Skip to content
Bala Kanda Sarga 51 of 77 28 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 51

Shatananda Begins Vishwamitra's Story

बालकांड, सर्ग 51: शतानंद द्वारा विश्वामित्र की कथा

Shatananda, son of Ahalya, rejoices that his mother is freed. He tells Rama the history of Vishwamitra, once a king named Kaushika who ruled the earth with a great army.

अहल्या के पुत्र शतानंद माता की मुक्ति पर प्रसन्न होते हैं। वे राम को विश्वामित्र का इतिहास सुनाते हैं, जो कभी कौशिक नामक राजा थे और विशाल सेना के साथ पृथ्वी पर राज करते थे।

1-2 1.51.1-2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः ।
हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपाः ।
गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः ।
रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागतः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ |
hṛṣṭaromā mahātejāśśatānando mahātapāḥ |
gautamasya suto jyeṣṭhastapasā dyotitaprabhaḥ |
rāmasandarśanādeva paraṃ vismayamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान विश्वामित्र के वचन सुनकर तप से दमकते, गौतम के ज्येष्ठ पुत्र महातेजस्वी महातपस्वी शतानंद रोमांचित हो गए, और राम को देखते ही अत्यंत विस्मित हुए।

English meaning

Hearing the wise Vishvamitra's words, the radiant great ascetic Shatananda, eldest son of Gautama, shining with penance, thrilled with joy, was filled with great wonder at the very sight of Rama.

3 1.51.3

स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ ।
शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत् ॥

sa tau niṣaṇṇau samprekṣya sukhāsīnau nṛpātmajau |
śatānando muniśreṣṭhaṃ viśvāmitramathāmabravīt ||

हिंदी अर्थ

दोनों राजकुमारों को आराम से बैठे देखकर शतानंद ने मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र से कहा:

English meaning

Seeing the two princes seated comfortably, Shatananda said to Vishvamitra, best of sages:

4 1.51.4

अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी ।
दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता ॥

api te muniśārdūla mama mātā yaśasvinī |
darśitā rājaputrāya tapo dīrghamupāgatā ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिशार्दूल, क्या आपने लंबे तप में लगी मेरी यशस्विनी माता को राजकुमार के दर्शन कराए?

English meaning

Tiger among sages, did you show my renowned mother, who had been in long penance, to the prince?

5 1.51.5

अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी ।
वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम् ॥

api rāme mahātejā mama mātā yaśasvinī |
vanyairupāharatpūjāṃ pūjārhe sarvadehinām ||

हिंदी अर्थ

क्या मेरी यशस्विनी माता ने सब प्राणियों से पूजनीय महातेजस्वी राम की वन की वस्तुओं से पूजा की?

English meaning

Did my renowned mother offer worship with forest gifts to the radiant Rama, who is worthy of worship from all beings?

6 1.51.6

अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम् ।
मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम् ॥

api rāmāya kathitaṃ yathāvṛttaṃ purātanam |
mama māturmahātejo daivena duranuṣṭhitam ||

हिंदी अर्थ

हे महातेजस्वी, क्या राम को वह पुराना वृत्तांत बताया गया, मेरी माता का भाग्यवश किया गया अनुचित कर्म?

English meaning

Radiant one, was Rama told the old story as it happened, the wrong my mother did, driven by fate?

7 1.51.7

अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता ।
मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादितः ॥

api kauśika bhadraṃ te guruṇā mama saṅgatā |
mama mātā muniśreṣṭha rāmasandarśanāditaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे कौशिक, आपका कल्याण हो, हे मुनिश्रेष्ठ, क्या राम के दर्शन के बाद मेरी माता मेरे पिता से मिलीं?

English meaning

Kaushika, blessings on you, best of sages, was my mother reunited with my father after she saw Rama?

8 1.51.8

अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज ।
इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्तो महात्मनः ॥

api me guruṇā rāmaḥ pūjitaḥ kuśikātmaja |
ihāgato mahātejāḥ pūjāṃ prāpto mahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे कुशिकपुत्र, क्या मेरे पिता ने राम का सत्कार किया? क्या वहाँ जाकर उस तेजस्वी ने उन महात्मा की पूजा पाई?

English meaning

Son of Kushika, was Rama honoured by my father? Did the radiant one, coming there, receive the great soul's worship?

9 1.51.9

अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।
इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादितः ॥

api śāntena manasā gururme kuśikātmaja |
ihā'gatena rāmeṇa prayatenābhivāditaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे कुशिकपुत्र, क्या वहाँ जाकर राम ने श्रद्धा से मेरे पिता को प्रणाम किया, और क्या मेरे पिता शांत मन थे?

