त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः । प्रविश्य लङ्कां वेगेन रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥
tvaramāṇastato gatvā janasthānādakampanaḥ | praviśya laṅkāṃ vegena rāvaṇaṃ vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ तब अकंपन जनस्थान से जल्दी-जल्दी चलकर वेग से लंका पहुँचा और रावण से बोला:
English meaning Then Akampana went in haste from Janasthana, entered Lanka swiftly and said to Ravana:
जनस्थानस्थिता राजन्राक्षसा बहवो हताः । खरश्च निहतस्सङ्ख्ये कथञ्चिदहमागतः ॥
janasthānasthitā rājanrākṣasā bahavo hatāḥ | kharaśca nihatassaṅkhye kathañcidahamāgataḥ ||
हिंदी अर्थ 'राजन, जनस्थान में रहने वाले बहुत से राक्षस मारे गए हैं, और खर युद्ध में मारा गया है। मैं किसी तरह बचकर आया हूँ।'
English meaning 'King, many rakshasas stationed in Janasthana have been slain, and Khara has been killed in battle. I have barely escaped.'
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्ध स्संरक्तलोचनः । अकम्पनमुवाचेदं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥
evamukto daśagrīvaḥ kruddha ssaṃraktalocanaḥ | akampanamuvācedaṃ nirdahanniva cakṣuṣā ||
हिंदी अर्थ यह सुनकर क्रुद्ध, लाल आँखों वाले दशग्रीव ने मानो आँखों से जलाते हुए अकंपन से कहा:
English meaning Told this, ten-headed Ravana, enraged, his eyes red, said to Akampana, as if burning him with his gaze:
केन रम्यं जनस्थानं हतं मम परासुना । को हि सर्वेषु लोकेषु गतिं चाधिगमिष्यति ॥
kena ramyaṃ janasthānaṃ hataṃ mama parāsunā | ko hi sarveṣu lokeṣu gatiṃ cādhigamiṣyati ||
हिंदी अर्थ 'किसने मृत्यु को बुलाकर मेरा सुंदर जनस्थान नष्ट किया है? सब लोकों में कौन शरण पाएगा?'
English meaning 'Who, courting death, has destroyed my lovely Janasthana? Who in all the worlds will find refuge?'
न हि मे विप्रियं कृत्वा शक्यं मघवता सुखम् । प्राप्तुं वैश्रवणेनापि न यमेन न विष्णुना ॥
na hi me vipriyaṃ kṛtvā śakyaṃ maghavatā sukham | prāptuṃ vaiśravaṇenāpi na yamena na viṣṇunā ||
हिंदी अर्थ 'मेरा अप्रिय करके न इंद्र, न कुबेर, न यम और न विष्णु सुख पा सकते हैं।'
English meaning 'Having done me harm, not even Indra, Vaishravana, Yama or Vishnu can find comfort.'
कालस्य चाप्यहं कालो दहेयमपि पावकम् । मृत्युं मरणधर्मेण संयोजयितुमुत्सहे ॥
kālasya cāpyahaṃ kālo daheyamapi pāvakam | mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃyojayitumutsahe ||
हिंदी अर्थ 'मैं काल का भी काल हूँ; मैं अग्नि को भी जला सकता हूँ; मैं मृत्यु को भी मरणधर्मी बना सकता हूँ।'
English meaning 'I am the Time of Time itself; I could burn even fire; I can make Death subject to death.'
दहेयमपि सङ्कृद्धस्तेजसाऽदित्यपावकौ । वातस्य तरसा वेगं निहन्तुमहमुत्सहे ॥
daheyamapi saṅkṛddhastejasā'dityapāvakau | vātasya tarasā vegaṃ nihantumahamutsahe ||
हिंदी अर्थ 'क्रोध में मैं अपने तेज से सूर्य और अग्नि को भी जला सकता हूँ, और अपने वेग से वायु के वेग को भी रोक सकता हूँ।'
English meaning 'In my anger I could burn even the sun and fire with my power, and I can check the rush of the wind with my speed.'
