Skip to content
Kishkindha Kanda Sarga 5 of 67 32 shlokas Journey stop 15
Valmiki Ramayana · Kishkindha Kanda · Sarga 5

Friendship Before Fire

किष्किंधाकांड, सर्ग 5: अग्नि साक्षी मैत्री

Rama and Sugriva swear friendship around a sacred fire. Sugriva tells how Vali stole his kingdom and wife, and Rama promises to kill Vali.

राम और सुग्रीव पवित्र अग्नि की परिक्रमा कर मित्रता की शपथ लेते हैं। सुग्रीव बताते हैं कि वाली ने उनका राज्य और पत्नी छीन ली, और राम वाली को मारने का वचन देते हैं।

1 4.5.1

ऋश्यमूकात्तु हनुमान्गत्वा तु मलयं गिरिम् ।
आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥

ṛśyamūkāttu hanumāngatvā tu malayaṃ girim |
ācacakṣe tadā vīrau kapirājāya rāghavau ||

हिंदी अर्थ

ऋष्यमूक से मलय पर्वत पर जाकर हनुमान ने तब वानरराज को दोनों वीर राघवों के बारे में बताया।

English meaning

Going from Rishyamuka to Mount Malaya, Hanuman then told the king of monkeys about the two heroic Raghavas.

2 4.5.2

अयं रामो महाप्राज्ञ स्सम्प्राप्तो दृढविक्रमः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ॥

ayaṃ rāmo mahāprājña ssamprāpto dṛḍhavikramaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo'yaṃ satyavikramaḥ ||

हिंदी अर्थ

ये अत्यंत बुद्धिमान, दृढ़ पराक्रम वाले राम हैं, जो अपने भाई लक्ष्मण के साथ आए हैं। ये सत्य पराक्रम वाले राम हैं।

English meaning

This is the very wise Rama, firm in valour, who has come with his brother Lakshmana. This is Rama of true valour.

3 4.5.3

इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः ।
धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशपारगः ॥

ikṣvākūṇāṃ kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ |
dharme nigaditaścaiva piturnirdeśapāragaḥ ||

हिंदी अर्थ

इक्ष्वाकुओं के कुल में जन्मे दशरथनंदन राम धर्म में प्रसिद्ध हैं और उन्होंने पिता की आज्ञा का पूरा पालन किया।

English meaning

Born in the family of the Ikshvakus, Rama, son of Dasharatha, is renowned in dharma and carried out his father's command in full.

4 4.5.4

तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः ।
रावणेन हृता भार्या स त्वां शरणमागतः ॥

tasyāsya vasato'raṇye niyatasya mahātmanaḥ |
rāvaṇena hṛtā bhāryā sa tvāṃ śaraṇamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

जब ये महात्मा नियमपूर्वक वन में रह रहे थे, तब रावण ने इनकी पत्नी का हरण कर लिया। ये तुम्हारी शरण में आए हैं।

English meaning

While this great-souled one was living in the forest under vows, his wife was carried off by Ravana. He has come to you for refuge.

5-6 4.5.5-6

राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः ।
दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावश्शतसहस्रशः ।
तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता ।
स्त्री हेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामस्त्वां शरणं गतः ॥

rājasūyāśvamedhaiśca vahniryenābhitarpitaḥ |
dakṣiṇāśca tathotsṛṣṭā gāvaśśatasahasraśaḥ |
tapasā satyavākyena vasudhā yena pālitā |
strī hetostasya putro'yaṃ rāmastvāṃ śaraṇaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

जिन्होंने राजसूय और अश्वमेध यज्ञों से अग्नि को तृप्त किया, जिन्होंने लाखों गौएँ दान दीं, जिन्होंने तपस्या और सत्य वचन से पृथ्वी का पालन किया, उनके पुत्र राम एक स्त्री के कारण तुम्हारी शरण में आए हैं।

English meaning

He by whom fire was satisfied with rajasuya and ashvamedha sacrifices, who gave away gifts of cows by hundreds of thousands, who ruled the earth with austerity and truthful speech, his son Rama has come to you for refuge because of a woman.

