Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 93 of 119 27 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 93

Smoke on the Hill

अयोध्याकांड, सर्ग 93: पर्वत पर धुआँ

Nearing Chitrakoot, Bharata sees smoke rising and guesses it marks Rama's hermitage. He goes ahead with Vasishtha and Shatrughna.

चित्रकूट के निकट भरत उठता धुआँ देखकर समझते हैं कि वहीं राम का आश्रम है। वे वसिष्ठ और शत्रुघ्न के साथ आगे बढ़ते हैं।

1 2.93.1

तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः ।
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथास्सम्प्रदुद्रुवुः ॥

tayā mahatyā yāyinyā dhvajinyā vanavāsinaḥ |
arditā yūthapā mattāḥ sayūthāssampradudruvuḥ ||

हिंदी अर्थ

उस विशाल चलती सेना से पीड़ित वनवासी मतवाले झुंड नायक अपने झुंडों के साथ भाग गए।

English meaning

Harassed by that great marching army, the forest dwelling herd leaders in rut fled with their herds.

2 2.93.2

ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समन्ततः ।
दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च ॥

ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca ruravaśca samantataḥ |
dṛśyante vanarājīṣu giriṣvapi nadīṣu ca ||

हिंदी अर्थ

भालू, चित्तीदार हिरणों के झुंड और रुरु हिरण वन की पंक्तियों में, पहाड़ियों पर और नदियों के किनारे चारों ओर दिखाई दिए।

English meaning

Bears, herds of spotted deer and ruru deer were seen all around in the forest groves, on the hills and by the rivers.

3 2.93.3

स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः ।
वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया ॥

sa sampratasthe dharmātmā prīto daśarathātmajaḥ |
vṛto mahatyā nādinyā senayā caturaṅgayā ||

हिंदी अर्थ

दशरथ के धर्मात्मा पुत्र विशाल, गूँजती चतुरंगिणी सेना से घिरे प्रसन्नता से चले।

English meaning

The righteous son of Dasharatha set out gladly, surrounded by the great, resounding four part army.

4 2.93.4

सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः ।
महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः ॥

sāgaraughanibhā senā bharatasya mahātmanaḥ |
mahīṃ sañchādayāmāsa prāvṛṣi dyāmivāmbudaḥ ||

हिंदी अर्थ

महात्मा भरत की सागर की बाढ़ जैसी सेना ने पृथ्वी को वैसे ढक लिया जैसे वर्षा में बादल आकाश को।

English meaning

The army of great souled Bharata, like the ocean's flood, covered the earth as clouds cover the sky in the rains.

5 2.93.5

तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः ।
अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः ॥

turaṅgaughairavatatā vāraṇaiśca mahājavaiḥ |
anālakṣyā ciraṃ kālaṃ tasminkāle babhūva bhūḥ ||

हिंदी अर्थ

घोड़ों के समूहों और अत्यंत वेगवान हाथियों से ढकी पृथ्वी तब बहुत देर तक दिखाई नहीं दी।

English meaning

Spread over by masses of horses and very swift elephants, the earth could not be seen for a long time then.

6 2.93.6

स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहनः ।
उवाच भरत श्श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् ॥

sa yātvā dūramadhvānaṃ supariśrāntavāhanaḥ |
uvāca bharata śśrīmān vasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam ||

हिंदी अर्थ

लंबा मार्ग तय करके, बहुत थके वाहनों के साथ, श्रीमान भरत ने मंत्रियों में श्रेष्ठ वसिष्ठ से कहा:

English meaning

Having gone a long way, his mounts very tired, glorious Bharata said to Vasishtha, best of counsellors:

7 2.93.7

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया ।
व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् ॥

yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā |
vyaktaṃ prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt ||

हिंदी अर्थ

जैसा रूप दिखता है और जैसा मैंने सुना, उससे स्पष्ट है कि हम उस स्थान पर पहुँच गए हैं जिसकी बात भरद्वाज ने की थी।

English meaning

From the look of it and from what I have heard, we have clearly reached the place Bharadvaja spoke of.

8 2.93.8

अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी ।
एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् ॥

ayaṃ giriścitrakūṭa iyaṃ mandākinī nadī |
etatprakāśate dūrānnīlameghanibhaṃ vanam ||

हिंदी अर्थ

यह चित्रकूट पर्वत है, यह मंदाकिनी नदी; वह वन दूर से नीले बादल जैसा चमकता है।

English meaning

This is Mount Chitrakuta, this the river Mandakini; that forest shines from afar like a dark blue cloud.

9 2.93.9

गिरे स्सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति ।
वारणैरवमृद्यन्ते मामकै पर्वतोपमैः ॥

gire ssānūni ramyāṇi citrakūṭasya samprati |
vāraṇairavamṛdyante māmakai parvatopamaiḥ ||

हिंदी अर्थ

अब चित्रकूट पर्वत की सुंदर ढलानें मेरे पर्वत जैसे हाथियों द्वारा रौंदी जा रही हैं।

English meaning

Now the lovely slopes of Mount Chitrakuta are being trampled by my mountain like elephants.