तथा क्रुद्धं दशग्रीवं कृताञ्जलिरकम्पनः । भयात्सन्दिग्धया वाचा रावणं याचतेऽभयम् ॥
tathā kruddhaṃ daśagrīvaṃ kṛtāñjalirakampanaḥ | bhayātsandigdhayā vācā rāvaṇaṃ yācate'bhayam ||
हिंदी अर्थ ऐसे क्रुद्ध दशग्रीव रावण से अकंपन ने हाथ जोड़कर भय से काँपती आवाज़ में अभय माँगा।
English meaning To ten-headed Ravana, angry as he was, Akampana with joined palms, in a voice faltering with fear, begged for safety.
दशग्रीवोऽभयं तस्मै प्रददौ रक्षसां वरः । स विस्रब्धोऽब्रवीद्वाक्यमसन्दिग्धमकम्पनः ॥
daśagrīvo'bhayaṃ tasmai pradadau rakṣasāṃ varaḥ | sa visrabdho'bravīdvākyamasandigdhamakampanaḥ ||
हिंदी अर्थ राक्षसश्रेष्ठ दशग्रीव ने उसे अभय दिया, और विश्वस्त होकर अकंपन ने बिना हिचक कहा:
English meaning Ten-headed Ravana, best of rakshasas, granted him safety, and Akampana, reassured, spoke without hesitation:
पुत्रो दशरथस्यास्ति सिंहसंहननो युवा । रामो नाम वृषस्कन्धो वृत्तायतमहाभुजः ॥
putro daśarathasyāsti siṃhasaṃhanano yuvā | rāmo nāma vṛṣaskandho vṛttāyatamahābhujaḥ ||
हिंदी अर्थ 'दशरथ का एक पुत्र है, सिंह जैसे शरीर वाला युवक, नाम राम, बैल जैसे कंधों वाला और गोल लंबी विशाल भुजाओं वाला।'
English meaning 'There is a son of Dasharatha, a youth built like a lion, named Rama, with shoulders like a bull's and long, rounded, mighty arms.'
वीरः पृथुयशाश्श्रीमानतुल्यबलविक्रमः । हतं तेन जनस्थानं खरश्च सह दूषणः ॥
vīraḥ pṛthuyaśāśśrīmānatulyabalavikramaḥ | hataṃ tena janasthānaṃ kharaśca saha dūṣaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ 'वह विशाल यश वाला, श्रीमान, अतुलित बल और पराक्रम वाला वीर है: उसी ने जनस्थान और दूषण सहित खर का संहार किया है।'
English meaning 'A hero of wide fame, glorious, of matchless strength and valour: by him Janasthana has been destroyed, and Khara with Dushana.'
अकम्पनवच श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः । नागेन्द्र इव निश्वस्य वचनं चेदमब्रवीत् ॥
akampanavaca śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | nāgendra iva niśvasya vacanaṃ cedamabravīt ||
हिंदी अर्थ अकंपन के वचन सुनकर राक्षसराज रावण ने नागराज की तरह फुफकारते हुए कहा:
English meaning Hearing Akampana's words, Ravana, lord of the rakshasas, sighed like a king of serpents and said:
स सुरेन्द्रेण संयुक्तो रामस्सर्वामरैस्सह । उपयातो जनस्थानं ब्रूहि कच्चिदकम्पन ॥
sa surendreṇa saṃyukto rāmassarvāmaraissaha | upayāto janasthānaṃ brūhi kaccidakampana ||
हिंदी अर्थ 'अकंपन, बताओ, क्या राम देवराज और सब देवताओं के साथ जनस्थान आया है?'
English meaning 'Tell me, Akampana, has Rama come to Janasthana together with the lord of the gods and all the immortals?'
