Ravana's Insolence

अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् ।
निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥

atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit |
nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī ||

ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः ।
निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ॥

tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo 'bravīdvacaḥ |
nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam ||

विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ॥

viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat |
vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam ||

दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ।
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ॥

darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire |
sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam ||

वैडूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा ।
दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ॥

vaiḍūryakṛtasopānaṃ kiṅkiṇījālakaṃ tathā |
dāntatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam ||

मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः ।
सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥

manoharaṃ sarvasukhaṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ |
sarvatra sukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva ||

तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न प्रबुद्ध्यते ॥

tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
bahūnyabdasahasrāṇi śayāno na prabuddhyate ||

निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः ।
देवर्षियक्षगन्धर्वान्सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः ॥

nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ |
devarṣiyakṣagandharvānsañjaghne hi niraṅkuśaḥ ||

उद्यानानि च चित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।
तानि गत्वा सुसङक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥

udyānāni ca citrāṇi nandanādīni yāni ca |
tāni gatvā susaṅakruddho bhinatti sma daśānanaḥ ||

नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् ।
नगान्व्रज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ॥

nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan |
nagānvrajra ivotsṛṣṭo vidhvaṃsayati rākṣasaḥ ||

तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः ।
कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥

tathāvṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ |
kulānurūpaṃ dharmajño vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ ||

सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा ।
लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥

saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśravaṇastadā |
laṅkāṃ sampreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam ||

स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् ।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ॥

sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam |
mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati ||

पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः ।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥

pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnāṃ ca bibhīṣaṇaḥ |
sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam ||

स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ॥

sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
jayeti vācā sampūjya tūṣṇīṃ samabhivartata ||

तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते ।
उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥

taṃ tatrottamaparyaṅke varāstaraṇaśobhite |
upaviṣṭaṃ daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt ||

राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।
उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ॥

rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt |
ubhayoḥ sadṛśaṃ vīra vṛttasya ca kulasya ca ||

साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसङ्ग्रहः ।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥

sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṅgrahaḥ |
sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate ||

दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।
देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः ॥

dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ |
devatānāṃ samudyogastvatto rājanmama śrutaḥ ||

निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं राक्षसाधिप ।
अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्वबान्धवाः ॥

nirākṛtaśca bahuśastvayā 'haṃ rākṣasādhipa |
aparāddhā hi bālyācca ramaṇīyāḥ svabāndhavāḥ ||

अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।
रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥

ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum |
raudraṃ vrattaṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ ||

तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः ।
सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ॥

tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyā mayā prabhuḥ |
savyaṃ cakṣurmayā daivāttatra devyāṃ nipātitam ||

का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना ।
रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ॥

kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā |
rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā rudrāṇī tatra tiṣṭhati ||

देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ॥

devyā divyaprabhāveṇa dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam |
reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgulatvamupāgatam ||

ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।
तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम् ॥

tato 'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam |
tūṣṇīṃ varṣaśatānyaṣṭau samādhāraṃ mahāvratam ||

समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥

samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ |
prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ ||

पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् ।
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत ॥

paiṅgalyaṃ yadavāptaṃ hi devyā rūpanirīkṣaṇāt |
prīto 'smi tava dharmajña tapasā nena suvrata ||

मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ।
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम् ॥

mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa |
tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścarevratamīdṛśam ||

व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा ।
तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ॥

vrataṃ suniścayaṃ hyetanmayā hyutpāditaṃ purā |
tatsakhitvaṃ mayā saumya rocayasva dhaneśvara ||

तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ ।
देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ॥

tapasā nirjitaścaiva sakhā bhava mamānagha |
devyā dagdhaṃ prabhāveṇa yacca savyaṃ tavekṣaṇam ||

एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ।
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ॥

ekākṣipiṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam |
evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṅkarāt ||

आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ॥

āgatya ca śruto 'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ ||

तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् ।
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ॥

tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇāt |
cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṅghaiḥ suraistava ||

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धसंरक्तलोचनः ।
हस्तौ दन्तांश्च सम्पीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥

evamukto daśagrīvaḥ kruddhasaṃraktalocanaḥ |
hastau dantāṃśca sampīḍya vākyametaduvāca ha ||

विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यस्य प्रभाषसे ।
नैतत्त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ॥

vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yasya prabhāṣase |
naitattvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi coditaḥ ||

हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः ।
महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयते किल ॥

hitaṃ naiṣa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ |
maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayate kila ||

न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया ।
यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ॥

na cedaṃ kṣamaṇīyaṃ me yadetadbhāṣitaṃ tvayā |
yadetāvanmayā kālaṃ dūta tasya tu marṣitam ||

न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते ।
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ॥

na hantavyo gururjyeṣṭho mayā 'yamiti manyate |
tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ ||

त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ॥

trīm̐llokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ ||

एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते ।
चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ॥

etanmuhūrtamevāhaṃ tasyaikasya tu vai kṛte |
caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam ||

एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥

evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān |
dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām ||

एवं कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः ।
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ॥

evaṃ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ |
trailokyavijayākāṅkṣī yayau yatra dhaneśvaraḥ ||