Skip to content
Aranya Kanda Sarga 43 of 75 50 shlokas Journey stop 12
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 43

Sita Asks for the Deer

अरण्यकांड, सर्ग 43: सीता की मृग की इच्छा

Sita asks Rama to catch the deer. Lakshmana suspects Maricha's magic, but Rama goes after it and asks Lakshmana to guard Sita.

सीता राम से मृग पकड़ने को कहती हैं। लक्ष्मण को मारीच की माया का संदेह है, पर राम उसका पीछा करते हैं और लक्ष्मण को सीता की रक्षा सौंपते हैं।

1-2 3.43.1-2

सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमान्यपचिन्वती ।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ।
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।
भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम् ॥

sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumānyapacinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam |
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ cāpi sāyudham ||

हिंदी अर्थ

फूल चुनती हुई सुंदर नितंबों वाली, निर्दोष अंगों वाली और चमकते सोने के रंग वाली सीता ने सोने और चाँदी के रंग के पार्श्वों से शोभित उस मृग को देखा। प्रसन्न होकर उसने अपने पति और शस्त्रधारी लक्ष्मण को पुकारा।

English meaning

As she gathered flowers, the fair-hipped lady of flawless limbs and the colour of burnished gold saw the deer, its flanks shining with the hues of gold and silver. Delighted, she called out to her husband and to Lakshmana, who bore his weapons.

3 3.43.3

तयाऽऽहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वीक्षमाणौ तु तौ देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥

tayā''hūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu tau deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam ||

हिंदी अर्थ

वैदेही के बुलाने पर नरव्याघ्र राम और लक्ष्मण ने उस स्थान पर दृष्टि डाली और मृग को देखा।

English meaning

Called by Vaidehi, those tigers among men, Rama and Lakshmana, looked around that place and saw the deer.

4 3.43.4

शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥

śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam ||

हिंदी अर्थ

उसे देखकर लक्ष्मण को संदेह हुआ और उन्होंने राम से कहा: मुझे लगता है कि यह मृग वही राक्षस मारीच है।

English meaning

Seeing it, Lakshmana grew suspicious and said to Rama: I think this deer is that same rakshasa Maricha.

5 3.43.5

चरन्तोमृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।
अनेन निहता राजन् राजानः कामरूपिणा ॥

carantomṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rājan rājānaḥ kāmarūpiṇā ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, वन में प्रसन्नता से शिकार करते राजाओं को इस इच्छानुसार रूप बदलने वाले ने अपने कपटी वेश से मार डाला है।

English meaning

O king, kings who went happily hunting in the forest have been killed by this shape-changer through his wicked disguise.

6 3.43.6

अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् ।
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसन्निभम् ॥

asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasannibham ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषव्याघ्र, उस मायावी ने यह मायामृग का रूप बनाया है। यह चमकीला है, परंतु गंधर्वनगर के समान भ्रम है।

English meaning

This form of a magic deer has been made by that master of illusion, tiger among men. It is radiant, but like a city of the gandharvas, a mirage.

7 3.43.7

मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥

mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, हे पृथ्वीनाथ, संसार में रत्नों से इस प्रकार चित्रित कोई मृग नहीं होता। निस्संदेह यह माया है।

English meaning

There is no such deer in the world, Raghava, so bright with jewels, lord of the earth. This is surely an illusion, there is no doubt.

8 3.43.8

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता ।
उवाच सीता संहृष्टा चर्मणा हृतचेतना ॥

evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā carmaṇā hṛtacetanā ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ के ऐसा कहने पर उज्ज्वल मुस्कान वाली सीता ने उन्हें रोककर, मृग की खाल से मोहित मन से, प्रसन्न होकर कहा:

English meaning

As the Kakutstha spoke thus, Sita of bright smile cut him short and, delighted, her mind captured by the deer's skin, said:

9 3.43.9

आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः ।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥

āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे आर्यपुत्र, यह सुंदर मृग मेरा मन हर रहा है। हे महाबाहु, इसे ले आइए। यह हमारे खेलने के लिए होगा।

English meaning

My noble lord, this lovely deer steals my heart. Bring it, mighty-armed one. It will be our plaything.