रावणस्य पुनर्वाक्यं निशम्य तदकम्पनः । आचचक्षे बलं तस्य विक्रमं च महात्मनः ॥
rāvaṇasya punarvākyaṃ niśamya tadakampanaḥ | ācacakṣe balaṃ tasya vikramaṃ ca mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ रावण के वचन फिर सुनकर अकंपन ने उन महात्मा के बल और पराक्रम का वर्णन किया:
English meaning Hearing Ravana's words again, Akampana described the strength and valour of that great-souled one:
रामो नाम महातेजा श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् । दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः पुरन्दरसमो युधि ॥
rāmo nāma mahātejā śreṣṭhassarvadhanuṣmatām | divyāstraguṇasampannaḥ purandarasamo yudhi ||
हिंदी अर्थ 'उनका नाम राम है, वे महातेजस्वी, सब धनुर्धरों में श्रेष्ठ, दिव्य अस्त्रों और गुणों से युक्त, युद्ध में इंद्र के समान हैं।'
English meaning 'He is named Rama, of great splendour, best of all bowmen, endowed with divine weapons and their powers, equal to Indra in battle.'
तस्यानुरूपो बलवान्रक्ताक्षो दन्दुभिस्वनः । कनीयान्लक्ष्मणो नाम भ्राता शशिनिभाननः ॥
tasyānurūpo balavānraktākṣo dandubhisvanaḥ | kanīyānlakṣmaṇo nāma bhrātā śaśinibhānanaḥ ||
हिंदी अर्थ 'उनका छोटा भाई लक्ष्मण उन्हीं के समान है: बलवान, लाल आँखों वाला, नगाड़े जैसी आवाज़ वाला और चंद्रमा जैसे मुख वाला।'
English meaning 'His younger brother, named Lakshmana, is his match: strong, red-eyed, with a voice like a drum and a face like the moon.'
स तेन सह संयुक्तः पावकेनानिलो यथा । श्रीमान्राजवरस्तेन जनस्थानं निपातितम् ॥
sa tena saha saṃyuktaḥ pāvakenānilo yathā | śrīmānrājavarastena janasthānaṃ nipātitam ||
हिंदी अर्थ 'उसके साथ मिलकर, जैसे अग्नि के साथ वायु, उस श्रीमान श्रेष्ठ राजा ने जनस्थान को धराशायी कर दिया है।'
English meaning 'Joined with him, like wind with fire, that glorious best of kings has laid Janasthana low.'
नैव देवा महात्मानो नात्र कार्या विचारणा । शरा रामेण तूत्सृष्टा रुक्मपुङ्खाः पतत्रिणः । सर्पाः पञ्चानना भूत्वा भक्षयन्ति स्म राक्षसान् ॥
naiva devā mahātmāno nātra kāryā vicāraṇā | śarā rāmeṇa tūtsṛṣṭā rukmapuṅkhāḥ patatriṇaḥ | sarpāḥ pañcānanā bhūtvā bhakṣayanti sma rākṣasān ||
हिंदी अर्थ 'वे महात्मा देवता नहीं हैं, इसमें संदेह नहीं। पर राम के छोड़े सुनहरे पंखों वाले बाण पाँच मुख वाले सर्प बनकर राक्षसों को खा गए।'
English meaning 'They are not great gods, there is no doubt of that. But the gold-feathered arrows Rama loosed became five-headed serpents and devoured the rakshasas.'
19-20
3.31.19-20
Copy link
येन येन च गच्छन्ति राक्षसा भयकर्शिताः । तेन तेन स्म पश्यन्ति राममेवाग्रतः स्थितम् । इत्थं विनाशितं तेन जनस्थानं तवानघ ॥
yena yena ca gacchanti rākṣasā bhayakarśitāḥ | tena tena sma paśyanti rāmamevāgrataḥ sthitam | itthaṃ vināśitaṃ tena janasthānaṃ tavānagha ||
हिंदी अर्थ 'भय से पीड़ित राक्षस जहाँ-जहाँ जाते, वहाँ-वहाँ राम को ही सामने खड़ा देखते। निष्पाप, इसी प्रकार उन्होंने आपका जनस्थान नष्ट किया।'
English meaning 'Wherever the rakshasas went, worn down by fear, there they saw Rama standing before them. In this way Janasthana was destroyed by him, sinless one.'
