निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने । वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥
nidarśayitvā rāmāya sītāyāḥ pratipādane | vākyamanvarthamarthajñaḥ kabandhaḥ punarabravīt ||
हिंदी अर्थ राम को सीता को पाने का मार्ग बताकर अर्थ को जानने वाले कबंध ने फिर अर्थपूर्ण वचन कहे:
English meaning Having pointed out to Rama the way to recover Sita, Kabandha, who knew the meaning of things, spoke further meaningful words:
एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः । प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः । जम्बूप्रियालपनसप्लक्षन्यग्रोधतिन्धुकाः । अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादापाः । धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः । नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः । अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः ॥
eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ | pratīcīṃ diśamāśritya prakāśante manoramāḥ | jambūpriyālapanasaplakṣanyagrodhatindhukāḥ | aśvatthāḥ karṇikārāśca cūtāścānye ca pādāpāḥ | dhanvanā nāgavṛkṣāśca tilakā naktamālakāḥ | nīlāśokāḥ kadambāśca karavīrāśca puṣpitāḥ | agnimukhyā aśokāśca suraktāḥ pāribhadrakāḥ ||
हिंदी अर्थ हे राम, यह शुभ मार्ग है, जहाँ पश्चिम की ओर ये फूले हुए सुंदर वृक्ष चमक रहे हैं: जामुन, प्रियाल, कटहल, प्लक्ष, बरगद और तिंदुक, पीपल, कर्णिकार, आम और अन्य वृक्ष, धन्वन, नागवृक्ष, तिलक और नक्तमाल, नील अशोक, कदंब और फूले हुए करवीर, अग्निमुख्य, अशोक और गहरे लाल पारिभद्रक।
English meaning This, Rama, is the auspicious path, where these flowering trees shine, lovely, towards the west: jambu, priyala, jackfruit, plaksha, banyan and tinduka, ashvattha, karnikara, mango and other trees, dhanvana, nagavriksha, tilaka and naktamalaka, blue ashoka, kadamba and flowering karavira, agnimukhya, ashoka, and bright red paribhadraka.
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात् । फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः ॥
tānāruhyāthavā bhūmau pātayitvā ca tānbalāt | phalānyamṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ ||
हिंदी अर्थ उन पर चढ़कर, या बलपूर्वक उनके फल भूमि पर गिराकर, तुम अमृत जैसे फल खाते हुए चलोगे।
English meaning Climbing them, or shaking their fruits to the ground with force, you will go on eating fruits like nectar.
तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम् । नन्दनप्रतिमं चान्यत्कुरवो ह्युत्तरा इव ॥
tadatikramya kākutstha vanaṃ puṣpitapādapam | nandanapratimaṃ cānyatkuravo hyuttarā iva ||
हिंदी अर्थ हे काकुत्स्थ, फूले हुए वृक्षों वाले उस वन को पार करके तुम एक दूसरे वन में पहुँचोगे, जो नंदनवन के समान, उत्तरकुरु के समान है।
English meaning Passing that forest of flowering trees, Kakutstha, you will come to another, like Nandana, like the land of the northern Kurus.
सर्वकालफला यत्र पादपास्तु मधुस्रवाः । सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा ॥
sarvakālaphalā yatra pādapāstu madhusravāḥ | sarve ca ṛtavastatra vane caitrarathe yathā ||
हिंदी अर्थ वहाँ वृक्ष हर ऋतु में फल देते हैं और उनसे मधु टपकता है, और उस वन में चैत्ररथ वन की तरह सब ऋतुएँ एक साथ रहती हैं।
English meaning There the trees bear fruit in every season and drip with honey, and all the seasons are present in that forest, as in Chaitraratha.
फलभारानतास्तत्र महाविटपधारिणः । शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसन्निभाः ॥
phalabhārānatāstatra mahāviṭapadhāriṇaḥ | śobhante sarvatastatra meghaparvatasannibhāḥ ||
हिंदी अर्थ वहाँ फलों के भार से झुके, बड़ी शाखाओं वाले वृक्ष हर ओर बादलों के पर्वतों के समान शोभा पाते हैं।
English meaning There trees with great branches, bowed down with the weight of their fruit, shine on every side like mountains of cloud.
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा यथासुखम् । फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति ॥
tānāruhyāthavā bhūmau pātayitvā yathāsukham | phalānyamṛtakalpāni lakṣmaṇaste pradāsyati ||
हिंदी अर्थ उन पर चढ़कर, या आराम से उन्हें भूमि पर गिराकर लक्ष्मण तुम्हें अमृत जैसे फल देंगे।
English meaning Climbing them, or shaking them to the ground at your ease, Lakshmana will give you fruits like nectar.
