Skip to content
Aranya Kanda Sarga 20 of 75 25 shlokas Journey stop 11
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 20

The Fourteen Fall

अरण्यकांड, सर्ग 20: चौदह राक्षसों का वध

Rama kills all fourteen with his arrows, and Shurpanakha returns to Khara with the news.

राम अपने बाणों से चौदहों को मार देते हैं, और शूर्पणखा यह समाचार लेकर खर के पास लौटती है।

1 3.20.1

ततश्शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता ।
राक्षसानाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥

tataśśūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramamāgatā |
rākṣasānācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā ||

हिंदी अर्थ

तब भयानक शूर्पणखा राघव के आश्रम पर आई और राक्षसों को दोनों भाइयों और सीता को दिखाया।

English meaning

Then the dreadful Shurpanakha came to Raghava's hermitage and pointed out the two brothers and Sita to the rakshasas.

2 3.20.2

ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम् ।
ददृशुस्सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥

te rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ mahābalam |
dadṛśussītayā sārdhaṃ vaidehyā lakṣmaṇena ca ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने महाबली राम को वैदेही सीता और लक्ष्मण के साथ पर्णशाला में बैठे देखा।

English meaning

They saw the mighty Rama seated in the leaf hut with Sita Vaidehi and Lakshmana.

3 3.20.3

तान्दृष्ट्वा राघवश्श्रीमानागतांस्तां च राक्षसीम् ।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ॥

tāndṛṣṭvā rāghavaśśrīmānāgatāṃstāṃ ca rākṣasīm |
abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasam ||

हिंदी अर्थ

उन्हें और उस राक्षसी को आते देखकर श्रीमान राघव राम ने तेजस्वी भाई लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Seeing them and the rakshasi arrive, glorious Rama Raghava said to his brother Lakshmana of blazing splendour:

4 3.20.4

मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः ।
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह ॥

muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ |
imānasyā vadhiṣyāmi padavīmāgatāniha ||

हिंदी अर्थ

'सौमित्रि, क्षण भर सीता के पास रहो। जो इसके पीछे-पीछे यहाँ आए हैं, उन्हें मैं मार डालूँगा।'

English meaning

'Saumitri, stay close by Sita for a moment. I will kill these who have come here following her track.'

5 3.20.5

वाक्यमेतत्ततश्श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः ।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रत्यपूजयत् ॥

vākyametattataśśrutvā rāmasya viditātmanaḥ |
tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāmasya pratyapūjayat ||

हिंदी अर्थ

आत्मज्ञानी राम के ये वचन सुनकर लक्ष्मण ने 'ऐसा ही हो' कहकर उनकी बात का आदर किया।

English meaning

Hearing these words of self-realised Rama, Lakshmana said 'So be it' and honoured his brother's words.

6 3.20.6

राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम् ।
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत् ॥

rāghavo'pi mahaccāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt ||

हिंदी अर्थ

धर्मात्मा राघव ने सोने से सजे अपने महान धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाई और उन राक्षसों से कहा:

English meaning

Righteous Raghava strung his great bow adorned with gold and said to those rakshasas:

7 3.20.7

पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥

putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam ||

हिंदी अर्थ

'हम दशरथ के पुत्र, भाई राम और लक्ष्मण हैं, जो सीता के साथ कठिन दंडकवन में आए हैं।'

English meaning

'We are the brothers Rama and Lakshmana, sons of Dasharatha, who have entered the hard Dandaka forest with Sita.'

8 3.20.8

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ धर्मचारिणौ ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ ॥

phalamūlāśanau dāntau tāpasau dharmacāriṇau |
vasantau daṇḍakāraṇye kimarthamupahiṃsatha ||

हिंदी अर्थ

'हम फल-मूल खाने वाले, संयमी, धर्माचरण करने वाले तपस्वी हैं और दंडकारण्य में रहते हैं। तुम हमें क्यों हानि पहुँचाना चाहते हो?'

English meaning

'We live on fruits and roots, self-controlled ascetics practising dharma, dwelling in the Dandaka forest. Why do you seek to harm us?'

9 3.20.9

युष्मान्पापात्मकान्हन्तुं विप्रकारान्महाहवे ।
ऋषीणां तु नियोगेन प्राप्तोऽहं सशरायुधः ॥

yuṣmānpāpātmakānhantuṃ viprakārānmahāhave |
ṛṣīṇāṃ tu niyogena prāpto'haṃ saśarāyudhaḥ ||

हिंदी अर्थ

'ऋषियों की आज्ञा से मैं धनुष-बाण लेकर तुम पापी अत्याचारियों को महायुद्ध में मारने आया हूँ।'

English meaning

'At the bidding of the sages I have come with bow and arrows to kill you sinful wrongdoers in great battle.'