अकम्पनवचश्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् । जनस्थानं गमिष्यामि हन्तुं रामं सलक्ष्मणम् ॥
akampanavacaśrutvā rāvaṇo vākyamabravīt | janasthānaṃ gamiṣyāmi hantuṃ rāmaṃ salakṣmaṇam ||
हिंदी अर्थ अकंपन के वचन सुनकर रावण ने कहा, 'मैं राम और लक्ष्मण को मारने जनस्थान जाऊँगा।'
English meaning Hearing Akampana's words, Ravana said, 'I will go to Janasthana to kill Rama and Lakshmana.'
अथैवमुक्ते वचने प्रोवाचेदमकम्पनः । शृणु राजन्यथावृत्तं रामस्य बलपौरुषम् ॥
athaivamukte vacane provācedamakampanaḥ | śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ rāmasya balapauruṣam ||
हिंदी अर्थ उसके ऐसा कहने पर अकंपन बोला, 'राजन, राम के बल और पौरुष का यथार्थ वृत्तांत सुनिए।'
English meaning When he had said this, Akampana said, 'Hear, King, the true account of Rama's strength and manliness.'
असाध्यः कुपितो रामो विक्रमेण महायशाः । आपगायास्सुपूर्णाया वेगं परिहरेच्छरैः ॥
asādhyaḥ kupito rāmo vikrameṇa mahāyaśāḥ | āpagāyāssupūrṇāyā vegaṃ parihareccharaiḥ ||
हिंदी अर्थ 'क्रुद्ध होने पर महायशस्वी राम को पराक्रम से नहीं जीता जा सकता। वे बाणों से उमड़ती नदी के वेग को भी रोक सकते हैं।'
English meaning 'Once roused, Rama of great fame cannot be overcome by valour. With his arrows he could turn back the flood of a brimming river.'
सतारग्रहनक्षत्रं नभश्चाप्यवसादयेत् । असौ रामस्तु सीदन्तीं श्रीमानभ्युद्धरेन्महीम् ॥
satāragrahanakṣatraṃ nabhaścāpyavasādayet | asau rāmastu sīdantīṃ śrīmānabhyuddharenmahīm ||
हिंदी अर्थ 'वे तारों, ग्रहों और नक्षत्रों सहित आकाश को गिरा सकते हैं, और श्रीमान राम डूबती पृथ्वी को उठा सकते हैं।'
English meaning 'He could bring down the sky with its stars, planets and constellations, and glorious Rama could raise up the earth if it were sinking.'
भित्त्वा वेलां समुद्रस्य लोकानाप्लावयेद्विभुः । वेगं वापि समुद्रस्य वायुं वा विधमेच्छरैः ॥
bhittvā velāṃ samudrasya lokānāplāvayedvibhuḥ | vegaṃ vāpi samudrasya vāyuṃ vā vidhameccharaiḥ ||
हिंदी अर्थ 'वे समर्थ समुद्र की मर्यादा तोड़कर लोकों को डुबा सकते हैं, या बाणों से समुद्र के वेग या वायु को नष्ट कर सकते हैं।'
English meaning 'The mighty one could break the ocean's shore and flood the worlds, or with his arrows dispel the rush of the ocean or the wind.'
संहृत्य वा पुनर्लोकान्विक्रमेण महायशाः । शक्तस्सपुरुषव्याघ्रः स्रष्टुं पुनरपि प्रजाः ॥
saṃhṛtya vā punarlokānvikrameṇa mahāyaśāḥ | śaktassapuruṣavyāghraḥ sraṣṭuṃ punarapi prajāḥ ||
हिंदी अर्थ 'वे महायशस्वी पुरुषसिंह अपने पराक्रम से लोकों का संहार करके फिर से प्रजा की सृष्टि कर सकते हैं।'
English meaning 'That tiger among men of great fame could destroy the worlds by his valour and create beings anew.'
