सन्दिश्य राक्षसान्घोरान् रावणोऽष्टौ महाबलान् । आत्मानं बुद्धिवैक्लब्यात्कृतकृत्यममन्यत ॥
sandiśya rākṣasānghorān rāvaṇo'ṣṭau mahābalān | ātmānaṃ buddhivaiklabyātkṛtakṛtyamamanyata ||
हिंदी अर्थ उन आठ भयानक और महाबली राक्षसों को आदेश देकर रावण ने बुद्धि की विकलता के कारण अपने को कृतार्थ मान लिया।
English meaning Having instructed the eight terrible and mighty rakshasas, Ravana, through the confusion of his mind, thought he had achieved his aim.
स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणसमर्पितः । प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन् ॥
sa cintayāno vaidehīṃ kāmabāṇasamarpitaḥ | praviveśa gṛhaṃ ramyaṃ sītāṃ draṣṭumabhitvaran ||
हिंदी अर्थ वैदेही के बारे में सोचता हुआ, कामदेव के बाणों से बिंधा वह सीता को देखने की जल्दी में अपने सुंदर भवन में प्रविष्ट हुआ।
English meaning Thinking of Vaidehi, pierced by the arrows of Kama, he entered his lovely palace in haste to see Sita.
स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः । अपश्यद्राक्षसीमध्ये सीतां शोकपरायणाम् ॥
sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | apaśyadrākṣasīmadhye sītāṃ śokaparāyaṇām ||
हिंदी अर्थ उस भवन में प्रवेश करके राक्षसराज रावण ने राक्षसियों के बीच शोक में डूबी सीता को देखा।
English meaning Entering that dwelling, Ravana, lord of rakshasas, saw Sita among the rakshasis, sunk in grief.
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभाराभिपीडिताम् । वायुवेगैरिवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावमर्णवे । मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिरिवावृताम् । अधोमुखमुखीं सीतामभ्येत्य च निशाचरः । तां तु शोकपरां दीनामवशां राक्षसाधिपः । स बलाद्दर्शयामास गृहं देवगृहोपमम् ॥
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārābhipīḍitām | vāyuvegairivākrāntāṃ majjantīṃ nāvamarṇave | mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhirivāvṛtām | adhomukhamukhīṃ sītāmabhyetya ca niśācaraḥ | tāṃ tu śokaparāṃ dīnāmavaśāṃ rākṣasādhipaḥ | sa balāddarśayāmāsa gṛhaṃ devagṛhopamam ||
हिंदी अर्थ आँसुओं से भरे मुख वाली, दुखी, शोक के भार से दबी, आँधी के झोंकों से समुद्र में डूबती नाव के समान, झुंड से बिछुड़ी और कुत्तों से घिरी हिरणी के समान सीता सिर झुकाए बैठी थीं। निशाचर राक्षसराज उस शोकमग्न, दुखी और विवश सीता के पास आया और बलपूर्वक उन्हें अपना देवभवन के समान महल दिखाने लगा।
English meaning Her face full of tears, wretched, crushed by the weight of grief, like a ship sinking in the ocean, struck by gusts of wind, like a doe separated from the herd and surrounded by dogs, Sita sat with downcast face. The night-ranger, lord of rakshasas, approached her, sunk in grief, wretched and helpless, and by force showed her his palace, which was like the abode of the gods.
हर्म्यप्रासादसम्बाधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् । नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानारत्नसमन्वितम् । दान्तकैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैरपि । वज्रवैडूर्यचित्रैश्च स्तम्भैर्दृष्टिमनोहरैः । दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥
harmyaprāsādasambādhaṃ strīsahasraniṣevitam | nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāratnasamanvitam | dāntakaistāpanīyaiśca sphāṭikai rājatairapi | vajravaiḍūryacitraiśca stambhairdṛṣṭimanoharaiḥ | divyadundubhinirhrādaṃ taptakāñcanatoraṇam ||
हिंदी अर्थ वह हवेलियों और महलों से भरा, हजारों स्त्रियों से सेवित, अनेक प्रकार के पक्षियों के समूहों से युक्त, अनेक रत्नों से भरा था। उसमें हाथीदाँत, सोने, स्फटिक और चाँदी के, हीरे और वैदूर्य से चित्रित, आँखों को सुंदर लगने वाले खंभे थे। वह दिव्य नगाड़ों की ध्वनि से गूँजता था और उसके तोरण तपे सोने के थे।
English meaning It was crowded with mansions and palaces, attended by thousands of women, frequented by flocks of many kinds of birds, filled with many kinds of jewels, with pillars of ivory, of gold, of crystal and of silver, bright with diamond and beryl, delightful to the eye, resounding with the sound of divine drums, with gateways of refined gold.