7 4.5.7

भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रतिगृह्यार्चयस्वैतौ पूजनीयतमावुभौ ॥

bhavatā sakhyakāmau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
pratigṛhyārcayasvaitau pūjanīyatamāvubhau ||

हिंदी अर्थ

भाई राम और लक्ष्मण तुमसे मित्रता चाहते हैं। उनका स्वागत और सम्मान करो, क्योंकि दोनों अत्यंत पूजनीय हैं।

English meaning

The brothers Rama and Lakshmana wish for friendship with you. Receive and honour them, for both are most worthy of honour.

8-9 4.5.8-9

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सुग्रीवो हृष्टमानसः ।
भयं चराघवाद्घोरं प्रजहौ विगतज्वरः ।
सकृत्वा मानुषं रूपं सुग्रीवः प्लवगर्षभः ।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच राघवम् ॥

śrutvā hanumato vākyaṃ sugrīvo hṛṣṭamānasaḥ |
bhayaṃ carāghavādghoraṃ prajahau vigatajvaraḥ |
sakṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sugrīvaḥ plavagarṣabhaḥ |
darśanīyatamo bhūtvā prītyā provāca rāghavam ||

हिंदी अर्थ

हनुमान के वचन सुनकर सुग्रीव का मन प्रसन्न हुआ और चिंतामुक्त होकर उन्होंने राघव से अपना भयानक भय छोड़ दिया। मनुष्य रूप धारण करके और अत्यंत सुंदर बनकर वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने प्रेम से राघव से कहा:

English meaning

Hearing Hanuman's words, Sugriva was glad at heart and, free of anxiety, gave up his terrible fear of Raghava. Taking a human form and becoming most handsome, Sugriva, bull among monkeys, spoke with affection to Raghava:

10 4.5.10

भवान्धर्मविनीतश्च विक्रान्तस्सर्ववत्सलः ।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥

bhavāndharmavinītaśca vikrāntassarvavatsalaḥ |
ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavadguṇāḥ ||

हिंदी अर्थ

आप धर्म में विनीत, पराक्रमी और सबसे प्रेम करने वाले हैं। पवनपुत्र ने आपके गुण मुझे सच-सच बताए हैं।

English meaning

You are disciplined in dharma, valiant and loving to all. Your virtues have been told to me truly by the son of the Wind.

11 4.5.11

तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो ।
यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥

tanmamaivaiṣa satkāro lābhaścaivottamaḥ prabho |
yattvamicchasi sauhārdaṃ vānareṇa mayā saha ||

हिंदी अर्थ

हे प्रभु, यह मेरे लिए सम्मान और सबसे बड़ा लाभ है कि आप मुझ वानर से मित्रता चाहते हैं।

English meaning

It is an honour and the greatest gain for me, lord, that you wish for friendship with me, a vanara.

12 4.5.12

रोचते यदि वा सख्यं बाहुरेष प्रसारितः ।
गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा बध्यतां ध्रुवा ॥

rocate yadi vā sakhyaṃ bāhureṣa prasāritaḥ |
gṛhyatāṃ pāṇinā pāṇirmaryādā badhyatāṃ dhruvā ||

हिंदी अर्थ

यदि मित्रता आपको अच्छी लगे, तो यह मेरी भुजा फैली है। मेरा हाथ अपने हाथ में लीजिए, और एक दृढ़ बंधन बँध जाए।

English meaning

If friendship pleases you, here is my arm stretched out. Take my hand in yours, and let a firm bond be made.

13 4.5.13

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् ।
सम्प्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना ।
हृद्यं सौहृदमालम्ब्यपर्यष्वजत पीडितम् ॥

etattu vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam |
samprahṛṣṭamanā hastaṃ pīḍayāmāsa pāṇinā |
hṛdyaṃ sauhṛdamālambyaparyaṣvajata pīḍitam ||

हिंदी अर्थ

सुग्रीव के ये सुंदर वचन सुनकर प्रसन्न मन वाले राम ने अपने हाथ से उनका हाथ दबाया और हृदय से मित्रता स्वीकार करके उन्हें कसकर गले लगाया।

English meaning

Hearing these well-spoken words of Sugriva, Rama, glad at heart, pressed his hand with his own and, accepting the heartfelt friendship, embraced him closely.

