Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 71 of 119 47 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 71

The Road Back

अयोध्याकांड, सर्ग 71: लौटने का मार्ग

Bharata travels for days across rivers and forests. As he nears Ayodhya he sees it dull and lifeless and his fear grows.

भरत कई दिनों तक नदियाँ और वन पार करते हैं। अयोध्या के निकट पहुँचकर वे उसे उदास और निर्जीव पाते हैं और उनका भय बढ़ता है।

1 2.71.1

स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम् ॥

sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmām dyutimān samtīrvāvekṣya tām nadīm ||

हिंदी अर्थ

राजगृह से पूर्व की ओर निकलकर पराक्रमी और तेजस्वी राजकुमार ने सुदामा नदी को देखकर पार किया।

English meaning

Setting out eastward from Rajagriha, the mighty and radiant prince crossed the Sudama river after looking it over.

2 2.71.2

ह्लादिनीम् दूर पाराम् च प्रत्यक् स्रोतः तरन्गिणीम् ।
शतद्रूम् अतरत् श्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकु नन्दनः ॥

hlādinīm dūra pārām ca pratyak srotaḥ tarangiṇīm |
śatadrūm atarat śrīmān nadīm ikṣvāku nandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

इक्ष्वाकुओं के आनंद श्रीमान भरत ने चौड़े पाट वाली ह्लादिनी और पश्चिम बहती लहरों वाली शतद्रु नदी पार की।

English meaning

The glorious delight of the Ikshvakus crossed the Hladini, wide from bank to bank, and the Shatadru, its waves flowing westward.

3 2.71.3

एल धाने नदीम् तीर्त्वा प्राप्य च अपर पर्पटान् ।
शिलाम् आकुर्वतीम् तीर्त्वाआग्नेयम् शल्य कर्तनम् ॥

ela dhāne nadīm tīrtvā prāpya ca apara parpaṭān |
śilām ākurvatīm tīrtvāāgneyam śalya kartanam ||

हिंदी अर्थ

एलधान में नदी पार करके और अपरपर्पट पहुँचकर उन्होंने शिला और आकुर्वती पार की, फिर आग्नेय और शल्यकर्तन।

English meaning

Crossing the river at Eladhana and reaching Aparaparpata, he crossed the Shila and the Akurvati, then Agneya and Shalyakartana.

4 2.71.4

सत्य सम्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिला वहाम् ।
अत्ययात् स महा शैलान् वनम् चैत्र रथम् प्रति ॥

satya samdhaḥ śuciḥ śrīmān prekṣamāṇaḥ śilā vahām |
atyayāt sa mahā śailān vanam caitra ratham prati ||

हिंदी अर्थ

सत्यप्रतिज्ञ, पवित्र और श्रीमान, शिलावहा को देखते हुए, वे बड़े पर्वतों को पार करके चैत्ररथ वन की ओर गए।

English meaning

True to his word, pure and glorious, looking at the Shilavaha, he passed great mountains toward the Chaitraratha forest.

5 2.71.5

सरस्वतीम् च गङ्गाम् च उग्मेन प्रतिपद्य च ।
उत्तरम् वीरमत्स्यानाम् भारुण्डम् प्राविशद्वनम् ॥

sarasvatīm ca gaṅgām ca ugmena pratipadya ca |
uttaram vīramatsyānām bhāruṇḍam prāviśadvanam ||

हिंदी अर्थ

सरस्वती और गंगा के संगम पर पहुँचकर वे वीरमत्स्य देश के उत्तर में भारुंड वन में प्रवेश कर गए।

English meaning

Reaching the meeting of the Sarasvati and the Ganga, he entered the Bharunda forest north of the Viramatsyas.

