Skip to content
Aranya Kanda Sarga 44 of 75 27 shlokas Journey stop 12
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 44

Maricha's Dying Cry

अरण्यकांड, सर्ग 44: मारीच की अंतिम पुकार

The deer leads Rama far away. Rama kills it, and as he dies Maricha cries out for Sita and Lakshmana in Rama's voice.

मृग राम को दूर ले जाता है। राम उसे मार देते हैं, और मरते हुए मारीच राम के स्वर में सीता और लक्ष्मण को पुकारता है।

1 3.44.1

तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः ।
बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम् ॥

tathā tu taṃ samādiśya bhrātaraṃ raghunandanaḥ |
babandhāsiṃ mahātejā jāmbūnadamayatsarum ||

हिंदी अर्थ

अपने भाई को इस प्रकार आदेश देकर महातेजस्वी रघुनंदन ने सोने की मूठ वाली तलवार बाँध ली।

English meaning

Having instructed his brother in this way, the joy of the Raghus, of great splendour, girded on his sword with its hilt of gold.

2 3.44.2

तत स्त्र्यवनतं चापमादायाऽत्मविभूषणम् ।
आबध्य च कलापौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः ॥

tata stryavanataṃ cāpamādāyā'tmavibhūṣaṇam |
ābadhya ca kalāpau dvau jagāmodagravikramaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर तीन स्थानों पर झुका हुआ अपना शोभास्वरूप धनुष उठाकर और दो तरकश बाँधकर वे प्रचंड पराक्रम के साथ चल पड़े।

English meaning

Then, taking up his bow bent in three places, his own ornament, and binding on two quivers, he set off with mighty stride.

3 3.44.3

तं वञ्चयानो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्यवै ।
बभूवान्तर्हितस्त्रासात्पुनस्सन्दर्शनेऽभवत् ।
च ।
बद्धासिर्धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः ॥

taṃ vañcayāno rājendramāpatantaṃ nirīkṣyavai |
babhūvāntarhitastrāsātpunassandarśane'bhavat |
ca |
baddhāsirdhanurādāya pradudrāva yato mṛgaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजाधिराज को अपनी ओर आते देखकर वह मृग उन्हें छलता हुआ भय से छिप गया और फिर दिखाई देने लगा। तलवार बाँधे और धनुष लिए राम उस ओर दौड़े जहाँ मृग था।

English meaning

Seeing the lord of kings coming at him, the deer, deceiving him, vanished in fear and then appeared again. With his sword girded and bow in hand, Rama ran towards where the deer was.

4-6 3.44.4-6

तं स्म पश्यति रूपेण द्योतमानमिवाग्रतः ।
अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने ।
अतिवृत्तमिषोः पाताल्लोभयानं कदाचन ।
शङ्कितन्तु समुद्भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरे ।
दृश्यमानमदृश्यं च वनोद्देशेषु केषुचित् ।
छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् ॥

taṃ sma paśyati rūpeṇa dyotamānamivāgrataḥ |
avekṣyāvekṣya dhāvantaṃ dhanuṣpāṇirmahāvane |
ativṛttamiṣoḥ pātāllobhayānaṃ kadācana |
śaṅkitantu samudbhrāntamutpatantamivāmbare |
dṛśyamānamadṛśyaṃ ca vanoddeśeṣu keṣucit |
chinnābhrairiva saṃvītaṃ śāradaṃ candramaṇḍalam ||

हिंदी अर्थ

महावन में धनुष हाथ में लिए राम ने उसे आगे देखा, अपने रूप से मानो चमकता हुआ, बार-बार पीछे मुड़कर देखता हुआ दौड़ता था। कभी वह बाण की पहुँच से बाहर चला जाता और उन्हें लुभाता। कभी डरा और घबराया हुआ मानो आकाश में उछल जाता। वन के कुछ भागों में वह दिखता और फिर छिप जाता, जैसे बिखरे बादलों से ढका शरद ऋतु का चंद्रमा।

English meaning

Bow in hand in the great forest, Rama saw it ahead, as if blazing with its beauty, looking back again and again as it ran. Sometimes it went beyond the range of an arrow, luring him on. Sometimes, alarmed and bewildered, it seemed to leap into the sky. In some parts of the forest it was seen and then unseen, like the autumn moon veiled by scattered clouds.