सोपानं काञ्चनं चित्रमारुरोह तया सह । दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः । हेमजालावताश्चासन्स्तत्र प्रासादपङ्क्तयः ॥
sopānaṃ kāñcanaṃ citramāruroha tayā saha | dāntakā rājatāścaiva gavākṣāḥ priyadarśanāḥ | hemajālāvatāścāsanstatra prāsādapaṅktayaḥ ||
हिंदी अर्थ वह उनके साथ एक अद्भुत सोने की सीढ़ी पर चढ़ा। वहाँ हाथीदाँत और चाँदी के सुंदर झरोखे थे और सोने की जालियों से ढकी महलों की पंक्तियाँ थीं।
English meaning He climbed with her a wonderful golden stairway. There were lovely windows of ivory and silver, and rows of palaces covered with golden latticework.
सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः । दशग्रीवस्स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम् ॥
sudhāmaṇivicitrāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ | daśagrīvassvabhavane prādarśayata maithilīm ||
हिंदी अर्थ अपने भवन में दशग्रीव ने मैथिली को हर ओर चूने और मणियों से चित्रित फर्श दिखाए।
English meaning In his own palace the ten-necked one showed Maithili floors everywhere inlaid with plaster and gems.
दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानावृक्षसमन्विताः । रावणो दर्शयामास सीतां शोकपरायणाम् ॥
dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca nānāvṛkṣasamanvitāḥ | rāvaṇo darśayāmāsa sītāṃ śokaparāyaṇām ||
हिंदी अर्थ रावण ने शोक में डूबी सीता को अनेक वृक्षों से घिरी लंबी बावड़ियाँ और कमल-सरोवर दिखाए।
English meaning Ravana showed the grief-stricken Sita long pools and lotus ponds surrounded by many kinds of trees.
दर्शयित्वा तु वैदेह्याः कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम् । उवाच वाक्यं पापात्मा सीतां लोभितुमिच्छया ॥
darśayitvā tu vaidehyāḥ kṛtsnaṃ tadbhavanottamam | uvāca vākyaṃ pāpātmā sītāṃ lobhitumicchayā ||
हिंदी अर्थ वैदेही को वह पूरा उत्तम भवन दिखाकर उस पापी ने सीता को लुभाने की इच्छा से यह कहा:
English meaning Having shown Vaidehi the whole of that finest of palaces, the evil-minded one spoke these words, wishing to tempt Sita:
दश राक्षसकोट्यश्च द्वाविंशतिरथापराः । तेषां प्रभुरहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् । वर्जयित्वा जरावृद्धान्बालांश्च रजनीचरान् ॥
daśa rākṣasakoṭyaśca dvāviṃśatirathāparāḥ | teṣāṃ prabhurahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām | varjayitvā jarāvṛddhānbālāṃśca rajanīcarān ||
हिंदी अर्थ हे सीते, दस करोड़ और उसके अतिरिक्त बाईस करोड़ राक्षस हैं। बूढ़े और बालक निशाचरों को छोड़कर, भयानक कर्म करने वाले उन सबका मैं स्वामी हूँ।
English meaning There are ten crores of rakshasas and twenty-two more besides, Sita. I am the lord of them all, of terrible deeds, not counting the old and the young night-rangers.
15-16
3.55.15-16
Copy link
सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरस्सरम् । यदिदं राजतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर्गरीयसी ॥
sahasramekamekasya mama kāryapurassaram | yadidaṃ rājatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam | jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇairgarīyasī ||
हिंदी अर्थ मेरे हर कार्य के लिए उनमें से एक हजार आगे दौड़ते हैं। मेरा यह सारा राज्य तुम पर टिका है, और मेरा जीवन भी, हे विशालाक्षी, क्योंकि तुम मुझे प्राणों से भी प्यारी हो।
English meaning For each task of mine a thousand of them run ahead. This whole kingdom of mine rests on you, and my life too, wide-eyed one, for you are dearer to me than life.