10 3.20.10

तिष्ठतैवात्र सन्तुष्टा नोपावर्तितुमर्हथ ।
यदि प्राणैरिहार्थो वा निवर्तध्वं निशाचराः ॥

tiṣṭhataivātra santuṣṭā nopāvartitumarhatha |
yadi prāṇairihārtho vā nivartadhvaṃ niśācarāḥ ||

हिंदी अर्थ

'जहाँ हो वहीं संतुष्ट होकर रुको; आगे मत बढ़ो। निशाचरो, यदि प्राण प्यारे हों तो लौट जाओ।'

English meaning

'Stay where you are and be content; do not come closer. If you value your lives, night-rovers, turn back.'

11 3.20.11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नाश्शूलपाणयः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste caturdaśa |
ūcurvācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnāśśūlapāṇayaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके ये वचन सुनकर हाथ में शूल लिए, ब्राह्मणों की हत्या करने वाले वे चौदह राक्षस अत्यंत क्रोधित होकर बोले:

English meaning

Hearing his words, those fourteen rakshasas, slayers of brahmins, spears in hand, said in great anger:

12 3.20.12

क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः ।
त्वमेव हास्यसे प्राणानद्यास्माभिर्हतो युधि ॥

krodhamutpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ |
tvameva hāsyase prāṇānadyāsmābhirhato yudhi ||

हिंदी अर्थ

'हमारे स्वामी महात्मा खर का क्रोध भड़काकर आज तुम ही युद्ध में हमारे हाथों मारे जाकर प्राण गँवाओगे।'

English meaning

'Having roused the anger of our master, the great Khara, it is you who will lose your life today, slain by us in battle.'

13 3.20.13

का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनी ।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्दुमाहवे ॥

kā hi te śaktirekasya bahūnāṃ raṇamūrdhanī |
asmākamagrataḥ sthātuṃ kiṃ punaryoddumāhave ||

हिंदी अर्थ

'तुम अकेले में इतनी शक्ति कहाँ कि युद्ध के मोर्चे पर हम बहुतों के सामने खड़े भी रह सको, लड़ने की तो बात ही क्या?'

English meaning

'What power have you, one against many, even to stand before us at the front of battle, let alone fight?'

14 3.20.14

एहि बाहुप्रयुक्तैर्नः परिघैश्शूलपट्टिसैः ।
प्राणांस्त्यक्षसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम् ॥

ehi bāhuprayuktairnaḥ parighaiśśūlapaṭṭisaiḥ |
prāṇāṃstyakṣasi vīryaṃ ca dhanuśca karapīḍitam ||

हिंदी अर्थ

'आओ! हमारी भुजाओं से चलाए परिघ, शूल और पट्टिशों से तुम अपने प्राण, पराक्रम और हाथ में पकड़ा धनुष, सब खो दोगे।'

English meaning

'Come! Struck by the clubs, spears and pattisas wielded by our arms, you will lose your life, your valour and the bow you grip in your hand.'

15 3.20.15

इत्येवमुक्त्वा सङ्कृद्धा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ॥

ityevamuktvā saṅkṛddhā rākṣasāste caturdaśa |
cikṣipustāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर वे चौदह राक्षस अत्यंत क्रोध में अजेय राघव पर अपने शूल फेंकने लगे।

English meaning

Saying this, the fourteen rakshasas in great fury hurled their spears at the invincible Raghava.

16 3.20.16

तानि शूलानि काकुत्स्थस्समस्तानि चतुर्दश ।
तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषणैः ॥

tāni śūlāni kākutsthassamastāni caturdaśa |
tāvadbhireva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ ने उन सब चौदह शूलों को उतने ही सोने से सजे बाणों से काट डाला।

English meaning

Kakutstha cut down all fourteen spears with just as many gold-adorned arrows.

17 3.20.17

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसन्निभान् ।
जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ॥

tataḥ paścānmahātejā nārācānsūryasannibhān |
jagrāha paramakruddhaścaturdaśa śilāśitān ||

हिंदी अर्थ

फिर उन महातेजस्वी ने अत्यंत क्रोधित होकर पत्थर पर तेज़ किए, सूर्य के समान चमकते चौदह नाराच बाण उठाए।

English meaning

Then the mighty one, in great anger, took up fourteen iron arrows, sharpened on stone and bright as the sun.

18 3.20.18

गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान् ।
मुमोच राघवो बाणान्वज्रानिव शतक्रतुः ॥

gṛhītvā dhanurāyamya lakṣyānuddiśya rākṣasān |
mumoca rāghavo bāṇānvajrāniva śatakratuḥ ||

हिंदी अर्थ

उन्हें लेकर धनुष खींचकर राघव ने राक्षसों को लक्ष्य बनाकर बाण छोड़े, जैसे शतक्रतु इंद्र वज्र छोड़ते हैं।

English meaning

Taking them and drawing his bow, Raghava aimed at the rakshasas and loosed the arrows, as Indra of a hundred sacrifices looses his thunderbolts.