14-15 4.5.14-15

ततो हनूमान्सन्त्यज्य भिक्षुरूपमरिन्दमः ।
काष्ठयोस्स्वेन रूपेण जनयामास पावकम् ।
दीप्यमानं ततो वह्निं ह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम् ।
तयोर्मध्येऽथ सुप्रीतो निदधे सुसमाहितः ॥

tato hanūmānsantyajya bhikṣurūpamarindamaḥ |
kāṣṭhayossvena rūpeṇa janayāmāsa pāvakam |
dīpyamānaṃ tato vahniṃ hniṃ puṣpairabhyarcya satkṛtam |
tayormadhye'tha suprīto nidadhe susamāhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब शत्रुदमन हनुमान ने भिक्षु का रूप छोड़कर अपने रूप में दो लकड़ियों से आग जलाई। जलती अग्नि की फूलों से पूजा और सम्मान करके उन्होंने प्रसन्न और एकाग्र होकर उसे उन दोनों के बीच रख दिया।

English meaning

Then Hanuman, tamer of foes, setting aside the form of a mendicant, in his own form kindled a fire with two sticks. Worshipping the blazing fire with flowers and honouring it, he placed it between them, delighted and fully attentive.

16 4.5.16

ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम् ।
सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ ॥

tato'gniṃ dīpyamānaṃ tau cakratuśca pradakṣiṇam |
sugrīvo rāghavaścaiva vayasyatvamupāgatau ||

हिंदी अर्थ

तब सुग्रीव और राघव ने जलती अग्नि की प्रदक्षिणा की और मित्र बन गए।

English meaning

Then Sugriva and Raghava walked around the blazing fire, keeping it on their right, and became friends.

17 4.5.17

ततस्सुप्रीतमनसौ तावुभौ हरिराघवौ ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमुपजग्मतुः ॥

tatassuprītamanasau tāvubhau harirāghavau |
anyonyamabhivīkṣantau na tṛptimupajagmatuḥ ||

हिंदी अर्थ

तब वानर और राघव, दोनों प्रसन्न मन से एक-दूसरे को देखते रहे और तृप्त न हुए।

English meaning

Then the monkey and Raghava, both glad at heart, gazed at each other and could not have enough.

18 4.5.18

त्वं वयस्योऽसि मे हृद्यो ह्येकं दुःखं सुखं च नौ ।
सुग्रीवो राघवं वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत् ॥

tvaṃ vayasyo'si me hṛdyo hyekaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca nau |
sugrīvo rāghavaṃ vākyamityuvāca prahṛṣṭavat ||

हिंदी अर्थ

'आप मेरे प्रिय मित्र हैं। हमारा दुख और सुख एक है।' सुग्रीव ने अत्यंत प्रसन्न होकर राघव से ऐसा कहा।

English meaning

'You are my dear friend. Our sorrow and joy are one.' So Sugriva said to Raghava, as if overjoyed.

19 4.5.19

ततस्सुपर्णबहुलां छित्वा शाखां सुपुष्पिताम् ।
सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥

tatassuparṇabahulāṃ chitvā śākhāṃ supuṣpitām |
sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब सुग्रीव ने पत्तों से भरी, फूली हुई साल की एक शाखा तोड़ी, उसे बिछाया और राघव के साथ बैठ गए।

English meaning

Then Sugriva broke off a flowering sala branch full of leaves, spread it out, and sat down with Raghava.