6 2.71.6

वेगिनीम् च कुलिन्ग आख्याम् ह्रादिनीम् पर्वत आवृताम् ।
यमुनाम् प्राप्य सम्तीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा ॥

veginīm ca kulinga ākhyām hrādinīm parvata āvṛtām |
yamunām prāpya samtīrṇo balam āśvāsayat tadā ||

हिंदी अर्थ

वेगवती कुलिंगा, पर्वतों से घिरी ह्लादिनी को पार करके और यमुना पहुँचकर पार करके उन्होंने सेना को विश्राम दिया।

English meaning

Crossing the swift Kulinga, the Hladini ringed by mountains, and reaching and crossing the Yamuna, he let the army rest.

7 2.71.7

शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायात् आदाय च उदकम् ॥

śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntān āśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyāt ādāya ca udakam ||

हिंदी अर्थ

अंगों को ठंडा करके और थके घोड़ों को विश्राम देकर, वहाँ स्नान करके और जल पीकर, जल लेकर वे आगे चले।

English meaning

Cooling their limbs and refreshing the tired horses, bathing there and drinking, he took water and went on.

8 2.71.8

राज पुत्रः महा अरण्यम् अनभीक्ष्ण उपसेवितम् ।
भद्रः भद्रेण यानेन मारुतः खम् इव अत्ययात् ॥

rāja putraḥ mahā araṇyam anabhīkṣṇa upasevitam |
bhadraḥ bhadreṇa yānena mārutaḥ kham iva atyayāt ||

हिंदी अर्थ

उत्तम राजकुमार अपने उत्तम वाहन पर एक विशाल, कम आने जाने वाले वन से वैसे निकले जैसे वायु आकाश से।

English meaning

The noble prince passed through a great, rarely visited forest on his fine carriage, as the wind passes through the sky.

9 2.71.9

भागीरथीम् दुष्प्रतरामम्शुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णम् प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥

bhāgīrathīm duṣpratarāmamśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇam prāgvaṭe viśrute pure ||

हिंदी अर्थ

अंशुधान में राघव शीघ्र प्रसिद्ध प्राग्वट नगर में कठिनाई से पार होने वाली महानदी भागीरथी पहुँचे।

English meaning

At Amshudhana the Raghava quickly reached the great river Bhagirathi, hard to cross, at the famed town of Pragvata.

10 2.71.10

स गङ्गाम् प्राग्वटे तीर्त्वे समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबलस्ताम् स तीर्त्वाथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥

sa gaṅgām prāgvaṭe tīrtve samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabalastām sa tīrtvātha samāyāddharmavardhanam ||

हिंदी अर्थ

प्राग्वट में गंगा पार करके वे कुटिकोष्ठिका आए; सेना सहित उसे पार करके वे धर्मवर्धन पहुँचे।

English meaning

Crossing the Ganga at Pragvata he came to the Kutikoshthika; crossing that with his army, he came to Dharmavardhana.

11 2.71.11

तोरणम् दक्षिण अर्धेन जम्बू प्रस्थम् उपागमत् ।
वरूथम् च ययौ रम्यम् ग्रामम् दशरथ आत्मजः ॥

toraṇam dakṣiṇa ardhena jambū prastham upāgamat |
varūtham ca yayau ramyam grāmam daśaratha ātmajaḥ ||

हिंदी अर्थ

तोरण के दक्षिणी भाग से वे जंबूप्रस्थ पहुँचे, और दशरथ पुत्र सुंदर वरूथ गाँव गए।

English meaning

By the southern side of Torana he reached Jambuprastha, and Dasharatha's son went on to the lovely village of Varutha.

12 2.71.12

तत्र रम्ये वने वासम् कृत्वा असौ प्रान् मुखो ययौ ।
उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥

tatra ramye vane vāsam kṛtvā asau prān mukho yayau |
udyānam ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ सुंदर वन में ठहरकर वे पूर्व की ओर उज्जिहाना के उद्यान गए, जहाँ प्रियक वृक्ष हैं।

English meaning

Having stayed in a lovely forest there, he went east to the garden of Ujjihana, where the priyaka trees grow.