न हि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं त्वया युधि । रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव ॥
na hi rāmo daśagrīva śakyo jetuṃ tvayā yudhi | rakṣasāṃ vāpi lokena svargaḥ pāpajanairiva ||
हिंदी अर्थ 'दशग्रीव, राम को युद्ध में न तुम जीत सकते हो, न सारा राक्षसलोक, जैसे पापी स्वर्ग नहीं जीत सकते।'
English meaning 'Ten-headed one, Rama cannot be conquered in battle by you, or by the whole world of rakshasas, any more than heaven can be won by sinners.'
न तं वध्यमहं मन्ये सर्वैर्देवासुरैरपि । अयं तस्य वधोपायस्तन्ममैकमनाश्शृणु ॥
na taṃ vadhyamahaṃ manye sarvairdevāsurairapi | ayaṃ tasya vadhopāyastanmamaikamanāśśṛṇu ||
हिंदी अर्थ 'मेरे विचार से उन्हें सब देवता और असुर मिलकर भी नहीं मार सकते। पर उनके वध का एक उपाय है; ध्यान से मुझसे सुनिए।'
English meaning 'I think he cannot be killed even by all the gods and asuras together. But here is a way to kill him; hear it from me attentively.'
भार्या तस्योत्तमा लोके सीता नाम सुमध्यमा । श्यामा समविभक्ताङ्गी स्त्रीरत्नं रत्नभूषिता ॥
bhāryā tasyottamā loke sītā nāma sumadhyamā | śyāmā samavibhaktāṅgī strīratnaṃ ratnabhūṣitā ||
हिंदी अर्थ 'उनकी पत्नी, संसार में सर्वश्रेष्ठ, सीता नाम की, पतली कमर वाली, युवती, सुडौल अंगों वाली, स्त्रियों में रत्न और रत्नों से सजी है।'
English meaning 'His wife, the finest in the world, named Sita, is slender-waisted, youthful, with well-proportioned limbs, a jewel among women, adorned with jewels.'
नैव देवी न गन्धर्वी नाप्सरा नापि दानवी । तुल्या सीमन्तिनी तस्या मानुषीषु कुतो भवेत् ॥
naiva devī na gandharvī nāpsarā nāpi dānavī | tulyā sīmantinī tasyā mānuṣīṣu kuto bhavet ||
हिंदी अर्थ 'कोई देवी, गंधर्वी, अप्सरा या दानवी उसके समान नहीं; फिर मानवी स्त्रियों में कौन होगी?'
English meaning 'No goddess, gandharvi, apsara or danavi equals her; how then could any human woman?'
तस्यापहर भार्यांत्वं प्रमथ्य तु महावने । सीतया रहितः कामी रामो हास्यति जीवितम् ॥
tasyāpahara bhāryāṃtvaṃ pramathya tu mahāvane | sītayā rahitaḥ kāmī rāmo hāsyati jīvitam ||
हिंदी अर्थ 'महावन में उन्हें छलकर उनकी पत्नी का हरण कीजिए। सीता से बिछुड़कर प्रेमी राम प्राण त्याग देंगे।'
English meaning 'Carry off his wife, overpowering him in the great forest. Deprived of Sita, Rama, who loves her, will give up his life.'
अरोचयत तद्वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । चिन्तयित्वा महाबाहुरकम्पनमुवाच ह ॥
arocayata tadvākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | cintayitvā mahābāhurakampanamuvāca ha ||
हिंदी अर्थ राक्षसराज रावण को ये वचन अच्छे लगे। सोचकर महाबाहु रावण ने अकंपन से कहा:
English meaning Ravana, lord of the rakshasas, liked these words. After thinking, the mighty-armed one said to Akampana:
बाढं काल्यं गमिष्यामि ह्येकस्सारथिना सह । आनयिष्यामि वैदेहीमिमां हृष्टो महापुरीम् ॥
bāḍhaṃ kālyaṃ gamiṣyāmi hyekassārathinā saha | ānayiṣyāmi vaidehīmimāṃ hṛṣṭo mahāpurīm ||
हिंदी अर्थ 'ठीक है। प्रातःकाल मैं अकेला सारथी के साथ जाऊँगा और प्रसन्नता से वैदेही को इस महानगरी में ले आऊँगा।'
English meaning 'Very well. At dawn I will go alone with my charioteer and joyfully bring Vaidehi to this great city.'