7-8 3.44.7-8

मुहुर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात्प्रकाशते ।
दर्शनादर्शनादेवं सोऽपाकर्षत राघवम् ।
सुदूरमाश्रमस्यास्य मारीचो मृगतां गतः ॥

muhurtādeva dadṛśe muhurdūrātprakāśate |
darśanādarśanādevaṃ so'pākarṣata rāghavam |
sudūramāśramasyāsya mārīco mṛgatāṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

एक क्षण वह पास दिखता, अगले क्षण दूर चमकता। इस प्रकार दिखते और छिपते हुए मृग बने मारीच ने राघव को उनके आश्रम से बहुत दूर खींच लिया।

English meaning

One moment it was seen close by, the next it shone far away. By appearing and disappearing in this way, Maricha in the form of a deer drew Raghava very far from his hermitage.

9 3.44.9

आसीत् क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः ।
अथावतस्थे संभ्रान्तश्चायामाश्रित्य शाद्वले ॥

āsīt kruddhastu kākutstho vivaśastena mohitaḥ |
athāvatasthe saṃbhrāntaścāyāmāśritya śādvale ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ उससे मोहित होकर क्रुद्ध और विवश हो गए। फिर घबराकर वे घास पर छाया में रुक गए।

English meaning

The Kakutstha grew angry, helpless and bewildered by it. Then, perplexed, he stopped and rested in the shade on the grass.

10 3.44.10

स तमुन्मादयामास मृगरूपो निशाचरः ।
मृगैः परिवृतो वन्यैरदूरात्प्रत्यदृश्यत ॥

sa tamunmādayāmāsa mṛgarūpo niśācaraḥ |
mṛgaiḥ parivṛto vanyairadūrātpratyadṛśyata ||

हिंदी अर्थ

मृग रूपी उस निशाचर ने उन्हें व्याकुल कर दिया। वन्य मृगों से घिरा वह फिर थोड़ी दूर पर दिखाई दिया।

English meaning

The night-ranger in the form of a deer drove him to distraction. Surrounded by forest deer, it appeared again not far off.

11 3.44.11

गृहीतुकामं दृष्ट्वैवं पुनरेवाभ्यधावत ।
तत्क्षणादेव संत्रासात्पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥

gṛhītukāmaṃ dṛṣṭvaivaṃ punarevābhyadhāvata |
tatkṣaṇādeva saṃtrāsātpunarantarhito'bhavat ||

हिंदी अर्थ

राम को पकड़ने के लिए उत्सुक देखकर वह फिर भागा और उसी क्षण भय से फिर छिप गया।

English meaning

Seeing Rama eager to catch it, it ran away again, and in that very moment vanished once more out of fear.

12 3.44.12

पुनरेव ततो दूराद्वृक्षषण्डाद्विनिस्सृतम् ।
दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः ॥

punareva tato dūrādvṛkṣaṣaṇḍādvinissṛtam |
dṛṣṭvā rāmo mahātejāstaṃ hantuṃ kṛtaniścayaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब महातेजस्वी राम ने उसे दूर एक वृक्षों के झुरमुट से फिर निकलते देखा और उसे मारने का निश्चय किया।

English meaning

Then Rama of great splendour saw it come out again from a thicket of trees far away, and resolved to kill it.

13-14 3.44.13-14

भूयस्तु शरमुद्धृत्य कुपितस्तत्र राघवः ।
सूर्यरश्मिप्रतीकाशं ज्वलन्तमरिमर्दनः ।
सन्धाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद्बली ।
तमेव मृगमुद्दिश्य श्वसन्तमिव पन्नगम् ।
मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रं ब्रह्मविनिर्मितम् ॥

bhūyastu śaramuddhṛtya kupitastatra rāghavaḥ |
sūryaraśmipratīkāśaṃ jvalantamarimardanaḥ |
sandhāya sudṛḍhe cāpe vikṛṣya balavadbalī |
tameva mṛgamuddiśya śvasantamiva pannagam |
mumoca jvalitaṃ dīptamastraṃ brahmavinirmitam ||

हिंदी अर्थ

क्रुद्ध होकर शत्रुओं का मर्दन करने वाले बलवान राघव ने सूर्य की किरण के समान जलता हुआ एक बाण निकाला, उसे अपने मजबूत धनुष पर चढ़ाकर बलपूर्वक खींचा। साँप की तरह फुफकारते उस मृग को लक्ष्य करके उन्होंने ब्रह्मा द्वारा निर्मित वह प्रज्वलित, चमकता अस्त्र छोड़ा।

English meaning

Angered, Raghava, the crusher of enemies, drew out an arrow blazing like a ray of the sun, fitted it to his strong bow and, mighty as he was, drew it with force. Aiming at the deer, which was hissing like a serpent, he released the blazing, shining missile fashioned by Brahma.