10 3.43.10

इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमरास्सृमरास्तथा ॥

ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāssṛmarāstathā ||

हिंदी अर्थ

यहाँ हमारे आश्रम में देखने में सुंदर बहुत से मृग एक साथ घूमते हैं, और चमर तथा सृमर मृग भी।

English meaning

Here at our hermitage many deer that are a joy to see roam together, and chamara and srimara deer as well.

11 3.43.11

ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा ।
विचरन्ति महाबाहो रुपश्रेष्ठा मनोहराः ॥

ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
vicaranti mahābāho rupaśreṣṭhā manoharāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे महाबाहु, भालू, चित्तीदार हिरणों के झुंड, वानर और किन्नर भी यहाँ विचरते हैं, जो रूप में श्रेष्ठ और मनोहर हैं।

English meaning

Bears, herds of spotted deer, monkeys and kinnaras roam here too, mighty-armed one, of the finest form and charming.

12 3.43.12

न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगो मया ।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथाऽयं मृगसत्तमः ॥

na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathā'yaṃ mṛgasattamaḥ ||

हिंदी अर्थ

परंतु हे राजन, तेज, सौम्यता और कांति में इस श्रेष्ठ मृग के समान मृग मैंने पहले कभी नहीं देखा।

English meaning

But I have never before seen a deer equal to this one, O king, in splendour, gentleness and brilliance, as this best of deer.

13 3.43.13

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः ।
द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसन्निभः ॥

nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisannibhaḥ ||

हिंदी अर्थ

अनेक रंगों से चित्रित अंगों वाला, रत्नों जैसी बूँदों से भरा यह चंद्रमा के समान शोभा पा रहा है और शांत भाव से वन को प्रकाशित कर रहा है।

English meaning

Its limbs bright with many colours, strewn with jewel-like spots, it shines like the moon, calmly lighting up the forest.

14 3.43.14

अहो रूपमहो लक्ष्मीस्स्वरसम्पच्च शोभना ।
मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे ॥

aho rūpamaho lakṣmīssvarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me ||

हिंदी अर्थ

अहा, कैसा रूप, कैसी शोभा और कैसा सुंदर स्वर! चित्रित अंगों वाला यह अद्भुत मृग मानो मेरा हृदय हर रहा है।

English meaning

What beauty, what splendour, and what a lovely voice! This wonderful deer with its many-coloured body seems to steal my heart.

15 3.43.15

यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव ।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥

yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

यदि यह मृग आपके हाथ जीवित पकड़ा जाए तो यह आश्चर्य की बात होगी और सबको विस्मित कर देगी।

English meaning

If the deer can be caught by you alive, it will be a wonder and will cause great amazement.

16 3.43.16

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।
अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥

samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जब हमारा वनवास पूरा होगा और हम फिर राज्य में होंगे, तब यह मृग अंतःपुर की शोभा बनेगा।

English meaning

When our forest exile is over and we are back in the kingdom, this deer will be an ornament of the inner palace.

17 3.43.17

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।
मृगरूपमिदं व्यक्तं विस्मयं जनयिष्यति ॥

bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ vyaktaṃ vismayaṃ janayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे प्रभु, भरत के लिए, आर्यपुत्र आपके लिए, मेरी सासुओं के लिए और मेरे लिए यह मृग का रूप निश्चय ही विस्मय का कारण होगा।

English meaning

For Bharata, for you my noble lord, for my mothers-in-law and for me, my lord, this deer's form will surely be a source of wonder.

18 3.43.18

जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः ।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥

jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे नरशार्दूल, यदि यह श्रेष्ठ मृग जीवित न पकड़ा जा सके तो इसकी खाल मेरे लिए सुंदर वस्तु होगी।

English meaning

If this best of deer cannot be caught alive by you, tiger among men, its skin will be a lovely thing for me.

19 3.43.19

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि ।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥

nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum ||

हिंदी अर्थ

इस प्राणी के मारे जाने पर मैं कोमल घास के आसन पर बिछी इसकी सुनहरी खाल पर बैठना चाहती हूँ।

English meaning

When the creature is killed, I would like to sit on its golden skin spread over a seat of soft grass.