अथैवमुक्त्वा प्रययौ खरयुक्तेन रावणः । रथेनादित्यवर्णेन दिशस्सर्वाः प्रकाशयन् ॥
athaivamuktvā prayayau kharayuktena rāvaṇaḥ | rathenādityavarṇena diśassarvāḥ prakāśayan ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहकर रावण गधों से जुते, सूर्य के समान चमकते रथ पर सब दिशाओं को प्रकाशित करता हुआ चल पड़ा।
English meaning Having said this, Ravana set out in a chariot yoked with donkeys, bright as the sun, lighting up all the directions.
स रथो राक्षसेन्द्रस्य नक्षत्रपथगो महान् । सञ्चार्यमाणश्शुशुभे जलदे चन्द्रमा इव ॥
sa ratho rākṣasendrasya nakṣatrapathago mahān | sañcāryamāṇaśśuśubhe jalade candramā iva ||
हिंदी अर्थ नक्षत्रमार्ग पर चलता राक्षसराज का वह विशाल रथ बादलों में चंद्रमा की तरह शोभित हो रहा था।
English meaning The great chariot of the lord of rakshasas, moving along the path of the stars, shone as it went like the moon among clouds.
स मारीचाश्रमं प्राप्य ताटकेयमुपागमत् । मारीचेनार्चितो राजा भक्ष्यभोज्यैरमानुषैः ॥
sa mārīcāśramaṃ prāpya tāṭakeyamupāgamat | mārīcenārcito rājā bhakṣyabhojyairamānuṣaiḥ ||
हिंदी अर्थ मारीच के आश्रम पहुँचकर वह ताटका के पुत्र के पास गया। मारीच ने अमानवीय भक्ष्य-भोज्य से राजा का सत्कार किया।
English meaning Reaching Maricha's hermitage, he approached the son of Tataka. The king was honoured by Maricha with food and drink not of the human kind.
तं स्वयं पूजयित्वा तु आसनेनोदकेन च । अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत् ॥
taṃ svayaṃ pūjayitvā tu āsanenodakena ca | arthopahitayā vācā mārīco vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थ स्वयं आसन और जल देकर उसका सत्कार करके मारीच ने अर्थपूर्ण वचन कहे:
English meaning Having honoured him himself with a seat and water, Maricha spoke words full of meaning:
कच्चित्सुकुशलं राजन्लोकानां राक्षसेश्वर । आशङ्के नाथ जाने त्वं यतस्तूर्णमिहागतः ॥
kaccitsukuśalaṃ rājanlokānāṃ rākṣaseśvara | āśaṅke nātha jāne tvaṃ yatastūrṇamihāgataḥ ||
हिंदी अर्थ 'राजन, राक्षसेश्वर, क्या आपकी प्रजा कुशल से है? स्वामी, मुझे आशंका है, क्योंकि मैं नहीं जानता कि आप इतनी जल्दी यहाँ क्यों आए।'
English meaning 'King, lord of rakshasas, is all well with your people? I am anxious, my lord, for I do not know why you have come here in such haste.'
एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः । ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥
evamukto mahātejā mārīcena sa rāvaṇaḥ | tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīdvākyakovidaḥ ||
हिंदी अर्थ मारीच के ऐसा कहने पर वाक्पटु महातेजस्वी रावण ने कहा:
English meaning Addressed thus by Maricha, Ravana of great splendour, skilled in speech, then said:
आरक्षो मे हतस्तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा । जनस्थानमवध्य तत्सर्वं युधि निपातितम् । तस्य मे कुरु साचिव्यं तस्य भार्यापहारणे ॥
ārakṣo me hatastāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | janasthānamavadhya tatsarvaṃ yudhi nipātitam | tasya me kuru sācivyaṃ tasya bhāryāpahāraṇe ||
हिंदी अर्थ 'तात, अक्लिष्टकर्मा राम ने मेरे रक्षकों को मार डाला है, और अजेय जनस्थान को युद्ध में नष्ट कर दिया है। उसकी पत्नी के हरण में मेरी सहायता करो।'
English meaning 'Dear one, my guardians have been slain by Rama of tireless deeds, and Janasthana, which could not be destroyed, has been laid waste in battle. Help me in carrying off his wife.'