15 3.44.15

शरीरं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः ।
मारीचस्यैव हृदयं बिभेदाशनिसन्निभः ॥

śarīraṃ mṛgarūpasya vinirbhidya śarottamaḥ |
mārīcasyaiva hṛdayaṃ bibhedāśanisannibhaḥ ||

हिंदी अर्थ

वज्र के समान उस उत्तम बाण ने मृग रूप के शरीर को भेदकर मारीच के हृदय को ही चीर दिया।

English meaning

That excellent arrow, like a thunderbolt, pierced the body of the deer form and split the very heart of Maricha.

16 3.44.16

तालमात्रमथोत्प्लुत्य न्यपतत्सशरातुरः ।
विनदन्भैरवं नादं धरण्यामल्पजीवितः ॥

tālamātramathotplutya nyapatatsaśarāturaḥ |
vinadanbhairavaṃ nādaṃ dharaṇyāmalpajīvitaḥ ||

हिंदी अर्थ

बाण से पीड़ित होकर ताड़ के वृक्ष जितना ऊँचा उछलकर वह भयंकर चीख के साथ भूमि पर गिर पड़ा। उसका जीवन थोड़ा ही बचा था।

English meaning

Leaping up as high as a palm tree, tormented by the arrow, he fell to the ground with a terrible cry, his life ebbing.

17-18 3.44.17-18

म्रियमाणस्तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम् ।
स्मृत्वा तद्वचनं रक्षो दध्यौ केन तु लक्ष्मणम् ।
इह प्रस्थापयेत्सीता शून्ये तां रावणो हरेत् ॥

mriyamāṇastu mārīco jahau tāṃ kṛtrimāṃ tanum |
smṛtvā tadvacanaṃ rakṣo dadhyau kena tu lakṣmaṇam |
iha prasthāpayetsītā śūnye tāṃ rāvaṇo haret ||

हिंदी अर्थ

मरते हुए मारीच ने वह कृत्रिम शरीर त्याग दिया। रावण के वचनों को याद करके राक्षस ने सोचा: किस उपाय से सीता लक्ष्मण को यहाँ भेजे, ताकि सूने में रावण उसे हर ले?

English meaning

As he was dying, Maricha gave up that artificial body. Remembering Ravana's words, the rakshasa thought: How can I make Sita send Lakshmana here, so that Ravana may carry her off when the place is empty?

19 3.44.19

स प्राप्तकालमाज्ञाय चकार च तत स्वनम् ।
सदृशं राघवस्येह हा सीते लक्ष्मणेति च ॥

sa prāptakālamājñāya cakāra ca tata svanam |
sadṛśaṃ rāghavasyeha hā sīte lakṣmaṇeti ca ||

हिंदी अर्थ

यह जानकर कि समय आ गया है, उसने राघव जैसी आवाज में पुकारा, 'हा सीते! हा लक्ष्मण!'

English meaning

Knowing that the moment had come, he then cried out in a voice like Raghava's, 'Ha Sita! Ha Lakshmana!'

20 3.44.20

तेन मर्मणि निर्विद्धं शरेणानुपमेन हि ।
मृगरूपं तु तत्त्यक्त्वा राक्षसं रूपमास्थितः ।
चक्रे स सुमहाकायं मारीचो जीवितं त्यजन् ॥

tena marmaṇi nirviddhaṃ śareṇānupamena hi |
mṛgarūpaṃ tu tattyaktvā rākṣasaṃ rūpamāsthitaḥ |
cakre sa sumahākāyaṃ mārīco jīvitaṃ tyajan ||

हिंदी अर्थ

उस अनुपम बाण से मर्मस्थल में बिंधे मारीच ने मृग रूप छोड़कर राक्षस रूप धारण किया और प्राण त्यागते हुए विशाल शरीर बना लिया।

English meaning

Pierced in his vital parts by that matchless arrow, Maricha abandoned the deer form, took on his rakshasa form and, giving up his life, assumed a huge body.