चङ्क्रमन्तौ वरान्देशान्शैलाच्छैलं वनाद्वनम् । ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ॥
caṅkramantau varāndeśānśailācchailaṃ vanādvanam | tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ ||
हिंदी अर्थ सुंदर प्रदेशों में, पर्वत से पर्वत और वन से वन चलते हुए तुम वीर फिर पंपा नाम के कमल-सरोवर पर पहुँचोगे।
English meaning Walking through fine country, from mountain to mountain and forest to forest, you heroes will then reach the lotus lake named Pampa.
अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम् । राम सञ्जातवालूकां कमलोत्पलशालिनीम् ॥
aśarkarāmavibhraṃśāṃ samatīrthāmaśaivalām | rāma sañjātavālūkāṃ kamalotpalaśālinīm ||
हिंदी अर्थ उसमें कंकड़ नहीं, फिसलन वाले किनारे नहीं, उसके घाट समतल और काई रहित हैं, हे राम, उसका तल बालू वाला है, और वह कमलों और कुमुदों से भरा है।
English meaning It has no gravel, no slippery banks, its bathing places are level and free of moss, Rama, its bed is sandy, and it is full of lotuses and lilies.
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव । वल्गुस्वना विकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ॥
tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāścaiva rāghava | valgusvanā vikūjanti pampāsalilagocarāḥ ||
हिंदी अर्थ हे राघव, वहाँ पंपा के जल में रहने वाले हंस, प्लव, क्रौंच और कुररी पक्षी मधुर स्वर में कूजते हैं।
English meaning There swans, plavas, cranes and ospreys, Raghava, living in Pampa's waters, call out sweetly.
नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाश्शुभाः । घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः ॥
nodvijante narāndṛṣṭvā vadhasyākovidāśśubhāḥ | ghṛtapiṇḍopamān sthūlāṃstāndvijānbhakṣayiṣyathaḥ ||
हिंदी अर्थ वे सुंदर पक्षी, जो हिंसा को नहीं जानते, मनुष्यों को देखकर नहीं डरते। तुम घी के पिंडों जैसे उन मोटे पक्षियों को खाओगे।
English meaning Those lovely birds, not knowing what killing is, are not frightened when they see men. You will eat those plump birds, like lumps of ghee.
14-15
3.73.14-15
Copy link
रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नडमीनांश्च राघव । पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान् । निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टकान् । तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणस्सम्प्रदास्यति ॥
rohitānvakratuṇḍāṃśca naḍamīnāṃśca rāghava | pampāyāmiṣubhirmatsyāṃstatra rāma varānhatān | nistvakpakṣānayastaptānakṛśānekakaṇṭakān | tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇassampradāsyati ||
हिंदी अर्थ और हे राघव, पंपा की उत्तम मछलियाँ, रोहित, वक्रतुंड और नल मछलियाँ, बाणों से मारी गई, तुम्हारे प्रति भक्ति से भरे लक्ष्मण तुम्हें देंगे, जिनकी खाल और पंख हटा दिए गए हों, लोहे पर भुनी हुई, मोटी और बिना काँटों की।
English meaning And Raghava, the fine fish of Pampa, rohita, vakratunda and nala fish, killed with arrows, Lakshmana, full of devotion to you, will give you, with skin and fins removed, roasted on iron, plump and free of bones.
16-17
3.73.16-17
Copy link
भृशते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसञ्चये । पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् । उद्धृत्य सतताक्लिष्टं रौप्यस्फाटिकसन्निभम् । असौ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ॥
bhṛśate khādato matsyānpampāyāḥ puṣpasañcaye | padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītamanāmayam | uddhṛtya satatākliṣṭaṃ raupyasphāṭikasannibham | asau puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati ||
हिंदी अर्थ जब तुम पंपा के फूलों के ढेरों के बीच मछलियाँ खाओगे, तब लक्ष्मण तुम्हें कमल के पत्ते में उसका जल पिलाएँगे, जो कमल की सुगंध वाला, शुभ, सुखद रूप से शीतल और स्वास्थ्यकर, सदा निर्मल, चाँदी और स्फटिक के समान है।
English meaning As you eat the fish among the heaps of Pampa's flowers, Lakshmana will give you to drink, in a lotus leaf, its water, lotus-scented, auspicious, pleasantly cool and wholesome, ever clean, like silver and crystal.