20 4.5.20

लक्ष्मणायाथ संहृष्टो हनूमान् प्लवगर्षभः ।
शाखां चन्दनवृक्षस्य ददौ परमपुष्पिताम् ॥

lakṣmaṇāyātha saṃhṛṣṭo hanūmān plavagarṣabhaḥ |
śākhāṃ candanavṛkṣasya dadau paramapuṣpitām ||

हिंदी अर्थ

तब प्रसन्न वानरश्रेष्ठ हनुमान ने लक्ष्मण को पूरे खिले चंदन वृक्ष की एक शाखा दी।

English meaning

Then Hanuman, best of monkeys, delighted, gave Lakshmana a branch of a sandal tree in full bloom.

21 4.5.21

ततः प्रहृष्टस्सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
प्रत्युवाच तदा रामं हर्षव्याकुललोचनः ॥

tataḥ prahṛṣṭassugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
pratyuvāca tadā rāmaṃ harṣavyākulalocanaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब प्रसन्नता से भीगी आँखों वाले प्रसन्न सुग्रीव ने मधुर स्वर में राम से कोमलता से कहा:

English meaning

Then Sugriva, delighted, his eyes moist with joy, spoke gently to Rama in a sweet voice:

22 4.5.22

अहं विनिकृतो राम चरामीह भयार्दितः ।
हृतभार्यो वने त्रस्तो दुर्गमेतदुपाश्रितः ॥

ahaṃ vinikṛto rāma carāmīha bhayārditaḥ |
hṛtabhāryo vane trasto durgametadupāśritaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राम, मेरे साथ अन्याय हुआ है, और मैं भय से पीड़ित होकर यहाँ भटकता हूँ। मेरी पत्नी छिन गई है, और डरकर मैंने इस दुर्गम वन में शरण ली है।

English meaning

I have been wronged, Rama, and wander here tormented by fear. My wife taken, terrified, I have taken refuge in this difficult forest.

23 4.5.23

सोऽहं त्रस्तो वने भीतो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः ।
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ॥

so'haṃ trasto vane bhīto vasāmyudbhrāntacetanaḥ |
vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, अपने भाई वाली द्वारा सताया हुआ, उससे वैर रखता हुआ मैं वन में डरा हुआ, भयभीत और व्याकुल मन से रहता हूँ।

English meaning

I live terrified and afraid in the forest, my mind distraught, wronged by my brother Vali, at enmity with him, Raghava.

24 4.5.24

वालिनो मे महाभाग भयार्तस्याभयं कुरु ।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ भयं मे न भवेद्यथा ॥

vālino me mahābhāga bhayārtasyābhayaṃ kuru |
kartumarhasi kākutstha bhayaṃ me na bhavedyathā ||

हिंदी अर्थ

हे महाभाग, वाली के भय से पीड़ित मुझे अभय दीजिए। हे काकुत्स्थ, ऐसा कीजिए कि मुझे कोई भय न रहे।

English meaning

Illustrious one, give me, stricken with fear of Vali, freedom from fear. Kakutstha, act so that I may have no fear.

25 4.5.25

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥

evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ |
pratyabhāṣata kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर धर्म को जानने और उससे प्रेम करने वाले तेजस्वी काकुत्स्थ ने मानो मुस्कुराते हुए सुग्रीव को उत्तर दिया:

English meaning

Addressed thus, the radiant Kakutstha, who knew and loved dharma, replied to Sugriva, as if smiling:

26 4.5.26

उपकारफलं मित्रं विदितं मे महाकपे ।
वालिनं तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥

upakāraphalaṃ mitraṃ viditaṃ me mahākape |
vālinaṃ taṃ vadhiṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam ||

हिंदी अर्थ

हे महाकपि, मैं जानता हूँ कि मित्रता का फल उपकार है। मैं उस वाली को मारूँगा जिसने तुम्हारी पत्नी को छीना है।

English meaning

I know that the fruit of friendship is help, great monkey. I will kill that Vali who carried off your wife.