13 2.71.13

सालाम्स् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्य अथ भरतः वाहिनीम् त्वरितः ययौ ॥

sālāms tu priyakān prāpya śīghrān āsthāya vājinaḥ |
anujñāpya atha bharataḥ vāhinīm tvaritaḥ yayau ||

हिंदी अर्थ

साल और प्रियक वृक्षों तक पहुँचकर और तेज घोड़ों पर चढ़कर भरत सेना को आज्ञा देकर शीघ्रता से चले।

English meaning

Reaching the sala and priyaka trees and mounting swift horses, Bharata gave orders to the army and went on in haste.

14 2.71.14

वासम् कृत्वा सर्व तीर्थे तीर्त्वा च उत्तानकाम् नदीम् ।
अन्या नदीः च विविधाः पार्वतीयैअः तुरम् गमैः ॥

vāsam kṛtvā sarva tīrthe tīrtvā ca uttānakām nadīm |
anyā nadīḥ ca vividhāḥ pārvatīyaiaḥ turam gamaiḥ ||

हिंदी अर्थ

सर्वतीर्थ में ठहरकर और पहाड़ी घोड़ों पर उत्तानका नदी और अनेक अन्य नदियाँ पार करके,

English meaning

Staying at Sarvatirtha and crossing the Uttanaka river and many other rivers on mountain bred horses,

15 2.71.15

हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।
ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम् ॥

hasti pṛṣṭhakam āsādya kuṭikām atyavartata |
tatāra ca nara vyāghraḥ lauhitye sa kapīvatīm ||

हिंदी अर्थ

हस्तिपृष्ठक पहुँचकर उन्होंने कुटिका पार की, और नरश्रेष्ठ ने लौहित्य में कपीवती पार की।

English meaning

Reaching Hastiprishthaka, he passed the Kutika, and the tiger among men crossed the Kapivati at Lauhitya.

16 2.71.16

एक साले स्थाणुमतीम् विनते गोमतीम् नदीम् ।
कलिन्ग नगरे च अपि प्राप्य साल वनम् तदा ॥

eka sāle sthāṇumatīm vinate gomatīm nadīm |
kalinga nagare ca api prāpya sāla vanam tadā ||

हिंदी अर्थ

एकसाल में स्थाणुमती और विनत में गोमती नदी पार करके, और कलिंग नगर में साल वन पहुँचकर,

English meaning

At Ekasala he crossed the Sthanumati and at Vinata the Gomati river, and reaching the sala forest at Kalinga town,

17 2.71.17

भरतः क्षिप्रम् आगच्चत् सुपरिश्रान्त वाहनः ।
वनम् च समतीत्य आशु शर्वर्याम् अरुण उदये ॥

bharataḥ kṣipram āgaccat supariśrānta vāhanaḥ |
vanam ca samatītya āśu śarvaryām aruṇa udaye ||

हिंदी अर्थ

भरत बहुत थके घोड़ों के साथ शीघ्र आए; और वन को तेजी से पार करके, रात में अरुणोदय के समय,

English meaning

Bharata came quickly, his horses very weary; and swiftly passing the forest, at dawn while it was still night,

18 2.71.18

अयोध्याम् मनुना राज्ञा निर्मिताम् स ददर्श ह ।
ताम् पुरीम् पुरुष व्याघ्रः सप्त रात्र उषिटः पथि ॥

ayodhyām manunā rājñā nirmitām sa dadarśa ha |
tām purīm puruṣa vyāghraḥ sapta rātra uṣiṭaḥ pathi ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने राजा मनु द्वारा बनाई अयोध्या देखी। नरश्रेष्ठ ने उस नगर के मार्ग में सात रातें बिताई थीं।

English meaning

he saw Ayodhya, built by King Manu. The tiger among men had spent seven nights on the road to that city.

