तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा । रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥
tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā | roṣeṇa mahatā'viṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ ||
हिंदी अर्थ माता की ऐसे निंदा करके महान क्रोध से भरे भरत फिर बोले:
English meaning Having reproached his mother thus, Bharata, seized by great anger, spoke again:
राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि । परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥
rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi | parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava ||
हिंदी अर्थ राज्य से गिरो, कैकेयी, हे क्रूर, दुराचारिणी। धर्म से त्यागी हुई तुम मेरे लिए मरे हुए की तरह मत रोओ।
English meaning Fall from the kingdom, Kaikeyi, cruel one of wicked conduct. Abandoned by dharma, do not weep for me as if I were dead.
किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः । ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥
kinnu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ | yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau ||
हिंदी अर्थ राजा या परम धर्मात्मा राम ने तुम्हारा क्या बिगाड़ा था, कि तुम्हारे कारण दोनों पर मृत्यु और निर्वासन एक साथ आए?
English meaning What harm did the king or the deeply righteous Rama do you, that death and exile came to both alike because of you?
भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् । कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम् ॥
bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt | kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartu ssalokatām ||
हिंदी अर्थ इस कुल का नाश करके तुमने भ्रूणहत्या का पाप कमाया। कैकेयी, नरक जाओ, और पति का लोक न पाओ।
English meaning By destroying this family you have earned the sin of killing an unborn child. Kaikeyi, go to hell, and do not share your husband's world.
यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा । सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥
yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā | sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam ||
हिंदी अर्थ तुमने भयानक कर्म से ऐसा पाप किया, सारे संसार के प्रिय को त्यागकर, और मुझ पर भी भय ला दिया।
English meaning You have done such an evil deed by a terrible act, casting aside one loved by all the world, and brought fear on me too.
त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः । अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः ॥
tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ | ayaśo jīvaloke ca tvayā'haṃ pratipāditaḥ ||
हिंदी अर्थ तुम्हारे कारण मेरे पिता मरे और राम ने वन का आश्रय लिया, और तुमने मुझे जीवलोक में अपयश दिलाया।
English meaning Because of you my father is dead and Rama has taken to the forest, and you have brought me ill fame in the world of the living.
मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके । न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि ॥
mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke | na te'ha mabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini ||
हिंदी अर्थ माता के रूप में मेरी शत्रु, क्रूर, राज्य की लोभी, पतिघातिनी दुराचारिणी, मैं तुमसे बात नहीं करूँगा।
English meaning Enemy in a mother's form, cruel, greedy for the kingdom, wicked one who killed her husband, I will not speak to you.
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः । दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम् ॥
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ | duḥkhena mahatā'viṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm ||
हिंदी अर्थ कौसल्या, सुमित्रा और मेरी अन्य माताएँ तुम कुलदूषिणी को पाकर महान दुख से भर गई हैं।
English meaning Kausalya, Sumitra and my other mothers are overwhelmed with great sorrow, having you, the defiler of the family.
न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः । राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः । यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः । वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः ॥
na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ | rākṣasī tatra jātā'si kulapradhvaṃsinī pituḥ | yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ | vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थ तुम धर्मराज बुद्धिमान अश्वपति की पुत्री नहीं हो; तुम वहाँ पिता के कुल का नाश करने वाली राक्षसी जन्मी हो, क्योंकि तुमने सदा सत्यपरायण धर्मात्मा राम को वन भेजा, और मेरे पिता दुख से स्वर्ग चले गए।
English meaning You are not the daughter of wise Ashvapati, king of dharma; you are a rakshasi born there to destroy your father's family, since by you righteous Rama, always devoted to truth, was sent to the forest, and my father went to heaven from grief.
यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते । भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये ॥
yatpradhānā'si tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte | bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye ||
हिंदी अर्थ जिस पाप की तुम मुख्य कर्ता हो, वह मुझ पर पड़ता है, जो पिता से वंचित, भाइयों से त्यागा हुआ और सारे संसार का अप्रिय है।
English meaning The sin of which you are the chief author falls on me, deprived of my father, abandoned by my brothers, and hateful to all the world.
कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये । कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि ॥
kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye | kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāmini ||
हिंदी अर्थ धर्मपरायण कौसल्या को पुत्र से अलग करके, हे पाप संकल्प वाली, नरकगामिनी, अब तुम कौन सा लोक पाओगी?
English meaning Having parted righteous Kausalya from her son, you of evil resolve, bound for hell, what world will you attain now?
किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् । ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम् ॥
kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam | jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyā'tmasambhavam ||
हिंदी अर्थ हे क्रूर, क्या तुम नहीं समझतीं कि कौसल्या के गर्भ से जन्मे, ज्येष्ठ, पिता समान राम निश्चय ही बंधुओं के आश्रय हैं?
English meaning Cruel one, do you not understand that Rama, born of Kausalya, the eldest, like a father, is surely the refuge of his kin?
अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते । तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः ॥
aṅagapratyaṅagajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate | tasmātpriyatamo mātuḥ priyā eva tu bāndhavāḥ ||
हिंदी अर्थ पुत्र शरीर के हर अंग से और हृदय से भी जन्म लेता है; इसलिए वह माता को सबसे प्रिय होता है, जबकि अन्य बंधु केवल प्रिय होते हैं।
English meaning A son is born from every limb of the body and from the heart too; so he is dearest to his mother, while other kin are only dear.
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता । वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥
anyadā kila dharmajñā surabhi ssurasammatā | vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau ||
हिंदी अर्थ कहते हैं, एक बार धर्मज्ञा, देवताओं से सम्मानित सुरभि ने पृथ्वी पर अपने दो पुत्रों को हल खींचते, लगभग अचेत देखा।
English meaning Once, it is said, Surabhi, wise in dharma and honoured by the gods, saw on the earth her two sons pulling a plough, near senseless.
तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले । रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥
tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale | ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā ||
हिंदी अर्थ अपने दोनों पुत्रों को दोपहर में थककर भूमि पर देखकर वे पुत्रशोक से रो पड़ीं, उनकी आँखें आँसुओं से भरी थीं।
English meaning Seeing her two sons on the ground, worn out at midday, she wept with grief for her sons, her eyes full of tears.
अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः । बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः ॥
adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ | bindavaḥ patitā gātre sūkṣmā ssurabhigandhinaḥ ||
हिंदी अर्थ जब महात्मा देवराज उनके नीचे से जा रहे थे, तब उनके शरीर पर छोटी सुगंधित बूँदें गिरीं।
English meaning As the great souled king of the gods passed below her, tiny fragrant drops fell on his body.
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् । सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः ॥
indro'pyaśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam | surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ ||
हिंदी अर्थ अपने शरीर पर गिरे उन पवित्र सुगंधित आँसुओं को देखकर देवेश्वर इंद्र ने उन्हें सुरभि का माना।
English meaning Seeing those holy scented tears fall on his body, Indra, lord of the gods, thought of Surabhi as the one most worthy.
निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम् । आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम् ॥
nirīkṣamāṇa śśakrastāṃ dadarśa surabhiṃ sthitām | ākāśe viṣṭhitāṃ dīnāṃ rudantīṃ bhṛśaduḥkhitām ||
हिंदी अर्थ चारों ओर देखते हुए इंद्र ने सुरभि को आकाश में खड़ी, दीन, रोती और अत्यंत दुखी देखा।
English meaning Looking about, Shakra saw Surabhi standing in the sky, wretched, weeping and deeply grieved.
तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम् । इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः ॥
tāṃ dṛṣṭvā śokasantaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm | indraḥ prāñjalirudvigna ssurarājo'bravīdvacaḥ ||
हिंदी अर्थ उन यशस्विनी को शोक से जलती देखकर वज्रधारी देवराज इंद्र ने व्याकुल होकर हाथ जोड़कर कहा:
English meaning Seeing the glorious one burning with grief, Indra, king of the gods, wielder of the thunderbolt, troubled, said with folded hands:
भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् । कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥
bhayaṃ kacchinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat | kutonimattaśśokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi ||
हिंदी अर्थ क्या हम पर कहीं से कोई बड़ा भय है? तुम्हारा शोक किस कारण है? बताओ, हे सबका हित चाहने वाली।
English meaning Is there some great danger to us from anywhere? Why do you grieve? Tell me, you who wish the good of all.
एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता । प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥
evamuktā tu surabhi ssurarājena dhīmatā | pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā ||
हिंदी अर्थ बुद्धिमान देवराज के ऐसा कहने पर धीर, वाणी में कुशल सुरभि ने उत्तर दिया:
English meaning Addressed thus by the wise king of the gods, steady Surabhi, skilled in speech, replied:
23-24
2.74.23-24
Copy link
शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः । अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ । एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ । बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप ॥
śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiñcitkutaścidamarādhipaḥ | ahaṃ magnau tu śocāmi svaputrau viṣame sthitau | etau dṛṣṭvā kṛśau dīnau sūryaraśmipratāpitau | bādhyamānau balīvardhau karṣakeṇa surādhipa ||
हिंदी अर्थ पाप शांत हो; हे देवाधिपति, आपको कहीं से कोई भय नहीं। मैं कष्ट में डूबे अपने दो पुत्रों के लिए शोक करती हूँ। हे सुराधिप, इन दोनों बैलों को दुबले और दीन, सूर्य की किरणों से तपे और किसान द्वारा पीड़ित देखकर,
English meaning May evil be averted; there is no danger to you from anywhere, lord of the immortals. I grieve for my two sons sunk in hardship. Lord of the gods, seeing these two bulls, thin and wretched, scorched by the sun's rays and goaded by the farmer,
ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ । यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥
mamakāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau | yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ ||
हिंदी अर्थ मेरे अपने शरीर से जन्मे, दुखी और भार से पीड़ित, इन्हें देखकर मैं संतप्त हूँ। पुत्र जैसा कोई प्रिय नहीं।
English meaning born of my own body, suffering and crushed by the load, I am tormented. There is nothing as dear as a son.
यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत् । तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥
yasyāḥ putrasahasraistu kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagat | tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śakro na sutānmanyate param ||
हिंदी अर्थ जिनके हजारों पुत्रों से यह सारा जगत भरा है, उन्हें रोते देखकर इंद्र ने पुत्रों से बढ़कर कुछ नहीं माना।
English meaning Seeing her weep, she whose thousands of sons fill this whole world, Shakra thought nothing greater than sons.
27-28
2.74.27-28
Copy link
सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया । श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया । यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक् । किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥
sadā'pratimavṛttāyāḥ lokadhāraṇakāmyayā | śrīmatyā guṇanityāyā ssvabhāvapariceṣṭayā | yasyāḥ putrasahasrāṇi sā'pi śocati kāmadhuk | kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati ||
हिंदी अर्थ यदि वे भी शोक करती हैं, अनुपम आचरण वाली, संसार को धारण करने की इच्छा से अपने स्वभाव से कर्म करने वाली, श्रीमती, सदा गुणवती कामधेनु, जिनके हजारों पुत्र हैं, तो राम के बिना कौसल्या कैसे जिएँगी?
English meaning If even she grieves, the wish fulfilling cow of matchless conduct, glorious, ever virtuous, acting by her own nature to sustain the world, who has thousands of sons, how much more will Kausalya, without Rama, suffer?
एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता । तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥
ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā | tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase ||
हिंदी अर्थ इस एक पुत्र वाली साध्वी को तुमने पुत्रहीन कर दिया। इसलिए तुम सदा दुख पाओगी, मरने के बाद भी और यहाँ भी।
English meaning This virtuous woman with one son has been made childless by you. So you will always reap sorrow, both after death and here.
अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् । वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥
ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām | vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ ||
हिंदी अर्थ मैं निःसंदेह अपने भाई और पिता का पूरा सम्मान करूँगा और उनका यश बढ़ाऊँगा।
English meaning I will, without doubt, pay full honour to my brother and my father and increase their fame.
अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम् । स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥
anāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahābalam | svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam ||
हिंदी अर्थ मैं कौसल्या के महाबली पुत्र को वापस लाऊँगा, और मैं स्वयं मुनियों से सेवित वन में जाऊँगा।
English meaning I will bring back Kausalya's mighty son, and I myself will enter the forest frequented by sages.
न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम् । शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥
na hyahaṃ pāpasaṅkalpe pāpe pāpaṃ tvayā kṛtam | śakto dhārayituṃ paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ ||
हिंदी अर्थ हे पाप संकल्प वाली पापिनी, नागरिक आँसुओं से रुँधे गले से मुझे देखें, तब मैं तुम्हारा किया पाप नहीं सह सकता।
English meaning Wicked one of evil intent, I cannot bear the sin you have done while the citizens look at me with tearful throats.
सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश । रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥
sā tvamagniṃ praviśa vā svayaṃ vā daṇḍakānviśa | rajjuṃ badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam ||
हिंदी अर्थ अग्नि में प्रवेश करो, या स्वयं दंडक वन जाओ, या गले में रस्सी बाँधो; तुम्हारे लिए और कोई मार्ग नहीं।
English meaning Enter the fire, or go yourself to the Dandaka forest, or tie a rope around your neck; there is no other way for you.
अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे । कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥
ahamapyavanīṃ prāpte rāme satyaparākrame | kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ ||
हिंदी अर्थ जब सत्यपराक्रमी राम पृथ्वी पाएँगे, तब मैं भी कलंक दूर करके कृतकृत्य हो जाऊँगा।
English meaning When Rama of true valour has gained the earth, I too, with the stain driven off, will have fulfilled my duty.
इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः । पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः ॥
iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ | papāta bhuvi saṅkṛddho niśśvasanniva pannagaḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहकर, वन में भाले और अंकुश से हाँके हाथी की तरह, वे क्रोध में साँप की तरह फुफकारते हुए भूमि पर गिर पड़े।
English meaning Saying this, like an elephant in the forest driven by lance and goad, he fell to the ground in fury, hissing like a serpent.
संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः । बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥
saṃraktanetra śśithilāmbharastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ parantapaḥ | babhūva bhūmau patito nṛpātmajaśśacīpateḥ keturivotsavakṣaye ||
हिंदी अर्थ लाल आँखों वाले, ढीले वस्त्रों वाले, सब आभूषण बिखेरे, शत्रुतापन राजकुमार उत्सव के अंत में इंद्र के ध्वज की तरह भूमि पर गिरे पड़े थे।
English meaning With reddened eyes, his clothes loosened, all his ornaments shaken off, the prince, scorcher of foes, lay fallen on the ground like Indra's banner at the end of a festival.