बहूनांस्त्रीसहस्राणां मम योऽसौ परिग्रहः । तासां त्वमीश्वरा सीते मम भार्या भव प्रिये ॥
bahūnāṃstrīsahasrāṇāṃ mama yo'sau parigrahaḥ | tāsāṃ tvamīśvarā sīte mama bhāryā bhava priye ||
हिंदी अर्थ मेरी जो हजारों पत्नियाँ हैं, हे सीते, तुम उन सबकी स्वामिनी बनोगी। हे प्रिये, मेरी पत्नी बन जाओ।
English meaning Of the many thousands of women who are my wives, you shall be the mistress, Sita. Become my wife, beloved.
साधु किं तेऽन्यया बुद्ध्या रोचयस्व वचो मम । भजस्वमाभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
sādhu kiṃ te'nyayā buddhyā rocayasva vaco mama | bhajasvamābhitaptasya prasādaṃ kartumarhasi ||
हिंदी अर्थ किसी और विचार से तुम्हें क्या लाभ? मेरी बात मान लो। मैं प्रेम में जल रहा हूँ, मुझे स्वीकार करो। तुम्हें मुझ पर कृपा करनी चाहिए।
English meaning What good is any other thought to you? Accept my words. Accept me, for I am burning with longing. You should be gracious to me.
परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना । नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥
parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā | neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ ||
हिंदी अर्थ सौ योजन विस्तार वाली यह लंका समुद्र से घिरी है। इंद्र सहित देवता और असुर भी इस पर आक्रमण नहीं कर सकते।
English meaning This Lanka, a hundred yojanas wide, is surrounded by the ocean. It cannot be assailed even by the gods and asuras together with Indra.
न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु पक्षिषु । अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत् ॥
na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu pakṣiṣu | ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet ||
हिंदी अर्थ देवताओं, यक्षों, गंधर्वों और पक्षियों में, सारे लोकों में मुझे कोई ऐसा नहीं दिखता जो पराक्रम में मेरे बराबर हो।
English meaning Among gods, yakshas, gandharvas and birds, in all the worlds, I see no one who is my equal in valour.
राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन गतायुषा । किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा ॥
rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena gatāyuṣā | kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā ||
हिंदी अर्थ राज्य से भ्रष्ट, दुखी, तपस्वी, समाप्त आयु वाले, अल्प तेज वाले मनुष्य राम का तुम क्या करोगी?
English meaning What will you do with Rama, a man of little splendour, fallen from his kingdom, wretched, an ascetic whose life is spent?
भजस्व सीते मामेव भर्ताहं सदृशस्तव । यौवनं ह्यध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह ॥
bhajasva sīte māmeva bhartāhaṃ sadṛśastava | yauvanaṃ hyadhruvaṃ bhīru ramasveha mayā saha ||
हिंदी अर्थ हे सीते, केवल मुझे स्वीकार करो। मैं तुम्हारे योग्य पति हूँ। हे भीरु, यौवन स्थायी नहीं है। यहाँ मेरे साथ आनंद करो।
English meaning Accept me alone, Sita. I am a husband worthy of you. Youth does not last, timid one. Take your pleasure here with me.
दर्शने माकृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने । कास्य शक्तिरिहागन्तुमपि सीते मनोरथैः ॥
darśane mākṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane | kāsya śaktirihāgantumapi sīte manorathaiḥ ||
हिंदी अर्थ हे सुमुखी, राघव को देखने का विचार मत करो। हे सीते, उसमें यहाँ आने की शक्ति ही क्या है, कल्पना में भी?
English meaning Do not set your mind on seeing Raghava, lovely-faced one. What power has he to come here, Sita, even in his dreams?