41-42
3.31.41-42
Copy link
राक्षसेन्द्रवचश्श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत् । आख्याता केन सीता सा मित्ररूपेण शत्रुणा । त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः ॥
rākṣasendravacaśśrutvā mārīco vākyamabravīt | ākhyātā kena sītā sā mitrarūpeṇa śatruṇā | tvayā rākṣasaśārdūla ko na nandati nanditaḥ ||
हिंदी अर्थ राक्षसराज के वचन सुनकर मारीच ने कहा, 'मित्र के रूप में किस शत्रु ने आपको सीता के बारे में बताया है? राक्षसशार्दूल, ऐसा कौन है जो आपसे प्रसन्न किए जाने पर भी आनंदित नहीं होता?'
English meaning Hearing the words of the lord of rakshasas, Maricha said, 'Which enemy in the guise of a friend has told you of Sita? Tiger among rakshasas, who is it that does not rejoice in being made happy by you?'
सीतामिहानयस्वेति को ब्रवीति ब्रवीहि मे । रक्षोलोकस्य सर्वस्य कश्शृङ्गं छेत्तुमिच्छति ॥
sītāmihānayasveti ko bravīti bravīhi me | rakṣolokasya sarvasya kaśśṛṅgaṃ chettumicchati ||
हिंदी अर्थ 'मुझे बताइए, कौन आपसे कहता है कि "सीता को यहाँ ले आओ"? कौन सारे राक्षसलोक का सींग काटना चाहता है?'
English meaning 'Tell me, who says to you, "Bring Sita here"? Who wants to cut off the horn of the whole rakshasa world?'
प्रोत्साहयति कश्च त्वां स च शत्रुरसंशयः । अशीविषमुखाद्दंष्ट्रामुद्धर्तुं चेच्छति त्वया ॥
protsāhayati kaśca tvāṃ sa ca śatrurasaṃśayaḥ | aśīviṣamukhāddaṃṣṭrāmuddhartuṃ cecchati tvayā ||
हिंदी अर्थ 'जो आपको उकसा रहा है वह निःसंदेह शत्रु है, जो चाहता है कि आप विषैले साँप के मुँह से दाँत निकालें।'
English meaning 'Whoever urges you on is beyond doubt an enemy, wanting you to pull the fang from the mouth of a venomous snake.'
कर्मणा केन केनासि कापथं प्रतिपादितः । सुखसुप्तस्य ते राजन् प्रहृतं केन मूर्धनि ॥
karmaṇā kena kenāsi kāpathaṃ pratipāditaḥ | sukhasuptasya te rājan prahṛtaṃ kena mūrdhani ||
हिंदी अर्थ 'किसके किस कर्म से आप इस कुमार्ग पर डाले गए हैं? राजन, सुख से सोते हुए आपके सिर पर किसने प्रहार किया है?'
English meaning 'By what deed of his have you been set on this wrong path? Who has struck you on the head, King, while you slept in peace?'
विशुद्धवंशाभिजनाग्रहस्त स्तेजोमदस्संस्थितदोर्विषाणः । उदीक्षितुं रावण नेह युक्तः स संयुगे राघवगन्धहस्ती ॥
viśuddhavaṃśābhijanāgrahasta stejomadassaṃsthitadorviṣāṇaḥ | udīkṣituṃ rāvaṇa neha yuktaḥ sa saṃyuge rāghavagandhahastī ||
हिंदी अर्थ 'रावण, युद्ध में उस गंधहस्ती राघव की ओर देखना भी आपके लिए उचित नहीं, जिसकी सूँड़ उसका विशुद्ध वंश और कुल है, जिसका मद उसका तेज है, और जिसके दाँत उसकी सुगठित भुजाएँ हैं।'
English meaning 'Ravana, it is not fit for you even to look at that scent-elephant Raghava in battle, whose trunk is his pure lineage and birth, whose rut is his might, and whose tusks are his well-formed arms.'