10 2.93.10

मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु ।
नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः ॥

muñcanti kusumānyete nagāḥ parvatasānuṣu |
nīlā ivātapāpāye toyaṃ toyadharā ghanāḥ ||

हिंदी अर्थ

पर्वत की ढलानों पर ये पेड़ फूल गिराते हैं, जैसे गर्मी के अंत में काले बादल जल बरसाते हैं।

English meaning

These trees on the mountain slopes shed flowers, as dark rain clouds shed water at the end of the hot season.

11 2.93.11

किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् ।
मृगैस्समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम् ॥

kinnarācaritaṃ deśaṃ paśya śatrughna parvatam |
mṛgaissamantādākīrṇaṃ makarairiva sāgaram ||

हिंदी अर्थ

शत्रुघ्न, किन्नरों के विचरण वाले इस पर्वत को देखो, जो चारों ओर हिरणों से वैसे भरा है जैसे सागर मकरों से।

English meaning

Shatrughna, see the mountain, a land roamed by kinnaras, filled all around with deer as the sea is with makaras.

12 2.93.12

एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः ।
वायुप्रविद्धा श्शरदि मेघराजिरिवाम्बरे ॥

ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegāḥ pracoditāḥ |
vāyupraviddhā śśaradi megharājirivāmbare ||

हिंदी अर्थ

ये तेज वेग से हाँके गए हिरणों के झुंड शरद के आकाश में हवा से उड़ाई बादलों की पंक्तियों जैसे दिखते हैं।

English meaning

These herds of deer, driven at great speed, look like rows of clouds driven by the wind across the autumn sky.

13 2.93.13

कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी ।
मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः ॥

kurvanti kusumāpīḍān śirassu surabhīnamī |
meghaprakāśaiḥ phalakairdākṣiṇātyā yathā narāḥ ||

हिंदी अर्थ

ये लोग सिर पर फूलों के सुगंधित मुकुट रखते हैं, जैसे दक्षिणी लोग बादल जैसी चमकती ढालें लिए हों।

English meaning

These men put fragrant crowns of flowers on their heads, like southerners carrying shields bright as clouds.

14 2.93.14

निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।
अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा ॥

niṣkūjamiva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam |
ayodhyeva janākīrṇā samprati pratibhāti mā ||

हिंदी अर्थ

भयानक दिखने वाला, मानो चुप हो गया यह वन अब मुझे अयोध्या की तरह लोगों से भरा लगता है।

English meaning

This forest, fearsome to look at, as if fallen silent, now seems to me crowded with people like Ayodhya.

15 2.93.15

खुरैरुदीरितो रेणुर्दावं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।
तं वहत्यनिल श्श्रीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम् ॥

khurairudīrito reṇurdāvaṃ pracchādya tiṣṭhati |
taṃ vahatyanila śśrīghraṃ kurvanniva mama priyam ||

हिंदी अर्थ

खुरों से उठी धूल आकाश को ढककर ठहरी है, और हवा मानो मुझे प्रसन्न करने के लिए उसे शीघ्र उड़ा ले जाती है।

English meaning

The dust raised by hooves covers the sky and stays, and the wind quickly carries it off as if to please me.

16 2.93.16

स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यै रधिष्ठितान् ।
एतान्सम्पततश्श्रीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने ॥

syandanāṃsturagopetānsūtamukhyai radhiṣṭhitān |
etānsampatataśśrīghraṃ paśya śatrughna kānane ||

हिंदी अर्थ

शत्रुघ्न, घोड़ों से जुते, प्रमुख सारथियों द्वारा चलाए इन रथों को वन में तेजी से दौड़ते देखो।

English meaning

Shatrughna, see these chariots yoked with horses, driven by the chief charioteers, speeding through the forest.

17 2.93.17

एतान्वित्रासितान्पश्यबर्हिणः प्रियदर्शनान् ।
एतमाविशत श्श्रीघ्रमधिवासं पतत्रिणः ॥

etānvitrāsitānpaśyabarhiṇaḥ priyadarśanān |
etamāviśata śśrīghramadhivāsaṃ patatriṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

इन डरे हुए सुंदर मोरों को देखो, और इन पक्षियों को शीघ्र अपने घोंसलों में जाते।

English meaning

See these lovely peacocks, frightened, and these birds quickly entering their nests.

18 2.93.18

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे ।
तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा ॥

atimātramayaṃ deśo manojñaḥ pratibhāti me |
tāpasānāṃ nivāso'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā ||

हिंदी अर्थ

यह प्रदेश मुझे अत्यंत मनोहर लगता है। यह स्पष्ट रूप से तपस्वियों का निवास है, स्वर्ग के मार्ग जैसा।

English meaning

This land seems to me exceedingly charming. It is clearly the dwelling of ascetics, like the road to heaven.