न शक्यो वायुराकाशे पाशैर्बद्धुं महाजवः । दीप्यमानस्य वाप्यग्नेर्गृहीतुं विमलां शिखाम् ॥
na śakyo vāyurākāśe pāśairbaddhuṃ mahājavaḥ | dīpyamānasya vāpyagnergṛhītuṃ vimalāṃ śikhām ||
हिंदी अर्थ आकाश में वेगवान वायु को पाशों से नहीं बाँधा जा सकता, न जलती आग की निर्मल लौ को पकड़ा जा सकता है।
English meaning The swift wind in the sky cannot be bound with nooses, nor can one grasp the pure flame of a blazing fire.
त्रयाणामपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने । विक्रमेण नयेद्यस्त्वां मद्बाहुपरिपालिताम् ॥
trayāṇāmapi lokānāṃ na taṃ paśyāmi śobhane | vikrameṇa nayedyastvāṃ madbāhuparipālitām ||
हिंदी अर्थ हे शोभने, तीनों लोकों में मुझे कोई ऐसा नहीं दिखता जो मेरी भुजाओं से सुरक्षित तुम्हें पराक्रम से ले जा सके।
English meaning In all the three worlds I see no one, lovely one, who could take you away by force while you are protected by my arms.
लङ्कायां सुमहद्राज्यमिदं त्वमनुपालय । त्वत्प्रेष्या मद्विधाश्चैव देवाश्चापि चराचराः ॥
laṅkāyāṃ sumahadrājyamidaṃ tvamanupālaya | tvatpreṣyā madvidhāścaiva devāścāpi carācarāḥ ||
हिंदी अर्थ लंका के इस विशाल राज्य का पालन करो। मुझ जैसे लोग, देवता भी, और सारे चराचर प्राणी तुम्हारे सेवक होंगे।
English meaning Rule this very great kingdom of Lanka. Those like me, and the gods too, and all that moves and does not move, shall be your servants.
अभिषेकोदकक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व माम् । दुष्कृतं यत्परा कर्म वनवासेन तद्गतम् । यश्च ते सुकृतो धर्मस्तस्येह फलमाप्नुहि ॥
abhiṣekodakaklinnā tuṣṭā ca ramayasva mām | duṣkṛtaṃ yatparā karma vanavāsena tadgatam | yaśca te sukṛto dharmastasyeha phalamāpnuhi ||
हिंदी अर्थ अभिषेक के जल से स्नान करके, संतुष्ट होकर मुझे आनंदित करो। तुमने पहले जो भी पाप किया था, वह वनवास से समाप्त हो गया। अब यहाँ अपने किए पुण्य का फल पाओ।
English meaning Bathed with the waters of consecration, content, give me pleasure. Whatever evil deed you did before has been worked off by your forest exile. Now gain here the fruit of the good dharma you have done.
इह माल्यानि सर्वाणि दिव्यगन्धानि मैथिलि । भूषणानि च मुख्यानि सेवस्व च मया सह ॥
iha mālyāni sarvāṇi divyagandhāni maithili | bhūṣaṇāni ca mukhyāni sevasva ca mayā saha ||
हिंदी अर्थ हे मैथिली, यहाँ दिव्य सुगंध वाली सब प्रकार की मालाएँ और श्रेष्ठ आभूषण हैं। मेरे साथ उनका उपभोग करो।
English meaning Here, Maithili, are all kinds of garlands with divine fragrances and the finest ornaments. Enjoy them with me.
पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे । विमानं सूर्यसङ्काशं तरसा निर्जितं मया ॥
puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrāturvaiśravaṇasya me | vimānaṃ sūryasaṅkāśaṃ tarasā nirjitaṃ mayā ||
हिंदी अर्थ हे सुंदर नितंबों वाली, मेरे भाई वैश्रवण का सूर्य के समान चमकता पुष्पक नाम का विमान मैंने बलपूर्वक जीता है।
English meaning The celestial car named Pushpaka, fair-hipped one, belonging to my brother Vaishravana, bright as the sun, I won by force.
विशालं रमणीयं च तद्विमानमनुत्तम् । तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम् ॥
viśālaṃ ramaṇīyaṃ ca tadvimānamanuttam | tatra sīte mayā sārdhaṃ viharasva yathāsukham ||
हिंदी अर्थ वह विमान विशाल, रमणीय और अनुपम है। हे सीते, उसमें मेरे साथ इच्छानुसार विहार करो।
English meaning That celestial car is vast, delightful and unsurpassed. Roam in it with me, Sita, as you please.