18-19
3.73.18-19
Copy link
स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः । अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः । रूपावनितांश्च पम्पायांद्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ॥
sthūlāngiriguhāśayyānvarāhānvanacāriṇaḥ | apāṃ lobhādupāvṛttānvṛṣabhāniva nardataḥ | rūpāvanitāṃśca pampāyāṃdrakṣyasi tvaṃ narottama ||
हिंदी अर्थ हे नरोत्तम, पंपा पर तुम पर्वत की गुफाओं में सोने वाले, वन में घूमने वाले मोटे सूअरों को देखोगे, जो पानी की प्यास में वहाँ आते हैं, बैलों की तरह गरजते हैं और सुंदर दिखते हैं।
English meaning Best of men, at Pampa you will see plump boars roaming the forest that sleep in mountain caves, coming there in their thirst for water, roaring like bulls, and fine-looking.
सायाह्ने विचरन्राम विटपीन्माल्यधारिणः । शीतोदकं च पम्पाया दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ॥
sāyāhne vicaranrāma viṭapīnmālyadhāriṇaḥ | śītodakaṃ ca pampāyā dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi ||
हिंदी अर्थ हे राम, संध्या समय घूमते हुए फूलों से सजे वृक्षों और पंपा के शीतल जल को देखकर तुम अपना शोक भूल जाओगे।
English meaning Wandering in the evening, Rama, seeing the trees decked with flowers and Pampa's cool water, you will put aside your grief.
सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान् । उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव ॥
sumanobhiścitāṃstatra tilakānnaktamālakān | utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava ||
हिंदी अर्थ हे राघव, वहाँ फूलों से लदे तिलक और नक्तमाल वृक्ष हैं, और खिले हुए कुमुद और कमल।
English meaning There are tilaka and naktamalaka trees covered with flowers, Raghava, and blooming lilies and lotuses.
न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः । न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव ॥
na tāni kaścinmālyāni tatrāropayitā naraḥ | na ca vai mlānatāṃ yānti na ca śīryanti rāghava ||
हिंदी अर्थ हे राघव, वहाँ कोई मनुष्य उन फूलों को धारण नहीं करता, फिर भी वे न मुरझाते हैं न गिरते हैं।
English meaning No man ever wears those flowers there, Raghava, yet they do not wither or fall.
23-24
3.73.23-24
Copy link
मतङ्गशिष्यास्तत्राऽसन्नृषयस्सुसमाहिताः । तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः । ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः । तानि जातानि माल्यानि मुनीनां तपसा तदा । स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥
mataṅgaśiṣyāstatrā'sannṛṣayassusamāhitāḥ | teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyamāharatāṃ guroḥ | ye prapeturmahīṃ tūrṇaṃ śarīrātsvedabindavaḥ | tāni jātāni mālyāni munīnāṃ tapasā tadā | svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava ||
हिंदी अर्थ वहाँ मतंग के शिष्य, गहरी एकाग्रता वाले ऋषि रहते थे। जब वे अपने गुरु के लिए वन्य पदार्थ लाते थे, बोझ से दबे हुए, तब उनके शरीर से पसीने की बूँदें शीघ्रता से भूमि पर गिरती थीं। हे राघव, मुनियों की तपस्या से वे बूँदें फूल बन गईं, और पसीने की बूँदों से उत्पन्न होने के कारण वे कभी नष्ट नहीं होते।
English meaning There lived the disciples of Matanga, sages of deep composure. As they carried forest produce for their teacher, weighed down by their loads, drops of sweat fell quickly from their bodies to the ground. Through the sages' austerity those drops became flowers, Raghava, and, born of drops of sweat, they never perish.
तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी । श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥
teṣāṃ gatānāmadyāpi dṛśyate paricāriṇī | śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī ||
हिंदी अर्थ हे काकुत्स्थ, यद्यपि वे चले गए, उनकी सेविका, शबरी नाम की चिरजीवी तपस्विनी अब भी वहाँ दिखाई देती है।
English meaning Though they have gone, their attendant is still seen there, the long-lived ascetic woman named Shabari, Kakutstha.
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् । दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥
tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam | dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati ||
हिंदी अर्थ सदा धर्म में स्थित वह, हे राम, सब प्राणियों द्वारा पूजित और देवता के समान तुम्हें देखकर स्वर्गलोक को जाएगी।
English meaning Ever established in dharma, she will see you, Rama, honoured by all beings and like a god, and then go to the world of heaven.
ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् । आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥
tatastadrāma pampāyāstīramāsādya paścimam | āśramasthānamatulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi ||
हिंदी अर्थ फिर हे राम, पंपा के पश्चिमी तट पर पहुँचकर, हे काकुत्स्थ, तुम एक अनुपम, गुप्त आश्रम देखोगे।
English meaning Then, Rama, reaching the western shore of Pampa, you will see a peerless, secret hermitage, Kakutstha.
