Skip to content
Bala Kanda Sarga 4 of 77 31 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 4

Lava and Kusha Sing the Ramayana

बालकांड, सर्ग 4: लव और कुश द्वारा रामायण गायन

Valmiki composes the epic in 24,000 verses and teaches it to Lava and Kusha, whose voices are sweet. The twins sing it among the sages and then in Rama's own court, where Rama listens without knowing they are his sons.

वाल्मीकि चौबीस हज़ार श्लोकों में महाकाव्य रचकर मधुर स्वर वाले लव और कुश को सिखाते हैं। दोनों भाई इसे ऋषियों के बीच और फिर राम की सभा में गाते हैं, जहाँ राम बिना जाने कि ये उनके पुत्र हैं, कथा सुनते हैं।

1 1.4.1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥

prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ |
cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamātmavān ||

हिंदी अर्थ

राम के राज्य पा लेने के बाद भगवान आत्मवान ऋषि वाल्मीकि ने विविध और सुंदर शब्दों में उनका पूरा चरित्र रचा।

English meaning

After Rama had regained his kingdom, the holy and self-possessed sage Valmiki composed his whole story in varied and beautiful words.

2 1.4.2

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥

caturviṃśatsahasrāṇi ślokānāmuktavānṛṣiḥ |
tathā sargaśatānpañca ṣaṭkāṇḍāni tathottaram ||

हिंदी अर्थ

ऋषि ने चौबीस हज़ार श्लोक, पाँच सौ सर्ग और छह कांड, तथा उत्तर कांड की रचना की।

English meaning

The sage composed twenty four thousand shlokas, in five hundred sargas and six Kandas, along with the Uttara.

3 1.4.3

कृत्वापि तन्महाप्राज्ञस्सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥

kṛtvāpi tanmahāprājñassabhaviṣyaṃ sahottaram |
cintayāmāsa konvetatprayuñjīyāditi prabhuḥ ||

हिंदी अर्थ

भविष्य और उत्तर सहित उसे पूरा करके उस महाज्ञानी प्रभु ने सोचा, "इसे कौन लोगों तक पहुँचाएगा?"

English meaning

Having completed it, including what was to come and the Uttara, the wise master wondered, "Who could bring this to the people?"

4 1.4.4

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥

tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau ||

हिंदी अर्थ

जब शुद्ध चित्त महर्षि यह सोच रहे थे, तभी मुनि वेश धारण किए कुश और लव ने आकर उनके चरण छुए।

English meaning

As the great sage of purified mind was thinking this, Kusha and Lava, dressed as young ascetics, came and touched his feet.

5 1.4.5

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥

kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau |
bhrātarau svarasampannau dadarśāśramavāsinau ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने कुश और लव को देखा, धर्म को जानने वाले राजकुमार, सुंदर स्वर वाले यशस्वी भाई, जो आश्रम में रहते थे।

English meaning

He looked at Kusha and Lava, princes who knew dharma, glorious brothers with fine voices, living in the hermitage.

6 1.4.6

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥

sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau |
vedopabṛṃhaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ ||

हिंदी अर्थ

यह देखकर कि दोनों मेधावी और वेदों में पारंगत हैं, प्रभु ने वेदों के अर्थ को पुष्ट करने के लिए उन्हें यह काव्य सिखाया।

English meaning

Seeing that the two were intelligent and well grounded in the Vedas, the master taught them the poem, to enrich the meaning of the Vedas.

7 1.4.7

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥

kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat |
paulastyavadhamityeva cakāra caritavrataḥ ||

हिंदी अर्थ

दृढ़ व्रत वाले मुनि ने पूरा रामायण काव्य रचा, सीता का महान चरित्र, जिसे पुलस्त्य वंशी रावण का वध भी कहते हैं।

English meaning

The sage of firm vows composed the whole Ramayana poem, the great story of Sita, which is also called the slaying of Ravana, descendant of Pulastya.