27-28 4.5.27-28

अमोघास्सूर्यसङ्काशा ममैते निशिताश्शराः ।
तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः ।
कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसन्निभाः ।
तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणस्सरोषा भुजगा इव ॥

amoghāssūryasaṅkāśā mamaite niśitāśśarāḥ |
tasminvālini durvṛtte nipatiṣyanti vegitāḥ |
kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisannibhāḥ |
tīkṣṇāgrā ṛjuparvāṇassaroṣā bhujagā iva ||

हिंदी अर्थ

मेरे ये तीखे, अचूक, सूर्य के समान चमकते बाण वेग से उस दुष्ट वाली पर गिरेंगे, जो कंक पक्षी के पंखों से सजे, महेंद्र के वज्र के समान, तीखी नोक वाले, सीधी गाँठों वाले, क्रुद्ध साँपों जैसे हैं।

English meaning

These sharp, unfailing arrows of mine, bright as the sun, will fall swiftly on that wicked Vali, feathered with heron plumes, like great Indra's thunderbolt, sharp-tipped, smooth-jointed, like angry serpents.

29 4.5.29

तमद्य वालिनं पश्य तीक्ष्णैराशीविषोपमैः ।
शरैर्विनिहतं भूमौ विकीर्णमिव पर्वतम् ॥

tamadya vālinaṃ paśya tīkṣṇairāśīviṣopamaiḥ |
śarairvinihataṃ bhūmau vikīrṇamiva parvatam ||

हिंदी अर्थ

आज उस वाली को विषैले साँपों जैसे तीखे बाणों से मारा जाकर भूमि पर टूटे पर्वत की तरह पड़ा देखो।

English meaning

See that Vali today, struck down to the ground by sharp arrows like venomous snakes, like a shattered mountain.

30 4.5.30

स तु तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्यात्मनो हितम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतस्सुमहद्वाक्यमब्रवीत् ॥

sa tu tadvacanaṃ śrutvā rāghavasyātmano hitam |
sugrīvaḥ paramaprītassumahadvākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

राघव के अपने लिए इतने हितकारी वचन सुनकर अत्यंत प्रसन्न सुग्रीव ने ये महत्वपूर्ण वचन कहे:

English meaning

Hearing those words of Raghava, so good for him, Sugriva, greatly pleased, spoke these important words:

31 4.5.31

तव प्रसादेन नृसिंह राघव प्रियां च राज्यं च समाप्नुयामहम् ।
तथा कुरु त्वं नरदेव वैरिणं यथा निहंस्यद्य रिपुंममाग्रजम् ॥

tava prasādena nṛsiṃha rāghava priyāṃ ca rājyaṃ ca samāpnuyāmaham |
tathā kuru tvaṃ naradeva vairiṇaṃ yathā nihaṃsyadya ripuṃmamāgrajam ||

हिंदी अर्थ

हे नरसिंह राघव, आपकी कृपा से मैं अपनी प्रिया और राज्य फिर पा सकूँ। हे नरदेव, ऐसा कीजिए कि आप आज मेरे शत्रु, मेरे बड़े भाई को मार दें।

English meaning

By your grace, lion among men, Raghava, may I regain my beloved and my kingdom. Act so, god among men, that you kill today my enemy, my elder brother.

32 4.5.32

सीता कपीन्द्रक्षणदाचराणां राजीवहेमज्वलनोपमानि ।
सुग्रीवरामप्रणयप्रसङ्गे वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति ॥

sītā kapīndrakṣaṇadācarāṇāṃ rājīvahemajvalanopamāni |
sugrīvarāmapraṇayaprasaṅge vāmāni netrāṇi samaṃ sphuranti ||

हिंदी अर्थ

सुग्रीव और राम के प्रेम-बंधन के क्षण में सीता, वानरराज और निशाचर की कमल, सोने और अग्नि जैसी बाईं आँखें एक साथ फड़क उठीं।

English meaning

At the moment of the pact of love between Sugriva and Rama, the left eyes of Sita, of the king of monkeys and of the night-ranger, like lotus, gold and fire, throbbed all at once.

Next sarga · Kishkindha Kanda 6Sita's OrnamentsSugriva shows Rama the cloth and ornaments Sita dropped. Rama weeps and asks where Ravana lives.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story