English meaning

Son of Kushika, did Rama, coming there, salute my father with reverence, and was my father at peace in mind?

10 1.51.10

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः ।
प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitro mahāmuniḥ |
pratyuvāca śatānandaṃ vākyajño vākyakovidam ||

हिंदी अर्थ

उनकी बात सुनकर वाक्पटु महामुनि विश्वामित्र ने वाक्कुशल शतानंद को उत्तर दिया:

English meaning

Hearing his words, the great sage Vishvamitra, skilled in speech, replied to Shatananda, who was also skilled in speech:

11 1.51.11

नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया ।
सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका ॥

nātikrāntaṃ muniśreṣṭha yatkartavyaṃ kṛtaṃ mayā |
saṅgatā muninā patnī bhārgaveṇeva reṇukā ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ, कुछ भी छूटा नहीं। जो करना था वह मैंने किया। मुनि की पत्नी उनसे वैसे ही मिल गईं जैसे रेणुका भार्गव से।

English meaning

Best of sages, nothing was left undone. I did what had to be done. The sage's wife is reunited with him, as Renuka was with Bhargava.

12 1.51.12

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् ।
शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत् ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitrasya bhāṣitam |
śatānando mahātejā rāmaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र का कहा सुनकर महातेजस्वी शतानंद ने राम से कहा:

English meaning

Hearing what Vishvamitra said, the radiant Shatananda spoke to Rama:

13 1.51.13

स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम् ॥

svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava |
viśvāmitraṃ puraskṛtya maharṣimaparājitam ||

हिंदी अर्थ

हे नरश्रेष्ठ, स्वागत है। हे राघव, सौभाग्य से आप अजेय महर्षि विश्वामित्र के साथ आए हैं।

English meaning

Welcome, best of men. By good fortune you have come, Raghava, following the unconquered great sage Vishvamitra.

14 1.51.14

अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभः ।
विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम् ॥

acintyakarmā tapasā brahmarṣiratulaprabhaḥ |
viśvāmitro mahātejā vetsyenaṃ paramāṃ gatim ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र तप से अचिंत्य कर्म करने वाले, अनुपम प्रभा वाले, महातेजस्वी ब्रह्मर्षि हैं। उन्हें परम गति जानो।

English meaning

Vishvamitra is a brahmarshi of unthinkable deeds through penance, of matchless splendour and great radiance. Know him as the highest refuge.

15 1.51.15

नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन ।
गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः ॥

nāsti dhanyataro rāma tvatto'nyo bhuvi kaścana |
goptā kuśikaputraste yena taptaṃ mahattapaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, पृथ्वी पर तुमसे अधिक धन्य कोई नहीं, क्योंकि तुम्हारे रक्षक कुशिकपुत्र हैं, जिन्होंने महान तप किया है।

English meaning

Rama, there is no one on earth more blessed than you, for your protector is the son of Kushika, who has practised great penance.

16 1.51.16

श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मनः ।
यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदतः श्रुणु ॥

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi kauśikasya mahātmanaḥ |
yathā balaṃ yathā vṛttaṃ tanme nigadataḥ śruṇu ||

हिंदी अर्थ

सुनो, मैं महात्मा कौशिक का बल और वृत्तांत बताता हूँ, जैसा मैं कहूँ वैसा सुनो।

English meaning

Listen, I shall tell you of the great souled Kaushika, his strength and his story, as I relate it.

17 1.51.17

राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दमः ।
धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः ॥

rājā'bhūdeṣa dharmātmā dīrghakālamarindamaḥ |
dharmajñaḥ kṛtavidyaśca prajānāṃ ca hite rataḥ ||

हिंदी अर्थ

वे बहुत समय तक धर्मात्मा राजा रहे, शत्रुओं का दमन करने वाले, धर्मज्ञ, विद्वान और प्रजा के हित में लगे।

English meaning

He was for a long time a righteous king, a tamer of foes, knowing dharma, learned and devoted to the good of his people.

18 1.51.18

प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपतिः ।
कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिकः ॥

prajāpatisutaścāsītkuśo nāma mahīpatiḥ |
kuśasya putro balavān kuśanābhassudhārmikaḥ ||

हिंदी अर्थ

प्रजापति के पुत्र कुश नाम के एक राजा थे। कुश के पुत्र बलवान और परम धार्मिक कुशनाभ थे।

English meaning

There was a king named Kusha, son of Prajapati. Kusha's son was the mighty and most righteous Kushanabha.