8-11 1.4.8-11

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ।
रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकैः ।
रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम् ।
तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ।
रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ ॥

pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam |
jātibhissaptabhirbaddhaṃ tantrīlayasamanvitam |
rasaiśśṛṅgārakāruṇyahāsyavīrabhayānakaiḥ |
raudrādibhiśca saṃyuktaṃ kāvyametadagāyatām |
tau tu gāndharvatattvajñau mūrchanāsthānakovidau |
bhrātarau svarasampannau gandharvāviva rūpiṇau |
rūpalakṣaṇasampannau madhurasvarabhāṣiṇau |
bimbādivoddhṛtau bimbau rāmadehāttathā'parau ||

हिंदी अर्थ

दोनों भाइयों ने यह काव्य गाया, जो पढ़ने और गाने में मधुर, तीन लयों और सात स्वरों में बँधा, वीणा और ताल के अनुकूल, और श्रृंगार, करुण, हास्य, वीर, भयानक, रौद्र आदि रसों से युक्त था। वे संगीत के तत्व, मूर्छना और स्थानों के ज्ञाता थे, मानव रूप में गंधर्वों के समान मधुर गाते थे, रूपवान और शुभ लक्षणों वाले, मधुर स्वर और वाणी वाले थे, और राम के शरीर से निकाले गए दो प्रतिबिंबों जैसे दिखते थे।

English meaning

The two sang this poem, sweet to recite and to sing, set in three tempos and seven notes, fitted to the vina and its rhythm, rich in the moods of love, compassion, humour, heroism, fear, fury and the rest. The brothers knew the art of music, its scales and registers, sang beautifully like gandharvas in human form, were handsome and well marked, sweet of voice and speech, and looked like two images lifted from Rama's own body.

12-13 1.4.12-13

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ।
ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ ॥

tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam |
vācovidheyaṃ tatsarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau |
ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame |
yathopadeśaṃ tattvajñau jagatussusamāhitau ||

हिंदी अर्थ

दोनों निर्दोष राजकुमारों ने उस उत्तम धर्ममय कथा को पूरा कंठस्थ किया, और उसका अर्थ जानते हुए जैसा सिखाया गया था वैसे पूरे ध्यान से ऋषियों, ब्राह्मणों और सज्जनों की सभाओं में गाया।

English meaning

The two blameless princes learned the whole of that excellent, righteous story by heart, and, knowing its meaning, sang it with full attention as they had been taught, in gatherings of sages, brahmins and good people.

14 1.4.14

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ।
आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥

mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau |
tau kadācitsametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
āsīnānāṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām ||

हिंदी अर्थ

एक दिन सभी शुभ लक्षणों वाले उन दो महात्मा, भाग्यशाली युवकों ने एकत्र बैठे शुद्ध चित्त ऋषियों के पास यह काव्य गाया।

English meaning

One day the two great souled, fortunate youths, bearing every good mark, sang this poem near an assembly of sages of purified mind who were seated together.

15 1.4.15

तच्छ्रुत्वा मुनयस्सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।
साधुसाध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ॥

tacchrutvā munayassarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ |
sādhusādhviti tāvūcuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ ||

हिंदी अर्थ

इसे सुनकर सभी मुनि आँसुओं से भरे नेत्रों के साथ अत्यंत विस्मित होकर उनसे बोले, "बहुत सुंदर, बहुत सुंदर!"

English meaning

Hearing it, all the sages, their eyes filled with tears and overcome with wonder, said to them, "Well done, well done!"

16 1.4.16

ते प्रीतमनसस्सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ।
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥

te prītamanasassarve munayo dharmavatsalāḥ |
praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न मन से धर्मप्रेमी सभी मुनियों ने गाते हुए प्रशंसा योग्य कुश और लव की प्रशंसा की।

English meaning

Delighted at heart, all the sages, lovers of dharma, praised Kusha and Lava, worthy of praise, as they sang.

