सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुन्धरा । प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥
sarvā pūrvamiyaṃ yeṣāmāsītkṛtsnā vasundharā | prajāpatimupādāya nṛpāṇāṃ jayaśālinām ||
हिंदी अर्थ यह पूरी पृथ्वी पहले प्रजापति से आरंभ होने वाले उन विजयी राजाओं की थी।
English meaning This whole earth once belonged to the victorious kings whose line begins with Prajapati.
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥
yeṣāṃ sa sagaro nāma sāgaro yena khānitaḥ | ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ paryavārayan ||
हिंदी अर्थ उन्हीं में सगर नाम के राजा हुए, जिनके द्वारा सागर खोदा गया, और जिनके चलने पर साठ हजार पुत्र उन्हें घेरे रहते थे।
English meaning Among them was Sagara, by whom the ocean was dug, and whom sixty thousand sons surrounded as he went.
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् । महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥
ikṣvākūṇāmidaṃ teṣāṃ rājñāṃ vaṃśe mahātmanām | mahadutpannamākhyānaṃ rāmāyaṇamiti śrutam ||
हिंदी अर्थ इन महात्मा इक्ष्वाकु राजाओं के वंश में यह महान आख्यान उत्पन्न हुआ, जो रामायण नाम से प्रसिद्ध है।
English meaning In the line of these great souled Ikshvaku kings arose this great story, known as the Ramayana.
तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादितः । धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ॥
tadidaṃ vartayiṣyāmi sarvaṃ nikhilamāditaḥ | dharmakāmārthasahitaṃ śrotavyamanasūyayā ||
हिंदी अर्थ मैं इसे आरंभ से पूरा का पूरा कहूँगा। यह धर्म, काम और अर्थ से युक्त है, और इसे ईर्ष्या रहित होकर सुनना चाहिए।
English meaning I shall tell it all, complete, from the beginning. It holds dharma, kama and artha, and should be heard without envy.
कोसलो नाम मुदितस्स्फीतो जनपदो महान् । निविष्टस्सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥
kosalo nāma muditassphīto janapado mahān | niviṣṭassarayūtīre prabhūtadhanadhānyavān ||
हिंदी अर्थ सरयू के तट पर बसा कोसल नाम का एक विशाल, समृद्ध और प्रसन्न जनपद था, जो धन और धान्य से भरपूर था।
English meaning There was a great and prosperous country called Kosala, happy and rich in wealth and grain, settled on the bank of the Sarayu.
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता । मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥
ayodhyā nāma nagarī tatrāsīllokaviśrutā | manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam ||
हिंदी अर्थ उसमें अयोध्या नाम की नगरी थी, जो संसार में प्रसिद्ध थी और जिसे मनुष्यों के स्वामी मनु ने स्वयं बसाया था।
English meaning In it stood the city of Ayodhya, famed throughout the world, which Manu, the lord of men, had built himself.
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी । श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ॥
āyatā daśa ca dve ca yojanāni mahāpurī | śrīmatī trīṇi vistīrṇā suvibhaktamahāpathā ||
हिंदी अर्थ वह महानगरी बारह योजन लंबी और तीन योजन चौड़ी थी, शोभायुक्त, और उसके बड़े मार्ग भलीभाँति बँटे हुए थे।
English meaning The great city was twelve yojanas long and three wide, splendid, with its great roads well laid out.
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता । मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः ॥
rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitā | muktapuṣpāvakīrṇena jalasiktena nityaśaḥ ||
हिंदी अर्थ वह एक चौड़े, सुव्यवस्थित राजमार्ग से शोभित थी, जिस पर प्रतिदिन जल छिड़का जाता और खिले फूल बिखेरे जाते थे।
English meaning It shone with a broad, well divided royal highway, sprinkled with water every day and strewn with loose flowers.