21-22 3.44.21-22

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं घोरदर्शनम् ।
रामो रुधिरसिक्ताङ्गं चेष्टमानं महीतले ।
जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचस्स्मरन् ॥

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau rākṣasaṃ ghoradarśanam |
rāmo rudhirasiktāṅgaṃ ceṣṭamānaṃ mahītale |
jagāma manasā sītāṃ lakṣmaṇasya vacassmaran ||

हिंदी अर्थ

भयानक दिखने वाले उस राक्षस को भूमि पर गिरा, रक्त से सने अंगों के साथ धरती पर छटपटाते देखकर राम का मन लक्ष्मण के वचन याद करते हुए सीता की ओर चला गया।

English meaning

Seeing that terrible-looking rakshasa fallen on the ground, his limbs soaked in blood, writhing on the earth, Rama's mind went to Sita, remembering Lakshmana's words.

23 3.44.23

मारीचस्य तु मायैषा पूर्वोक्तं लक्ष्मणेन तु ।
तत्तथा ह्यभवच्चाद्य मारीचोऽयं मया हतः ॥

mārīcasya tu māyaiṣā pūrvoktaṃ lakṣmaṇena tu |
tattathā hyabhavaccādya mārīco'yaṃ mayā hataḥ ||

हिंदी अर्थ

यह मारीच की माया थी, जैसा लक्ष्मण ने पहले कहा था। आज वैसा ही हुआ, और यह मारीच ही है जिसे मैंने मारा है।

English meaning

This was Maricha's illusion, as Lakshmana said before. It has turned out so today, and this is Maricha I have killed.

24-25 3.44.24-25

हा सीते लक्ष्मणेत्येवमाक्रुश्य च महास्वरम् ।
ममार राक्षसस्सोऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत् ।
लक्ष्मणश्च महाबाहुः कामवस्थां गमिष्यति ।
इति सञ्चिन्त्य धर्मात्मा रामो हृष्टतनूरुहः ॥

hā sīte lakṣmaṇetyevamākruśya ca mahāsvaram |
mamāra rākṣasasso'yaṃ śrutvā sītā kathaṃ bhavet |
lakṣmaṇaśca mahābāhuḥ kāmavasthāṃ gamiṣyati |
iti sañcintya dharmātmā rāmo hṛṣṭatanūruhaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह राक्षस ऊँचे स्वर में 'हा सीते! हा लक्ष्मण!' पुकारते हुए मरा है। यह सुनकर सीता की क्या दशा होगी? और महाबाहु लक्ष्मण किस अवस्था में पहुँचेंगे? यह सोचकर धर्मात्मा राम के रोंगटे खड़े हो गए।

English meaning

This rakshasa died crying out loudly, 'Ha Sita! Ha Lakshmana!' How will Sita be when she hears it? And into what state will mighty-armed Lakshmana fall? Thinking this, the righteous Rama's hair stood on end.

26 3.44.26

तत्र रामं भयं तीव्रमाविवेश विषादजम् ।
राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत्स्वरम् ॥

tatra rāmaṃ bhayaṃ tīvramāviveśa viṣādajam |
rākṣasaṃ mṛgarūpaṃ taṃ hatvā śrutvā ca tatsvaram ||

हिंदी अर्थ

मृग रूपी राक्षस को मारकर और वह पुकार सुनकर राम के मन में विषाद से उत्पन्न तीव्र भय समा गया।

English meaning

Having killed the rakshasa in deer form and heard that cry, Rama was seized by a sharp fear born of dejection.

27 3.44.27

निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः ।
त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखस्तदा ॥

nihatya pṛṣataṃ cānyaṃ māṃsamādāya rāghavaḥ |
tvaramāṇo janasthānaṃ sasārābhimukhastadā ||

हिंदी अर्थ

तब राघव ने एक दूसरा चित्तीदार मृग मारा, उसका मांस लिया और शीघ्रता से जनस्थान की ओर लौट चले।

English meaning

Then Raghava killed another spotted deer, took its meat and hurried back towards Janasthana.

Next sarga · Aranya Kanda 45Sita's Harsh WordsHearing the cry, Sita begs Lakshmana to go. When he refuses, she accuses him of wanting her, and in pain he leaves.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story