असौ रणान्तः स्थितिसंधिवालो विदग्धरक्षोमृगहा नृसिंहः । सुप्तस्त्वया बोधयितुं न युक्तः शराङ्गपूर्णो निशितासिदंष्ट्रः ॥
asau raṇāntaḥ sthitisaṃdhivālo vidagdharakṣomṛgahā nṛsiṃhaḥ | suptastvayā bodhayituṃ na yuktaḥ śarāṅgapūrṇo niśitāsidaṃṣṭraḥ ||
हिंदी अर्थ 'उस सोते हुए नरसिंह को जगाना आपके लिए उचित नहीं, जिसकी अयाल युद्ध में उसकी दृढ़ता है, जो कुशलता से राक्षस रूपी हिरणों को मारता है, जिसके अंग बाण हैं और दाँत तीखी तलवारें।'
English meaning 'It is not fit for you to wake that sleeping lion among men, whose mane is his steadfastness in battle, who kills rakshasa deer skilfully, whose limbs are arrows and whose fangs are sharp swords.'
चापापहारे भुजवेगपङ्के शरोर्मिमाले सुमहाहवौघे । न रामपातालमुखेऽतिघोरे प्रस्कन्दितुं राक्षसराज युक्तम् ॥
cāpāpahāre bhujavegapaṅke śarormimāle sumahāhavaughe | na rāmapātālamukhe'tighore praskandituṃ rākṣasarāja yuktam ||
हिंदी अर्थ 'राक्षसराज, राम रूपी उस अत्यंत भयानक पाताल में कूदना आपके लिए उचित नहीं, जिसका मगर उसका धनुष है, कीचड़ उसकी भुजाओं का वेग है, लहरें बाणों की मालाएँ हैं और जो युद्ध की महाबाढ़ है।'
English meaning 'King of the rakshasas, it is not fit for you to leap into that very dreadful abyss called Rama, whose crocodile is his bow, whose mire is the strength of his arms, whose waves are garlands of arrows, a great flood of battle.'
प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र लङ्कां प्रसन्नो भव साधु गच्छ । त्वं स्वेषु दारेषु रमस्व नित्यं रामस्सभार्यो रमतां वनेषु ॥
prasīda laṅkeśvara rākṣasendra laṅkāṃ prasanno bhava sādhu gaccha | tvaṃ sveṣu dāreṣu ramasva nityaṃ rāmassabhāryo ramatāṃ vaneṣu ||
हिंदी अर्थ 'लंकेश्वर, राक्षसराज, प्रसन्न होइए। शांत होकर लंका लौट जाइए। आप सदा अपनी पत्नियों के साथ आनंद कीजिए, और राम अपनी पत्नी के साथ वनों में आनंद करें।'
English meaning 'Be gracious, lord of Lanka, king of rakshasas. Be at peace and return to Lanka. Delight always in your own wives, and let Rama with his wife delight in the forests.'
एवमुक्तो दशग्रीवो मारीचेन स रावणः । न्यवर्तत पुरीं लङ्कां विवेश च गृहोत्तमम् ॥
evamukto daśagrīvo mārīcena sa rāvaṇaḥ | nyavartata purīṃ laṅkāṃ viveśa ca gṛhottamam ||
हिंदी अर्थ मारीच के ऐसा कहने पर दशग्रीव रावण लंकापुरी लौट गया और अपने श्रेष्ठ महल में प्रवेश किया।
English meaning Addressed thus by Maricha, ten-headed Ravana turned back to the city of Lanka and entered his splendid palace.