20 3.43.20

कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् ।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥

kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama ||

हिंदी अर्थ

यह इच्छा पर आधारित कठोर बात स्त्रियों के योग्य नहीं मानी जाती, परंतु इस प्राणी के शरीर ने मुझे विस्मित कर दिया है।

English meaning

This wilful and harsh desire is thought unbecoming in women, but the body of this creature has filled me with wonder.

21 3.43.21

तेन काञ्चनवर्णेन मणिप्रवरशृङ्गिणा ।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ।
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ॥

tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā |
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam ||

हिंदी अर्थ

सोने के रंग वाले, उत्तम मणियों के सींगों वाले, उगते सूर्य के रंग वाले और नक्षत्रपथ के समान तेजस्वी उस मृग को देखकर राघव का मन भी विस्मित हो गया।

English meaning

At that deer, golden-coloured, with horns of the finest gems, the colour of the rising sun and as bright as the path of the stars, even Raghava's mind was filled with wonder.

22-23 3.43.22-23

एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम् ।
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः ।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥

evaṃ sītāvacaḥ śrutvā taṃ dṛṣṭvā mṛgamadbhutam |
lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

सीता के वचन सुनकर और उस अद्भुत मृग को देखकर, उसके रूप से लुभाए हुए और सीता द्वारा प्रेरित राघव ने प्रसन्न होकर अपने भाई लक्ष्मण से यह कहा:

English meaning

Hearing Sita's words and seeing that wonderful deer, tempted by its form and urged on by Sita, Raghava, delighted, spoke these words to his brother Lakshmana:

24-25 3.43.24-25

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् ।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ।
न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये ।
कुतःपृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
na vane nandanoddheśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥpṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, देखो वैदेही को इस मृग की कैसी चाह है। अपने श्रेष्ठ रूप के कारण यह मृग आज बचेगा नहीं। हे सौमित्र, न नंदनवन में, न चैत्ररथ वन में, फिर पृथ्वी पर तो कहाँ, इसके समान कोई मृग है।

English meaning

See, Lakshmana, how Vaidehi longs for the deer. Because of its surpassing beauty, this deer will not survive today. Neither in the forest of Nandana nor in the Chaitraratha grove, much less on earth, Saumitri, is there any deer equal to it.

26 3.43.26

प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः ।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दवः ॥

pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindavaḥ ||

हिंदी अर्थ

इस मृग पर अनुलोम और प्रतिलोम दिशा में फैली सुंदर रोमावलियाँ और चित्र-विचित्र सोने की बूँदें शोभा पा रही हैं।

English meaning

The lovely lines of hair on it, lying with the grain and against it, and the bright golden spots, shine upon this deer.

27 3.43.27

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।
जिह्वां मुखान्निस्सरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥

paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānnissarantīṃ meghādiva śatahradām ||

हिंदी अर्थ

देखो, जम्हाई लेते समय इसके मुख से निकलती, अग्नि की शिखा के समान चमकती जीभ, जैसे मेघ से बिजली।

English meaning

See its tongue, blazing like a flame of fire, darting from its mouth as it yawns, like lightning from a cloud.

28 3.43.28

मसारगल्लर्कमुखश्शङ्खमुक्तानिभोदरः ।
कस्य नामाभिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥

masāragallarkamukhaśśaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmābhirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसका मुख नीलम और स्फटिक जैसा है और पेट शंख और मोती जैसा। यह सुंदर मृग किसका मन नहीं लुभाएगा?

English meaning

Its face is like sapphire and crystal, its belly like conch and pearl. Whose mind would this beautiful deer not tempt?

29 3.43.29

कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनद मयप्रभम् ।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥

kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnada mayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet ||

हिंदी अर्थ

सोने की आभा वाले, अनेक रत्नों से बने इस दिव्य रूप को देखकर किसका मन विस्मित नहीं होगा?

English meaning

Whose mind would not be filled with wonder on seeing this divine form, gleaming like gold and made of many gems?

30 3.43.30

मांसहेतोरपि मृगान्विनोदार्थं च धन्वनः ।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥

māṃsahetorapi mṛgānvinodārthaṃ ca dhanvanaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, धनुर्धारी राजा महावन में शिकार करते समय मांस के लिए भी और मनोरंजन के लिए भी मृगों को मारते हैं।

English meaning

Kings armed with bows kill deer in the great forest while hunting, Lakshmana, both for their meat and for sport.