19 2.71.19

अयोध्याम् अग्रतः दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ।
एषा न अतिप्रतीता मे पुण्य उद्याना यशस्विनी ॥

ayodhyām agrataḥ dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt |
eṣā na atipratītā me puṇya udyānā yaśasvinī ||

हिंदी अर्थ

आगे अयोध्या देखकर उन्होंने सारथी से कहा: पवित्र उद्यानों वाली यह यशस्वी नगरी मुझे बहुत प्रसन्न नहीं दिखती।

English meaning

Seeing Ayodhya ahead, he said to the charioteer: This famed city of holy gardens does not look very cheerful to me.

20 2.71.20

अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु मृत्तिका ।
यज्वभिर् गुण सम्पन्नैः ब्राह्मणैः वेद पारगैः ॥

ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍu mṛttikā |
yajvabhir guṇa sampannaiḥ brāhmaṇaiḥ veda pāragaiḥ ||

हिंदी अर्थ

सारथी, पीली मिट्टी वाली अयोध्या दूर से दिखती है, यज्ञ करने वालों की, वेदों में पारंगत गुणवान ब्राह्मणों की नगरी,

English meaning

Charioteer, Ayodhya with its pale earth is seen from afar, the city of sacrificers, of virtuous brahmins who have mastered the Vedas,

21 2.71.21

भूयिष्ठम् ऋषैः आकीर्णा राज ऋषि वर पालिता ।
अयोध्यायाम् पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ॥

bhūyiṣṭham ṛṣaiḥ ākīrṇā rāja ṛṣi vara pālitā |
ayodhyāyām purā śabdaḥ śrūyate tumulo mahān ||

हिंदी अर्थ

ऋषियों से भरी और श्रेष्ठ राजर्षि द्वारा रक्षित। पहले अयोध्या में बड़ा भारी शोर सुनाई देता था,

English meaning

full of sages and guarded by the best of royal sages. Formerly a great, tumultuous sound was heard in Ayodhya,

22 2.71.22

समन्तान् नर नारीणाम् तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ।
उद्यानानि हि साय अह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः ॥

samantān nara nārīṇām tam adya na śṛṇomy aham |
udyānāni hi sāya ahne krīḍitvā uparataiḥ naraiḥ ||

हिंदी अर्थ

चारों ओर पुरुषों और स्त्रियों का; आज मैं वह नहीं सुनता। सांझ को उद्यान, खेल पूरा करके लौटते लोगों से,

English meaning

of men and women on every side; today I do not hear it. In the evening the gardens, with men who had finished their play,

23 2.71.23

समन्तात् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते मम अन्यदा ।
तानि अद्य अनुरुदन्ति इव परित्यक्तानि कामिभिः ॥

samantāt vipradhāvadbhiḥ prakāśante mama anyadā |
tāni adya anurudanti iva parityaktāni kāmibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

चारों ओर दौड़ते, दूसरे समय मुझे चमकते दिखते थे; आज प्रेमियों से त्यागे गए वे मानो रो रहे हैं।

English meaning

running about on every side, would shine for me at other times; today, abandoned by lovers, they seem to weep.

24 2.71.24

अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः ॥

araṇya bhūtā iva purī sārathe pratibhāti me |
na hi atra yānaiḥ dṛśyante na gajaiḥ na ca vājibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

सारथी, नगरी मुझे वन जैसी लगती है। यहाँ कोई प्रमुख लोग वाहनों, हाथियों या घोड़ों पर नहीं दिखते,

English meaning

Charioteer, the city seems to me like a wilderness. No leading men are seen here in carriages, on elephants or on horses,

25 2.71.25

निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥

niryāntaḥ vā abhiyāntaḥ vā nara mukhyā yathā puram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca ||

हिंदी अर्थ

पहले की तरह बाहर जाते या भीतर आते। पहले उद्यान आनंद और उल्लास से भरे चमकते थे,

English meaning

going out or coming in as before. Formerly the gardens shone, joyful and full of revelry,

26 2.71.26

जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥

janānām ratisamyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya vaśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

और लोगों के सुख के लिए बहुत गुणवान थे; आज मैं उन सबको पूरी तरह आनंदहीन देखता हूँ।

English meaning

and rich in delights for people's pleasures; today I see them all utterly without joy.