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः । पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ॥
tāṃ tu rājā daśaratho mahārāṣṭravivardhanaḥ | purīmāvāsayāmāsa divaṃ devapatiryathā ||
हिंदी अर्थ अपने महान राज्य को बढ़ाने वाले राजा दशरथ उस नगरी में वैसे ही रहते थे जैसे देवराज इंद्र स्वर्ग में।
English meaning King Dasharatha, who enlarged his great kingdom, dwelt in that city as Indra, lord of the gods, dwells in heaven.
कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् । सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभिः ॥
kavāṭatoraṇavatīṃ suvibhaktāntarāpaṇām | sarvayantrāyudhavatīmupetāṃ sarvaśilpibhiḥ ||
हिंदी अर्थ उसमें द्वार और तोरण थे, भीतर सुव्यवस्थित बाजार थे, हर प्रकार के यंत्र और अस्त्र थे, और हर कला के शिल्पी रहते थे।
English meaning It had doors and arched gateways, markets well spaced within, every kind of machine and weapon, and craftsmen of every skill.
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् । उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ॥
sūtamāgadhasambādhāṃ śrīmatīmatulaprabhām | uccāṭṭāladhvajavatīṃ śataghnīśatasaṅkulām ||
हिंदी अर्थ वह सूतों और मागधों से भरी, श्रीमती और अनुपम कांति वाली थी, ऊँची अटारियों और ध्वजों से युक्त, और सैकड़ों शतघ्नियों से सुसज्जित थी।
English meaning It was crowded with bards and heralds, glorious and of matchless brilliance, with high towers and banners, and hundreds of shataghni weapons on its walls.
वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् । उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥
vadhūnāṭakasaṅghaiśca saṃyuktāṃ sarvataḥ purīm | udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām ||
हिंदी अर्थ नर्तकियों और नाट्य मंडलियों से वह नगरी हर ओर भरी थी; उसमें उद्यान और आम के बाग थे, और एक विशाल परकोटा उसे करधनी की तरह घेरे था।
English meaning Troupes of women dancers and actors filled the city on every side; it had gardens and mango groves, and a great wall girded it like a belt.
दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् । वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥
durgagambhīraparighāṃ durgāmanyairdurāsadām | vājivāraṇasampūrṇāṃ gobhiruṣṭraiḥ kharaistathā ||
हिंदी अर्थ उसकी गहरी खाई ने उसे ऐसा दुर्ग बना दिया था जिसे शत्रु पा नहीं सकते थे, और वह घोड़ों, हाथियों, गायों, ऊँटों और गधों से भरी थी।
English meaning Its deep moat made it a fortress that enemies could not approach, and it was full of horses, elephants, cattle, camels and donkeys.
सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् । नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ॥
sāmantarājasaṅghaiśca balikarmabhirāvṛtām | nānādeśanivāsaiśca vaṇigbhirupaśobhitām ||
हिंदी अर्थ वहाँ सामंत राजाओं के समूह कर देने आते थे, और अनेक देशों के व्यापारी उसकी शोभा बढ़ाते थे।
English meaning Vassal kings came there in crowds to pay tribute, and merchants from many lands lent it grace.
प्रासादै रत्नविकृतैः पर्वतैरुपशोभिताम् । कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥
prāsādai ratnavikṛtaiḥ parvatairupaśobhitām | kūṭāgāraiśca sampūrṇāmindrasyevāmarāvatīm ||
हिंदी अर्थ वह पर्वतों जैसे रत्नजड़ित महलों से सुशोभित थी और कूटागारों से भरी थी, जैसे इंद्र की अमरावती।
English meaning It was adorned with jewelled palaces like mountains and full of upper chambers, like Amaravati, the city of Indra.
चित्रामष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम् । सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥
citrāmaṣṭāpadākārāṃ naranārīgaṇairyutām | sarvaratnasamākīrṇāṃ vimānagṛhaśobhitām ||
हिंदी अर्थ वह अद्भुत थी, शतरंज की बिसात की तरह बसी, स्त्री पुरुषों से भरी, हर प्रकार के रत्नों से युक्त और ऊँचे भवनों से शोभित।
English meaning Wonderful, laid out like a chessboard, full of men and women, strewn with every gem and graced with mansions of many storeys.