31 3.43.31

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥

dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ ||

हिंदी अर्थ

परिश्रम से महावन में धन इकट्ठा किया जाता है, और मणि, रत्न और सोने से युक्त अनेक प्रकार की धातुएँ भी।

English meaning

By effort, riches are gathered in the great forest, and many kinds of minerals bearing gems, jewels and gold.

32 3.43.32

तत्सारमखिलं नृ़णां धनं निचयवर्धनम् ।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥

tatsāramakhilaṃ nṛ़ṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, वह सारा धन मनुष्यों का सार है, जो उनके भंडार को बढ़ाता है, जैसे शुक्राचार्य के लिए मन में सोचा हुआ सब कुछ।

English meaning

All that wealth is the essence for men, adding to their store, all that they think of in their minds, as with Shukra, Lakshmana.

33 3.43.33

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥

arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, जिस वस्तु के लिए चाहने वाला बिना विचार किए चल पड़ता है, अर्थशास्त्र के जानकार उसी को सच्चा अर्थ कहते हैं।

English meaning

That object which a seeker pursues without hesitation is called true wealth, Lakshmana, by those who know the science of wealth.

34 3.43.34

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि ।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥

etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā ||

हिंदी अर्थ

सुंदर कटि वाली वैदेही मेरे साथ इस मृगरत्न की बहुमूल्य सुनहरी खाल पर बैठेगी।

English meaning

Slender-waisted Vaidehi will sit with me on the precious golden skin of this jewel among deer.

35 3.43.35

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥

na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ ||

हिंदी अर्थ

मेरे विचार में न कदली, न प्रियकी, न प्रवेणी और न आविकी खाल स्पर्श में इसके समान होगी।

English meaning

Neither the kadali, nor the priyaki, nor the praveni, nor the aviki skin would equal this one to the touch, in my opinion.

36 3.43.36

एष चैव मृगश्श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः ।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥

eṣa caiva mṛgaśśrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau ||

हिंदी अर्थ

यह शोभायमान मृग और आकाश में चलने वाला दिव्य मृग, दोनों दिव्य हैं: तारों का मृग और पृथ्वी का मृग।

English meaning

This splendid deer and the divine deer that moves in the sky, both are divine: the deer among the stars and the deer on earth.

37 3.43.37

यदि वाऽयं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण ।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योस्य वधो मया ॥

yadi vā'yaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyosya vadho mayā ||

हिंदी अर्थ

या यदि यह वैसा ही है जैसा तुम कहते हो, हे लक्ष्मण, कि यह राक्षस की माया है, तो मुझे इसका वध करना चाहिए।

English meaning

Or if it is as you tell me, Lakshmana, that this is the illusion of a rakshasa, then I must kill it.

38 3.43.38

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना ।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुङ्गवाः ॥

etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṅgavāḥ ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि इस क्रूर, अविवेकी मारीच ने वन में घूमते हुए पहले श्रेष्ठ मुनियों की हिंसा की है।

English meaning

For this cruel Maricha, of unformed mind, roaming the forest, has in the past harmed the foremost of sages.

39 3.43.39

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः ।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥

utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसने उठकर शिकार करते हुए बहुत से राजाओं, महान धनुर्धारियों को मारा है। इसलिए यह मृग वध के योग्य है।

English meaning

He has risen up and killed many kings, great archers, while they hunted. Therefore this deer must be killed.

40 3.43.40

पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।
उदरस्थो द्विजान्हन्तिस्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥

purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhantisvagarbho'śvatarīmiva ||

हिंदी अर्थ

पहले यहाँ वातापि तपस्वियों का तिरस्कार करके उनके पेट में पहुँचकर ब्राह्मणों को मार डालता था, जैसे खच्चरी को उसका अपना गर्भ।

English meaning

Long ago here Vatapi scorned the ascetics and, from inside their bellies, killed the brahmins, as its own foetus kills a she-mule.

41 3.43.41

स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम् ।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्षस्तस्य बभूव ह ॥

sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣastasya babhūva ha ||

हिंदी अर्थ

एक बार बहुत समय बाद लोभवश वह तेजस्वी महामुनि अगस्त्य के पास पहुँचा और उनका भोजन बन गया।

English meaning

Once, after a long time, out of greed he came upon the great sage Agastya, full of spiritual power, and became his food.