17 1.4.17

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ।
चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥

aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ |
ciranirvṛttamapyetatpratyakṣamiva darśitam ||

हिंदी अर्थ

"अहो, गीत की, और विशेषकर श्लोकों की मधुरता! यद्यपि यह बहुत पहले घटा, यह हमें आँखों के सामने जैसा दिखाया गया।"

English meaning

"Oh, the sweetness of the song, and above all of the verses! Though it happened long ago, it is shown to us as if before our eyes."

18 1.4.18

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु भावं सम्यगगायताम् ।
सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा ॥

praviśya tāvubhau suṣṭhu bhāvaṃ samyagagāyatām |
sahitau madhuraṃ raktaṃ sampannaṃ svarasampadā ||

हिंदी अर्थ

पूरी तरह भाव में डूबकर दोनों ने साथ मिलकर मधुर, भावपूर्ण और स्वर से समृद्ध गायन किया।

English meaning

Entering fully into the feeling, the two sang together, sweetly, with deep emotion and rich in tone.

19 1.4.19

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपश्श्लाघ्यैर्महात्मभिः ।
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥

evaṃ praśasyamānau tau tapaśślāghyairmahātmabhiḥ |
saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām ||

हिंदी अर्थ

तप से प्रशंसित महात्माओं द्वारा इस प्रकार सराहे जाने पर उन्होंने और भी मधुर और भावपूर्ण गायन किया।

English meaning

Praised in this way by great souls honoured for their austerity, they sang even more sweetly and with even deeper feeling.

20 1.4.20

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ।
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥

prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau |
prasanno valkalaṃ kaściddadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ ||

हिंदी अर्थ

एक प्रसन्न मुनि ने उन्हें कलश दिया; एक अन्य यशस्वी मुनि ने प्रसन्न होकर उन्हें वल्कल दिया।

English meaning

One sage, pleased with them, gave them a water pot; another, glorious and delighted, gave them a bark garment.

21 1.4.21

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ।
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥

āścaryamidamākhyānaṃ muninā samprakīrtitam |
paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam ||

हिंदी अर्थ

"मुनि द्वारा कही गई यह अद्भुत कथा, कवियों का परम आधार, अपने क्रम में पूरी गाई गई है।"

English meaning

"This wonderful story told by the sage, the great foundation for poets, has been sung through to the end in its proper order."

22-23 1.4.22-23

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ।
आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥

abhigītamidaṃ gītaṃ sarvagīteṣu kovidau |
āyuṣyaṃ puṣṭijanakaṃ sarvaśrutimanoharam |
praśasyamānau sarvatra kadācittatra gāyakau |
rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ ||

हिंदी अर्थ

हर प्रकार के गीत में निपुण उन्होंने यह गीत गाया, जो आयु और पुष्टि देता और हर कान को प्रिय है। सर्वत्र प्रशंसित उन दोनों गायकों को एक दिन गलियों और राजमार्गों पर भरत के बड़े भाई राम ने देखा।

English meaning

Skilled in every kind of song, they sang this song, which gives long life and strength and delights every ear. Praised everywhere, the two singers were seen one day in the streets and royal roads by Rama, Bharata's elder brother.

24 1.4.24

स्ववेश्म चानीय तदा भ्रातरौ स कुशीलवौ ।
पूजयामास पूजार्हौ रामश्शत्रुनिबर्हणः ॥

svaveśma cānīya tadā bhrātarau sa kuśīlavau |
pūjayāmāsa pūjārhau rāmaśśatrunibarhaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

शत्रुओं का नाश करने वाले राम ने कुश और लव भाइयों को अपने महल में लाकर उनका यथोचित सम्मान किया।

English meaning

Rama, the destroyer of enemies, brought the brothers Kusha and Lava to his palace and honoured them as they deserved.

25 1.4.25

आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।
उपोपविष्टस्सचिवैर्भ्रातृभिश्च परन्तपः ॥

āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ |
upopaviṣṭassacivairbhrātṛbhiśca parantapaḥ ||

हिंदी अर्थ

शत्रुओं को तपाने वाले प्रभु दिव्य स्वर्ण सिंहासन पर बैठे, और उनके मंत्री और भाई पास बैठे।

English meaning

The lord, the scorcher of foes, sat on a divine golden throne, with his ministers and brothers seated near him.