19 3.20.19

रुक्मपुङ्खाश्च विशिखा दीप्ता हेमविभूषिताः ।
ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिराप्लुताः ।
विनिष्पेतुस्तदा भूमौ न्यमज्जन्ताशनिस्वनाः ॥

rukmapuṅkhāśca viśikhā dīptā hemavibhūṣitāḥ |
te bhittvā rakṣasāṃ vegādvakṣāṃsi rudhirāplutāḥ |
viniṣpetustadā bhūmau nyamajjantāśanisvanāḥ ||

हिंदी अर्थ

सुनहरे पंखों वाले, सोने से सजे चमकते बाण वेग से राक्षसों की छातियों को चीरकर रक्त से सने हुए आगे निकले और वज्र जैसी गर्जना के साथ धरती में धँस गए।

English meaning

The blazing arrows, golden-feathered and adorned with gold, pierced the rakshasas' chests with force and, soaked in blood, flew on and sank into the earth with the roar of thunderbolts.

20 3.20.20

ते भिन्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः ।
निपेतुश्शोणितार्द्राङ्गा विकृता विगतासवः ॥

te bhinnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ |
nipetuśśoṇitārdrāṅgā vikṛtā vigatāsavaḥ ||

हिंदी अर्थ

हृदय बिंध जाने पर वे जड़ से कटे वृक्षों की तरह धरती पर गिर पड़े, उनके शरीर रक्त से भीगे, विकृत और प्राणहीन थे।

English meaning

Their hearts pierced, they fell to the ground like trees cut at the root, their bodies wet with blood, disfigured and lifeless.

21 3.20.21

तान् दृष्ट्वा पतितान्भूमौ राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
परित्रस्ता पुनस्तत्र व्यसृजद्भैरवस्वनान् ॥

tān dṛṣṭvā patitānbhūmau rākṣasī krodhamūrchitā |
paritrastā punastatra vyasṛjadbhairavasvanān ||

हिंदी अर्थ

उन्हें धरती पर गिरा देखकर क्रोध से मूर्च्छित और भयभीत राक्षसी वहाँ फिर से भयानक चीखें मारने लगी।

English meaning

Seeing them fallen on the ground, the rakshasi, faint with rage and terrified, again let out dreadful cries there.

22 3.20.22

उपगम्य खरं सा तु किञ्चित्संशुष्कशोणिता ।
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव सल्लकी ॥

upagamya kharaṃ sā tu kiñcitsaṃśuṣkaśoṇitā |
papāta punarevārtā saniryāseva sallakī ||

हिंदी अर्थ

खर के पास जाकर, जिसका रक्त कुछ सूख गया था, वह फिर से दुःखी होकर राल टपकाते सल्लकी वृक्ष की तरह गिर पड़ी।

English meaning

Going to Khara, her blood now somewhat dried, she fell down again in distress, like a sallaki tree oozing resin.

23 3.20.23

पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव सल्लकी ॥

papāta punarevārtā saniryāseva sallakī ||

हिंदी अर्थ

वह फिर से दुःखी होकर राल टपकाते सल्लकी वृक्ष की तरह गिर पड़ी।

English meaning

She fell down again in distress, like a sallaki tree oozing resin.

24 3.20.24

भ्रातुस्समीपे शोकार्ता ससर्ज निनदं मुहुः ।
सस्वरं मुमुचे बाष्पं विषण्णवदना तदा ॥

bhrātussamīpe śokārtā sasarja ninadaṃ muhuḥ |
sasvaraṃ mumuce bāṣpaṃ viṣaṇṇavadanā tadā ||

हिंदी अर्थ

भाई के पास शोक से व्याकुल होकर वह बार-बार चीखने लगी, और उदास मुख से ज़ोर-ज़ोर से रोते हुए आँसू बहाने लगी।

English meaning

Stricken with grief beside her brother, she cried out again and again, and with a downcast face shed tears, wailing aloud.

25 3.20.25

निपातितान् दृश्य रणे तु राक्षसान् प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः ।
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥

nipātitān dṛśya raṇe tu rākṣasān pradhāvitā śūrpaṇakhā punastataḥ |
vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā ||

हिंदी अर्थ

युद्ध में राक्षसों को मारा गया देखकर खर की बहन शूर्पणखा वहाँ से फिर दौड़ी आई थी, और उसने उन सब राक्षसों के वध का पूरा वृत्तांत उसे सुनाया।

English meaning

Having seen the rakshasas struck down in battle, Shurpanakha, Khara's sister, had run back from there, and she told him everything about the killing of all those rakshasas.

Next sarga · Aranya Kanda 21Shurpanakha Goads KharaShurpanakha shames Khara for his weakness and demands that he march against Rama himself.

Characters in this sarga

All characters