28-29
3.73.28-29
Copy link
न तत्राक्रमितुं नागाश्शक्नुवन्ति तमाश्रमम् । विविधास्तत्र वै नागा वने तस्मिंश्च पर्वते । ऋषेस्तत्र मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम् ॥
na tatrākramituṃ nāgāśśaknuvanti tamāśramam | vividhāstatra vai nāgā vane tasmiṃśca parvate | ṛṣestatra mataṅgasya vidhānāttacca kānanam ||
हिंदी अर्थ हाथी उस आश्रम में पैर नहीं रख सकते, यद्यपि उस वन और उस पर्वत पर अनेक प्रकार के हाथी हैं। वह वन ऋषि मतंग के विधान से ऐसा है।
English meaning Elephants cannot set foot in that hermitage, though there are elephants of many kinds in that forest and on that mountain. That forest is so by the ordinance of the sage Matanga.
तस्मिन्नन्दनसङ्काशे देवारण्योपमे वने । नानाविहगसङ्कीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ॥
tasminnandanasaṅkāśe devāraṇyopame vane | nānāvihagasaṅkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ ||
हिंदी अर्थ नंदनवन के समान, देवताओं के वन के समान, अनेक प्रकार के पक्षियों से भरे उस वन में, हे राम, तुम शांति से आनंद करोगे।
English meaning In that forest like Nandana, like the forest of the gods, full of many kinds of birds, you will enjoy yourself, Rama, at peace.
ऋष्यमूकश्च पम्पायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः । सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः । उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः ॥
ṛṣyamūkaśca pampāyāḥ purastātpuṣpitadrumaḥ | suduḥkhārohaṇo nāma śiśunāgābhirakṣitaḥ | udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ ||
हिंदी अर्थ और पंपा के सामने ऋष्यमूक है, फूले हुए वृक्षों वाला, चढ़ने में अत्यंत कठिन, हाथी के बच्चों द्वारा रक्षित, प्राचीन काल में ब्रह्मा द्वारा निर्मित उदार पर्वत।
English meaning And before Pampa is Rishyamuka, with flowering trees, very hard to climb, guarded by young elephants, a noble mountain fashioned by Brahma long ago.
शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि । यत्स्वप्ने लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥
śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani | yatsvapne labhate vittaṃ tatprabuddho'dhigacchati ||
हिंदी अर्थ हे राम, जो मनुष्य उस पर्वत के शिखर पर सोता है, वह जागने पर वही धन पाता है जो उसे स्वप्न में मिलता है।
English meaning Rama, a man who sleeps on the top of that mountain obtains on waking whatever wealth he gains in his dream.
33-34
3.73.33-34
Copy link
नत्वेनं विषमाचार पापकर्माऽधिरोहति । यस्तु तं विषमाचारः पापकर्माऽधिरोहति । तत्रैव प्रहऱन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥
natvenaṃ viṣamācāra pāpakarmā'dhirohati | yastu taṃ viṣamācāraḥ pāpakarmā'dhirohati | tatraiva prahaऱntyenaṃ suptamādāya rākṣasāḥ ||
हिंदी अर्थ परंतु कुटिल आचरण और पाप कर्म वाला कोई उस पर नहीं चढ़ सकता। यदि कुटिल आचरण और पाप कर्म वाला उस पर चढ़ता है, तो राक्षस वहीं सोते हुए उसे पकड़कर उस पर प्रहार करते हैं।
English meaning But no one of crooked conduct and evil deeds can climb it. If one of crooked conduct and evil deeds climbs it, the rakshasas seize him there as he sleeps and strike him.
तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्धश्श्रूयते महान् । क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम् ॥
tatrāpi śiśunāgānāmākrandhaśśrūyate mahān | krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāraṇyavāsinām ||
हिंदी अर्थ वहाँ भी, हे राम, मतंगवन में रहने वाले हाथी के बच्चों की जोरदार चिंघाड़ सुनाई देती है, जब वे पंपा में क्रीड़ा करते हैं।
English meaning There too, Rama, the loud trumpeting of young elephants is heard as they play in Pampa, those that live in Matanga's forest.
सिक्ता रुधिरधाराभिस्संहृत्य परमद्विपाः । प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥
siktā rudhiradhārābhissaṃhṛtya paramadvipāḥ | pracaranti pṛthakkīrṇā meghavarṇāstarasvinaḥ ||
हिंदी अर्थ मदजल की धाराओं से सिंचे, बादलों के रंग वाले और वेगवान बड़े हाथी इकट्ठे होते हैं और फिर अलग-अलग घूमते हैं।
English meaning Great elephants, sprinkled with streams of ichor, the colour of clouds and swift, gather and then roam about separately.