वदनं पद्मसङ्काशममलं चारुदर्शनम् । शोकार्तंतु वरारोहे न भ्राजति वरानने ॥
vadanaṃ padmasaṅkāśamamalaṃ cārudarśanam | śokārtaṃtu varārohe na bhrājati varānane ||
हिंदी अर्थ हे सुंदरी, हे सुमुखी, कमल के समान निर्मल और सुंदर दिखने वाला तुम्हारा मुख शोक से पीड़ित होने पर शोभा नहीं पाता।
English meaning Your face, like a lotus, spotless and lovely to see, does not shine when it is stricken with grief, fair and lovely-faced one.
एवं वदति तस्मित्सा वस्त्रान्तेन वराङ्गना । पिधायेन्दुनिभं सीता मुखमश्रूण्यवर्तयत् ॥
evaṃ vadati tasmitsā vastrāntena varāṅganā | pidhāyendunibhaṃ sītā mukhamaśrūṇyavartayat ||
हिंदी अर्थ उसके ऐसा कहने पर सुंदरी सीता ने अपने वस्त्र के छोर से चंद्रमा जैसा मुख ढक लिया और आँसू बहाने लगीं।
English meaning As he spoke thus, the lovely lady Sita covered her moon-like face with the end of her garment and shed tears.
ध्यायन्तीं तामिवास्वस्थां दीनां चिन्ताहतप्रभाम् । उवाच वचनं पापो रावणो राक्षसेश्वरः ॥
dhyāyantīṃ tāmivāsvasthāṃ dīnāṃ cintāhataprabhām | uvāca vacanaṃ pāpo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ ||
हिंदी अर्थ चिंता में डूबी, अस्वस्थ, दुखी और चिंता से निस्तेज हुई उनसे पापी राक्षसराज रावण ने कहा:
English meaning To her, lost in thought, unwell, wretched, her radiance dimmed by anxiety, the evil Ravana, lord of rakshasas, said:
अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोपकृतेन च । आर्षोऽयं दैवनिष्यन्दो यस्त्वामभिगमिष्यति ॥
alaṃ vrīḍena vaidehi dharmalopakṛtena ca | ārṣo'yaṃ daivaniṣyando yastvāmabhigamiṣyati ||
हिंदी अर्थ हे वैदेही, लज्जा और धर्म के लोप की चिंता छोड़ो। तुम्हें जो प्राप्त होगा, वह ऋषियों द्वारा मान्य है और भाग्य का प्रवाह है।
English meaning Enough of this shame, Vaidehi, and of fear of breaking dharma. This union that will come to you is sanctioned by the sages, a flow of destiny.
एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ । प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहमस्मिते ॥
etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau | prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso'hamasmite ||
हिंदी अर्थ मैं अपने सिरों से तुम्हारे कोमल चरणों को दबाता हूँ। मुझ पर शीघ्र कृपा करो। मैं तुम्हारा आज्ञाकारी दास हूँ।
English meaning Here I press with my heads your tender feet. Be gracious to me quickly. I am your obedient slave.
इमाश्शून्य मया वाचश्शुष्यमाणेन भाषिताः । न चापि रावणः काञ्चिन्मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह ॥
imāśśūnya mayā vācaśśuṣyamāṇena bhāṣitāḥ | na cāpi rāvaṇaḥ kāñcinmūrdhnā strīṃ praṇameta ha ||
हिंदी अर्थ प्रेम में सूखते हुए मैंने ये बातें व्यर्थ नहीं कहीं। रावण ने कभी किसी स्त्री के आगे सिर नहीं झुकाया।
English meaning These are not empty words I speak while I waste away with longing. Ravana has never bowed his head to any woman.
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् । कृतान्तवशमापन्नो ममेयमिति मन्यते ॥
evamuktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām | kṛtāntavaśamāpanno mameyamiti manyate ||
हिंदी अर्थ जनकनंदिनी मैथिली से ऐसा कहकर मृत्यु के वश में पड़ा दशग्रीव सोचने लगा, 'यह मेरी है।'
English meaning Having said this to Maithili, daughter of Janaka, the ten-necked one, fallen into the power of Death, thought, 'She is mine.'