19 1.51.19

कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृतः ।
गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥

kuśanābhasutastvāsīdgādhirityeva viśrṛtaḥ |
gādheḥ putro mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ ||

हिंदी अर्थ

कुशनाभ के पुत्र गाधि नाम से प्रसिद्ध थे, और गाधि के पुत्र महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र हैं।

English meaning

Kushanabha's son was known as Gadhi, and Gadhi's son is the radiant great sage Vishvamitra.

20 1.51.20

विश्वामित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् ।
बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥

viśvāmitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm |
bahuvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat ||

हिंदी अर्थ

महातेजस्वी विश्वामित्र ने पृथ्वी की रक्षा की और हजारों वर्ष राजा के रूप में राज्य किया।

English meaning

The radiant Vishvamitra protected the earth and ruled as king for many thousands of years.

21 1.51.21

कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् ।
अक्षौहीणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम् ॥

kadācittu mahātejā yojayitvā varūthinīm |
akṣauhīṇīparivṛtaḥ paricakrāma medinīm ||

हिंदी अर्थ

एक बार उस तेजस्वी ने अपनी सेना सजाई और पूरी अक्षौहिणी से घिरकर पृथ्वी का भ्रमण किया।

English meaning

Once the radiant one gathered his army and, surrounded by a full akshauhini, travelled across the earth.

22-27 1.51.22-27

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन् ।
आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह ।
वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम् ।
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम् ।
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभितम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम् ।
ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम् ।
तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा ।
फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियैः ।
ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः ।
अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम् ॥

nagarāṇi sarāṣṭrāṇi saritaśca tathā girīn |
āśramānkramaśo rāma vicarannājagāma ha |
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ nānāvṛkṣasamākulam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam |
devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitam |
praśāntahariṇākīrṇaṃ dvijasaṅghaniṣevitam |
brahmarṣigaṇasaṅkīrṇaṃ devarṣigaṇasevitam |
tapaścaraṇasaṃsiddhairagnikalpairmahātmabhiḥ |
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śīrṇaparṇāśanaistathā |
phalamūlāśanairdāntairjitaroṣairjitendriyaiḥ |
ṛṣibhirvālakhilyaiśca japahomaparāyaṇaiḥ |
anyairvaikhānasaiścaiva samantādupaśobhitam ||

हिंदी अर्थ

हे राम, क्रम से नगरों, राज्यों, नदियों, पर्वतों और आश्रमों में घूमते हुए वे वसिष्ठ के आश्रम पहुँचे, जो अनेक प्रकार के वृक्षों और पशुओं से भरा, सिद्धों और चारणों से सेवित, देवों, दानवों, गंधर्वों और किन्नरों से सुशोभित, शांत हिरणों से भरा और ब्राह्मणों से सेवित था; ब्रह्मर्षियों और देवर्षियों से भरा, और चारों ओर तप से सिद्ध, अग्नि जैसे तेजस्वी महात्माओं से सुशोभित था, जिनमें कोई जल पीकर, कोई वायु पीकर, कोई सूखे पत्ते खाकर, कोई फल और मूल खाकर रहते थे, संयमी, क्रोध और इंद्रियों को जीतने वाले, जप और होम में लगे वालखिल्य ऋषि और अन्य वैखानस।

English meaning

Going in turn through cities and kingdoms, rivers, mountains and hermitages, Rama, he came to Vasishtha's hermitage, full of trees of many kinds and herds of beasts, frequented by siddhas and charanas, graced by gods, danavas, gandharvas and kinnaras, full of tame deer and visited by flocks of brahmins, crowded with brahmarshis and divine sages, adorned on every side by great souls perfected by penance and bright as fire, some living on water, some on air, some on fallen leaves, some on fruit and roots, self controlled, masters of anger and the senses, and by the Valakhilya sages devoted to prayer and offering, and by other Vaikhanasas.

28 1.51.28

वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम् ।
ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबलः ॥

vasiṣṭhasyāśramapadaṃ brahmalokamivāparam |
dadarśa jayatāṃ śreṣṭho viśvāmitro mahābalaḥ ||

हिंदी अर्थ

विजेताओं में श्रेष्ठ महाबली विश्वामित्र ने वसिष्ठ का आश्रम देखा, जो मानो दूसरा ब्रह्मलोक था।

English meaning

Vishvamitra, mighty and best of conquerors, saw Vasishtha's hermitage, like a second world of Brahma.

Next sarga · Bala Kanda 52At Vasishtha's HermitageKing Vishwamitra visits the hermitage of Vasishtha. Vasishtha offers him and his army a feast and calls on Kamadhenu, the wish-granting cow, to provide it.

Characters in this sarga

All characters