one could not see a man or woman without good fortune or beauty, nor anyone lacking devotion to the king.
17-18
1.6.17-18
Copy link
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः । कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुताः । दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः । सहिताः पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे ॥
varṇeṣvagryacaturtheṣu devatātithipūjakāḥ | kṛtajñāśca vadānyāśca śūrā vikramasaṃyutāḥ | dīrghāyuṣo narāssarve dharmaṃ satyaṃ ca saṃśritāḥ | sahitāḥ putrapautraiśca nityaṃ strībhiḥ purottame ||
हिंदी अर्थ ब्राह्मणों को आगे रखकर चारों वर्ण देवताओं और अतिथियों का सम्मान करते थे; वे कृतज्ञ, उदार, शूर और पराक्रमी थे। सब लोग दीर्घायु थे, धर्म और सत्य पर टिके थे, और उस उत्तम नगर में अपने पुत्रों, पौत्रों और पत्नियों के साथ रहते थे।
English meaning The four orders, with the brahmins foremost, honoured the gods and guests; they were grateful, generous, brave and full of valour. All the people lived long, held to dharma and truth, and dwelt in that fine city with their sons, grandsons and wives.
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः । शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिणः ॥
kṣatraṃ brahmamukhaṃ cāsīdvaiśyāḥ kṣatramanuvratāḥ | śūdrāssvadharmaniratāstrīnvarṇānupacāriṇaḥ ||
हिंदी अर्थ क्षत्रिय ब्राह्मणों को आगे मानते, वैश्य क्षत्रियों का अनुसरण करते, और अपने धर्म में लगे शूद्र तीनों वर्णों की सेवा करते थे।
English meaning The kshatriyas looked to the brahmins, the vaishyas followed the kshatriyas, and the shudras, devoted to their own duty, served the other three.
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता । यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥
sā tenekṣvākunāthena purī suparirakṣitā | yathā purastānmanunā mānavendreṇa dhīmatā ||
हिंदी अर्थ इक्ष्वाकुनाथ ने उस नगरी की वैसे ही भलीभाँति रक्षा की जैसे पहले बुद्धिमान मनु ने की थी।
English meaning That city was well protected by the lord of the Ikshvakus, as the wise Manu, lord of men, had protected it of old.
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् । सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ॥
yodhānāmagnikalpānāṃ peśalānāmamarṣiṇām | sampūrṇā kṛtavidyānāṃ guhā kesariṇāmiva ||
हिंदी अर्थ वह अग्नि के समान तेजस्वी, कुशल, न सहने वाले और शस्त्रविद्या में निपुण योद्धाओं से वैसे ही भरी थी जैसे सिंहों से कोई गुफा।
English meaning It was full of warriors like fire, skilled, unyielding and trained in arms, as a mountain cave is full of lions.
काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः । वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमैः ॥
kāmbhojaviṣaye jātairbāhlīkaiśca hayottamaiḥ | vanāyujairnadījaiśca pūrṇā harihayottamaiḥ ||
हिंदी अर्थ वह कांबोज और बाह्लीक में, वनायु में और नदी तटों पर जन्मे उत्तम घोड़ों से भरी थी, जो इंद्र के घोड़ों जैसे थे।
English meaning It was filled with the finest horses, born in Kamboja and Bahlika, in Vanayu and by the rivers, horses like those of Indra.
23-24
1.6.23-24
Copy link
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि । मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गैः पर्वतोपमैः । ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा । अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ॥
vindhyaparvatajairmattaiḥ pūrṇā haimavatairapi | madānvitairatibalairmātaṅgaiḥ parvatopamaiḥ | airāvatakulīnaiśca mahāpadmakulaistathā | añjanādapi niṣpannairvāmanādapi ca dvipaiḥ ||
हिंदी अर्थ वह विंध्य और हिमालय के मदमत्त, अत्यंत बलवान, पर्वत जैसे हाथियों से भरी थी, जो ऐरावत और महापद्म के कुल के तथा अंजन और वामन से उत्पन्न थे।
English meaning It was full of mighty elephants like mountains, in rut and of great strength, from the Vindhya and the Himalaya, elephants of the lines of Airavata and Mahapadma, and of Anjana and Vamana.
भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा । भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी । नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभैः ॥
bhadrairmandrairmṛgaiścaiva bhadramandramṛgaistathā | bhadramandrairbhadramṛgairmṛgamandraiśca sā purī | nityamattaissadā pūrṇā nāgairacalasannibhaiḥ ||
हिंदी अर्थ वह नगरी सदा पर्वत जैसे, नित्य मदमत्त हाथियों से भरी रहती थी, जो भद्र, मंद्र और मृग जाति के और उनके हर मिश्रण के थे।
English meaning That city was always full of elephants like hills, ever in rut, of the bhadra, mandra and mriga kinds and of every mixture of them.
सा योजने च द्वे भूयः सत्यनामा प्रकाशते । यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ॥
sā yojane ca dve bhūyaḥ satyanāmā prakāśate | yasyāṃ daśaratho rājā vasan jagadapālayat ||
हिंदी अर्थ वह दो योजन आगे तक अपने सच्चे नाम के अनुरूप चमकती थी, अयोध्या, जिससे कोई युद्ध न कर सके, जहाँ राजा दशरथ रहकर संसार की रक्षा करते थे।
English meaning It shone for two yojanas beyond, true to its name, Ayodhya, the city none can fight, where King Dasharatha lived and protected the world.
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् । शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥
tāṃ purīṃ sa mahātejā rājā daśaratho mahān | śaśāsa śamitāmitro nakṣatrāṇīva candramāḥ ||
हिंदी अर्थ शत्रुओं को शांत कर चुके महान और तेजस्वी राजा दशरथ ने उस नगरी पर वैसे ही शासन किया जैसे चंद्रमा तारों पर।
English meaning The great and radiant King Dasharatha, who had quelled his enemies, ruled that city as the moon rules the stars.
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलां गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् । पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥
tāṃ satyanāmāṃ dṛḍhatoraṇārgalāṃ gṛhairvicitrairupaśobhitāṃ śivām | purīmayodhyāṃ nṛsahasrasaṅkulāṃ śaśāsa vai śakrasamo mahīpatiḥ ||
हिंदी अर्थ इंद्र के समान उस पृथ्वीपति ने मंगलमय अयोध्या पर शासन किया, जो अपने नाम के अनुरूप थी, दृढ़ तोरणों और अर्गलाओं वाली, अद्भुत घरों से सुशोभित और हजारों लोगों से भरी।
English meaning The lord of the earth, equal to Indra, ruled auspicious Ayodhya, true to its name, with strong gates and bars, beautiful with wonderful houses and thronged by thousands of people.