42 3.43.42

समुत्थाने व तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् ।
उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत् ॥

samutthāne va tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

भोजन के बाद उसे फिर अपना रूप धारण करने की इच्छा करते देखकर भगवान अगस्त्य ने मुस्कुराकर वातापि से कहा:

English meaning

Seeing that he wished to take on his own form again at the end of the meal, the blessed sage smiled and said to Vatapi:

43 3.43.43

त्वयाऽविगण्य वातापे परिभूतास्स्वतेजसा ।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥

tvayā'vigaṇya vātāpe paribhūtāssvatejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे वातापि, तुमने बिना सोचे अपने बल से जीवलोक के श्रेष्ठ ब्राह्मणों का तिरस्कार किया है। इसलिए तुम पच गए हो।

English meaning

Vatapi, heedlessly you have overpowered with your strength the best of the twice-born in the world of the living. Therefore you have been digested.

44 3.43.44

तदेवं न भवेद्रक्षोवातापिरिव लक्ष्मण ।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ।
भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मां गतः ॥

tadevaṃ na bhavedrakṣovātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam |
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva māṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, इसी प्रकार वातापि जैसा कोई भी राक्षस, जो मुझ जैसे सदा धर्मपरायण और जितेंद्रिय का अपमान करेगा, मेरे पास आने पर मारा जाएगा, जैसे अगस्त्य ने वातापि को मारा।

English meaning

So it will be, Lakshmana, with any rakshasa like Vatapi who scorns one like me, ever devoted to dharma and master of his senses. He will be slain on coming to me, as Vatapi was by Agastya.

45 3.43.45

इह त्वं भव सन्नद्दो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ।
अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन ॥

iha tvaṃ bhava sannaddo yantrito rakṣa maithilīm |
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana ||

हिंदी अर्थ

हे रघुनंदन, तुम यहाँ सशस्त्र और सावधान रहकर मैथिली की रक्षा करो। हमारा जो भी कर्तव्य है, वह इसी पर निर्भर है।

English meaning

You stay here armed and alert and guard Maithili. Whatever we have to do depends on her, joy of the Raghus.

46 3.43.46

अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यपि वा मृगम् ।
यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् ॥

ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyapi vā mṛgam |
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam ||

हिंदी अर्थ

मैं इस मृग को मारूँगा या पकड़ लूँगा। हे सौमित्र, मृग को लाने के लिए मैं शीघ्र जाता हूँ।

English meaning

I will kill this deer or else catch it. I will go quickly, Saumitri, to bring the deer back.

47 3.43.47

पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ।
त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥

paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām |
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, देखो वैदेही को मृग की खाल की कैसी चाह है। अपनी श्रेष्ठ खाल के कारण यह मृग आज बचेगा नहीं।

English meaning

See, Lakshmana, how Vaidehi longs for the deer's skin. Because its skin is so fine, this deer will not live today.

48-49 3.43.48-49

अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ।
यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् ।
हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥

apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā |
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

जब तक मैं एक ही बाण से इस चित्तीदार मृग को मारता हूँ, तब तक तुम आश्रम में सीता के साथ सावधान रहो। हे लक्ष्मण, इसे मारकर और इसकी खाल लेकर मैं शीघ्र लौट आऊँगा।

English meaning

Stay in the hermitage with Sita and be watchful, until I kill the spotted deer with a single arrow. Having killed it and taken its skin, I will come back quickly, Lakshmana.

50 3.43.50

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भवाप्रमत्तः परिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥

pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ parigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, शुभ, अत्यंत बलवान और बुद्धिमान पक्षी जटायु के साथ मैथिली की रक्षा करो, और हर क्षण हर ओर से सावधान और सतर्क रहो।

English meaning

With the wise and very strong bird Jatayu, who is always auspicious, take charge of Maithili, Lakshmana, and stay watchful every moment, wary on every side.

Next sarga · Aranya Kanda 44Maricha's Dying CryThe deer leads Rama far away. Rama kills it, and as he dies Maricha cries out for Sita and Lakshmana in Rama's voice.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story