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम् । निर्वृतास्संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ॥
te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītamavyayam | nirvṛtāssaṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ ||
हिंदी अर्थ वहाँ निर्मल, शीतल, कभी न सूखने वाला जल पीकर वे वनवासी प्राणी संतुष्ट होकर वनों में घुस जाते हैं।
English meaning Drinking there the clear, cool, unfailing water, those forest creatures plunge contentedly into the woods.
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान् । रुरूनपेतापजयान् दृष्ट्वा शोकं जयिष्यसि ॥
ṛkṣāṃśca dvīpinaścaiva nīlakomalakaprabhān | rurūnapetāpajayān dṛṣṭvā śokaṃ jayiṣyasi ||
हिंदी अर्थ काले और कोमल भालुओं और चीतों को, और भय से रहित रुरु मृगों को देखकर तुम अपने शोक को जीत लोगे।
English meaning Seeing bears and leopards, dark and soft, and ruru deer that have lost all fear, you will overcome your grief.
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा । शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ॥
rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā | śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam ||
हिंदी अर्थ हे राम, उस पर्वत पर एक बड़ी गुफा है, हे काकुत्स्थ, जो पत्थर से ढकी है और जिसमें प्रवेश करना कठिन है।
English meaning Rama, on that mountain there is a great cave, closed with a stone, Kakutstha, and hard to enter.
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान्शीतोदको ह्रदः । फलमूलान्वितो रम्यो नानामृगसमावृतः ॥
tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahānśītodako hradaḥ | phalamūlānvito ramyo nānāmṛgasamāvṛtaḥ ||
हिंदी अर्थ उस गुफा के पूर्वी द्वार पर शीतल जल का एक बड़ा, सुंदर सरोवर है, फलों और मूलों से युक्त, अनेक पशुओं से घिरा।
English meaning At the eastern entrance of that cave is a great lake of cool water, lovely, with fruits and roots, surrounded by many beasts.
तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिस्सह वानरैः । कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते ॥
tasyāṃ vasati sugrīvaścaturbhissaha vānaraiḥ | kadācicchikhare tasya parvatasyāvatiṣṭhate ||
हिंदी अर्थ उस गुफा में सुग्रीव चार वानरों के साथ रहता है। कभी-कभी वह उस पर्वत के शिखर पर रहता है।
English meaning In that cave lives Sugriva with four vanaras. Sometimes he stays on the summit of that mountain.
कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ । स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ॥
kabandhastvanuśāsyaivaṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau | sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān ||
हिंदी अर्थ राम और लक्ष्मण दोनों को इस प्रकार उपदेश देकर माला पहने, सूर्य के समान चमकते पराक्रमी कबंध आकाश में शोभा पाने लगे।
English meaning Having instructed both Rama and Lakshmana thus, the mighty Kabandha, garlanded and shining like the sun, gleamed in the sky.
तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ । प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके ॥
taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau | prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyamūcaturantike ||
हिंदी अर्थ चलते समय राम और लक्ष्मण ने पास ही आकाश में स्थित महाभाग कबंध से कहा, 'आप जाइए।'
English meaning As they set out, Rama and Lakshmana said to the illustrious Kabandha standing in the sky near them, 'You may go.'
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत्स च । सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥
gamyatāṃ kāryasiddhyarthamiti tāvabravītsa ca | suprītau tāvanujñāpya kabandhaḥ prasthitastadā ||
हिंदी अर्थ और उन्होंने उनसे कहा, 'अपने कार्य की सिद्धि के लिए जाओ।' अत्यंत प्रसन्न उन दोनों से विदा लेकर कबंध चले गए।
English meaning And he said to them, 'Go, for the success of your task.' Taking leave of the two, who were well pleased, Kabandha then departed.
स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतश्श्रिया भास्करतुल्यदेहः । निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥
sa tatkabandhaḥ pratipadya rūpaṃ vṛtaśśriyā bhāskaratulyadehaḥ | nidarśayanrāmamavekṣya khasthaḥ sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca ||
हिंदी अर्थ अपना रूप फिर पाकर, शोभा से युक्त, सूर्य के समान शरीर वाले कबंध ने आकाश में खड़े होकर राम की ओर देखा और मार्ग दिखाते हुए कहा, 'मित्रता करो।'
English meaning That Kabandha, having regained his form, endowed with splendour, his body like the sun, standing in the sky, looked at Rama and, pointing the way, said, 'Make friendship.'