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् । शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ॥
gṛhagāḍhāmavicchidrāṃ samabhūmau niveśitām | śālitaṇḍulasampūrṇāmikṣukāṇḍarasodakām ||
हिंदी अर्थ उसके घर बिना अंतराल के सघन बने थे, समतल भूमि पर; वह उत्तम चावल से भरी थी, और उसका जल ईख के रस जैसा मीठा था।
English meaning Its houses stood close with no gaps, on level ground; it was full of fine rice, and its water tasted like sugarcane juice.
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा । नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ॥
dundubhībhirmṛdaṅgaiśca vīṇābhiḥ paṇavaistathā | nāditāṃ bhṛśamatyarthaṃ pṛthivyāṃ tāmanuttamām ||
हिंदी अर्थ पृथ्वी की वह सर्वोत्तम नगरी दुंदुभियों, मृदंगों, वीणाओं और पणवों के नाद से गूँजती रहती थी।
English meaning That peerless city on earth resounded loudly with kettledrums, mridangas, vinas and panavas.
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि । सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ॥
vimānamiva siddhānāṃ tapasādhigataṃ divi | suniveśitaveśmāntāṃ narottamasamāvṛtām ||
हिंदी अर्थ वह मानो तप से प्राप्त सिद्धों का दिव्य विमान थी, उसके भवन सुंदर बने थे, और वह श्रेष्ठ पुरुषों से भरी थी।
English meaning It was like a celestial chariot won by the siddhas through penance, its houses well built, and filled with the best of men.
20-22
1.5.20-22
Copy link
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः । सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने । हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि । तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥
ye ca bāṇairna vidhyanti viviktamaparāparam | śabdavedhyaṃ ca vitataṃ laghuhastā viśāradāḥ | siṃhavyāghravarāhāṇāṃ mattānāṃ nardatāṃ vane | hantāro niśitaiśśastrairbalādbāhubalairapi | tādṛśānāṃ sahasraistāmabhipūrṇāṃ mahārathaiḥ | purīmāvāsayāmāsa rājā daśarathastadā ||
हिंदी अर्थ राजा दशरथ ने उस नगरी को हजारों महारथियों से भर दिया: ऐसे कुशल और फुर्तीले धनुर्धर जो अकेले या असहाय व्यक्ति पर बाण नहीं चलाते थे, जो केवल शब्द सुनकर लक्ष्य भेद सकते थे, और जो वन में गरजते, मदमत्त सिंहों, बाघों और सूअरों को तीखे शस्त्रों से या अपनी भुजाओं के बल से मार देते थे।
English meaning King Dasharatha filled the city with thousands of great chariot warriors: skilled and swift handed archers who would not shoot a lone man or one left without support, who could hit by sound alone, and who killed roaring, maddened lions, tigers and boars in the forest with sharp weapons or even with the strength of their arms.
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः । सहस्रदैस्सत्यरतैर्महात्मभि र्महर्षिकल्पै ऋषिभिश्च केवलैः ॥
tāmagnimadbhirguṇavadbhirāvṛtāṃ dvijottamairvedaṣaḍaṅgapāragaiḥ | sahasradaissatyaratairmahātmabhi rmaharṣikalpai ṛṣibhiśca kevalaiḥ ||
हिंदी अर्थ वह नगरी अग्निहोत्र करने वाले, गुणवान, वेद और छहों वेदांगों में पारंगत श्रेष्ठ ब्राह्मणों से घिरी थी; वे हजारों का दान देने वाले, सत्यनिष्ठ, महात्मा और महर्षियों के समान ऋषि थे।
English meaning The city was surrounded by the best of brahmins who kept the sacred fires, rich in virtue and masters of the Vedas and their six limbs; generous givers, devoted to truth, great souled, and sages like the great rishis.