19 2.93.19

मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने ।
मनोज्ञरूपा दृश्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः ॥

mṛgā mṛgībhiḥ sahitā bahavaḥ pṛṣatā vane |
manojñarūpā dṛśyante kusumairiva citritāḥ ||

हिंदी अर्थ

वन में अपनी हिरनियों के साथ अनेक चित्तीदार हिरण दिखते हैं, देखने में सुंदर, मानो फूलों से चित्रित।

English meaning

Many spotted deer with their does are seen in the forest, lovely to look at, as if dappled with flowers.

20 2.93.20

साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने ।
यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ ॥

sādhu sainyāḥ pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānane |
yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau ||

हिंदी अर्थ

सैनिक अच्छी तरह आगे बढ़ें और वन में खोजें ताकि वे दोनों नरश्रेष्ठ राम और लक्ष्मण मिल जाएँ।

English meaning

Let the soldiers go on well and search the forest so that those two tigers among men, Rama and Lakshmana, may be found.

21 2.93.21

भरतस्य वचश्श्रुत्वा पुरुषाश्शस्त्रपाणयः ।
विविशु स्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशु स्ततः ॥

bharatasya vacaśśrutvā puruṣāśśastrapāṇayaḥ |
viviśu stadvanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśu stataḥ ||

हिंदी अर्थ

भरत के वचन सुनकर हाथों में शस्त्र लिए वीर उस वन में गए और फिर धुआँ देखा।

English meaning

Hearing Bharata's words, brave men with weapons in hand entered that forest and then saw smoke.

22 2.93.22

ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः ।
नामनुष्ये भवत्यग्नि र्व्यक्तमत्रैव राघवौ ॥

te samālokya dhūmāgramūcurbharatamāgatāḥ |
nāmanuṣye bhavatyagni rvyaktamatraiva rāghavau ||

हिंदी अर्थ

धुएँ की चोटी देखकर वे लौटे और भरत से बोले: जहाँ मनुष्य न हों वहाँ अग्नि नहीं होती; स्पष्ट है दोनों राघव यहीं हैं।

English meaning

Seeing the top of the smoke, they came back and told Bharata: There is no fire where there are no people; clearly the two Raghavas are here.

23 2.93.23

अथ नाऽत्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ ।
अन्ये रामोपमा स्सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः ॥

atha nā'tra naravyāghrau rājaputrau parantapau |
anye rāmopamā ssanti vyaktamatra tapasvinaḥ ||

हिंदी अर्थ

या यदि दोनों नरश्रेष्ठ, शत्रुतापन राजकुमार यहाँ नहीं हैं, तो स्पष्ट है राम जैसे अन्य तपस्वी यहाँ हैं।

English meaning

Or if the two princes, tigers among men and scorchers of foes, are not here, then clearly other ascetics like Rama are.

24 2.93.24

तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् ।
सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः ॥

tacchrutvā bharatasteṣāṃ vacanaṃ sādhusammatam |
sainyānuvāca sarvāṃstānamitrabalamardanaḥ ||

हिंदी अर्थ

सज्जनों द्वारा मान्य उनके वचन सुनकर शत्रुसेना का मर्दन करने वाले भरत ने सब सैनिकों से कहा:

English meaning

Hearing their words, approved by the good, Bharata, crusher of enemy forces, said to all the soldiers:

25 2.93.25

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः ।
अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च ॥

yattā bhavantastiṣṭhantu neto gantavyamagrataḥ |
ahameva gamiṣyāmi sumantro gurureva ca ||

हिंदी अर्थ

यहाँ सावधान रहो; यहाँ से आगे मत जाओ। मैं अकेला सुमंत्र और गुरुजी के साथ जाऊँगा।

English meaning

Stay here alert; do not go on from here. I alone will go, with Sumantra and our teacher.

26 2.93.26

एवमुक्ता स्ततस्सर्वे तत्र तस्थुः समन्तः ।
भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात् ॥

evamuktā statassarve tatra tasthuḥ samantaḥ |
bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhāt ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर वे सब वहाँ चारों ओर खड़े हो गए, और भरत ने जहाँ धुएँ की चोटी थी वहाँ दृष्टि लगाई।

English meaning

Told this, they all stood there all around, and Bharata fixed his gaze where the top of the smoke was.

27 2.93.27

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणाऽपि च भूमिमग्रतः ।
बभूव हृष्टा न चिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा ॥

vyavasthitā yā bharatena sā camūrnirīkṣamāṇā'pi ca bhūmimagrataḥ |
babhūva hṛṣṭā na cireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā ||

हिंदी अर्थ

भरत द्वारा रोकी गई सेना आगे की भूमि को देखती हुई भी जल्दी प्रसन्न हो गई, यह जानकर कि प्रिय राम से मिलन निकट है।

English meaning

Halted by Bharata, though still gazing at the ground ahead, the army soon became joyful, knowing that the meeting with dear Rama was at hand.

Next sarga · Ayodhya Kanda 94The Beauty of ChitrakootUnaware of Bharata's approach, Rama shows Sita the mountain's peaks, waterfalls and flowering trees.

Characters in this sarga

All characters