26 1.4.26

दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ तावुभौ नियतस्तथा ।
उवाच लक्ष्मणं रामश्शत्रुघ्नं भरतं तदा ॥

dṛṣṭvā tu rūpasampannau tāvubhau niyatastathā |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaśśatrughnaṃ bharataṃ tadā ||

हिंदी अर्थ

दोनों सुंदर युवकों को देखकर संयमी राम ने लक्ष्मण, शत्रुघ्न और भरत से कहा।

English meaning

Looking at the two handsome youths, Rama, composed, spoke to Lakshmana, Shatrughna and Bharata.

27 1.4.27

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ।
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ तावचोदयत् ॥

śrūyatāmidamākhyānamanayordevavarcasoḥ |
vicitrārthapadaṃ samyaggāyakau tāvacodayat ||

हिंदी अर्थ

"देवताओं जैसे तेजस्वी इन दोनों से अद्भुत अर्थ और शब्दों वाली यह कथा सुनो।" और उन्होंने गायकों को गाने के लिए कहा।

English meaning

"Listen to this story from these two, who shine like gods, rich in wonderful meaning and words." And he bade the singers begin.

28 1.4.28

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायतनिस्वनम् ।
तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ॥

tau cāpi madhuraṃ raktaṃ svañcitāyatanisvanam |
tantrīlayavadatyarthaṃ viśrutārthamagāyatām ||

हिंदी अर्थ

दोनों ने वीणा की ताल के साथ, सुंदर उतार चढ़ाव वाले स्वरों में, मधुरता और भाव से वह प्रसिद्ध कथा गाई।

English meaning

The two sang sweetly and with feeling, their voices rising and falling beautifully, in perfect time with the vina, the well known story.

29 1.4.29

ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि ॥

hlādayatsarvagātrāṇi manāṃsi hṛdayāni ca |
śrotrāśrayasukhaṃ geyaṃ tadbabhau janasaṃsadi ||

हिंदी अर्थ

हर अंग, मन और हृदय को आनंदित करता, कानों को सुख देता वह गीत उस सभा में शोभित हुआ।

English meaning

Delighting every limb, mind and heart, and sweet to the ear, the song shone in that assembly.

30 1.4.30

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद्भूतिकरं प्रवक्ष्यते महानुभावं चरितं निबोधत ॥

imau munī pārthivalakṣaṇānvitau kuśīlavau caiva mahātapasvinau |
mamāpi tadbhūtikaraṃ pravakṣyate mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata ||

हिंदी अर्थ

"ये दो युवा मुनि, कुश और लव, महान तपस्वी, राजाओं के लक्षणों से युक्त हैं। ये जो महान चरित्र सुनाएँगे वह मेरे लिए भी कल्याणकारी है। इसे सुनो।"

English meaning

"These two young sages, Kusha and Lava, great ascetics, bear the marks of kings. The great story they will tell brings blessing even to me. Listen to it."

31 1.4.31

ततस्तु तौ रामवचःप्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ॥

tatastu tau rāmavacaḥpracoditāvagāyatāṃ mārgavidhānasampadā |
sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanairbubhūṣayāsaktamanā babhūva ||

हिंदी अर्थ

तब राम के वचनों से प्रेरित होकर दोनों ने शास्त्रीय मार्ग से गायन किया, और सभा में बैठे राम धीरे धीरे कथा में डूब गए, उनका मन पूरी तरह उसमें लग गया।

English meaning

Then, urged on by Rama's words, the two sang in the classical style, and Rama, seated in the assembly, slowly became absorbed in the story, his mind wholly given to it.

Next sarga · Bala Kanda 5The Glory of AyodhyaThe story opens in Kosala on the Sarayu, in Ayodhya, the city founded by Manu. Its broad roads, gardens, ramparts, markets and learned citizens are described,…

Characters in this sarga

All characters