27 2.71.27

स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम् ॥

srastaparṇairanupatham vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdo mattānām mṛgapakṣiṇām ||

हिंदी अर्थ

मार्ग के पेड़ पत्ते गिराते मानो रो रहे हैं, अब भी मस्त पशु पक्षियों की आवाज नहीं सुनाई देती,

English meaning

With trees along the road dropping their leaves as if crying out, even now the sound of joyful beasts and birds is not heard,

28 2.71.28

सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु ।
चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः ॥

samraktām madhurām vāṇīm kalam vyāharatām bahu |
candanāgurusampṛkto dhūpasammūrcito'tulaḥ ||

हिंदी अर्थ

जो बहुत से मीठे, अनुरागी, कोमल स्वर बोलते थे। चंदन और अगरु मिली, धूप से भरी, अनुपम हवा,

English meaning

uttering many sweet, impassioned, soft calls. The breeze, mixed with sandal and aloe and thick with incense, matchless,

29 2.71.29

प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः ॥

pravāti pavanaḥ śrīmān kim nu nādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānām koṇasamghaṭṭitaḥ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

सुंदर, आज पहले की तरह क्यों नहीं बहती? और भेरी, मृदंग और कोण से बजती वीणाओं की ध्वनि,

English meaning

lovely, why does it not blow today as before? And the sound of drums, tabors and lutes struck with the bow,

30 2.71.30

किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥

kimadya śabdo virataḥ sadā'dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca ||

हिंदी अर्थ

जो पहले सदा जीवंत थी, आज क्यों रुक गई? मैं अनेक अनिष्ट और अशुभ संकेत देखता हूँ,

English meaning

why has it stopped today, that was always lively before? I see many unwelcome and evil signs,

31 2.71.31

निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ।
सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु ॥

nimittāni amanojñāni tena sīdati te manaḥ |
sarvathā kuśalam sūta durlabham mama bandhuṣu ||

हिंदी अर्थ

अप्रिय शकुन, और इसलिए मेरा मन डूबता है। सारथी, हर प्रकार से मेरे बंधुओं में कुशल दुर्लभ है,

English meaning

unpleasant omens, and so my mind sinks. Charioteer, in every way welfare among my kin is hard to find,

32 2.71.32

तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे ।
विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः ॥

tathā hyasati sammohe hṛdayam sīdatīva me |
viṣaṇṇaḥ śāntahṛdayastrastaḥ sululitendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

क्योंकि मोह न होने पर भी मेरा हृदय डूबता सा है। उदास, शांत हृदय, डरे हुए, विचलित इंद्रियों वाले,

English meaning

for though there is no confusion, my heart seems to sink. Dejected, his heart subdued, frightened, his senses shaken,

33 2.71.33

भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः ॥

bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśat śrānta vāhanaḥ ||

हिंदी अर्थ

भरत शीघ्र इक्ष्वाकुओं से रक्षित नगरी में आए; थके घोड़ों के साथ वे वैजयंत द्वार से प्रवेश कर गए।

English meaning

Bharata quickly entered the city guarded by the Ikshvakus; with tired horses he entered by the Vaijayanta gate.

34 2.71.34

द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ ।
स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम् ॥

dvāhsthaiḥ utthāya vijayam pṛṣṭaḥ taiḥ sahitaḥ yayau |
sa tu aneka agra hṛdayo dvāhstham pratyarcya tam janam ||

हिंदी अर्थ

द्वारपालों ने उठकर उन्हें विजय की शुभकामना दी, और वे उनके साथ चले; अस्थिर हृदय से उन्होंने द्वारपालों का अभिवादन लौटाया।

English meaning

The gatekeepers rose and wished him victory, and he went on with them; his heart unsettled, he returned the gatekeepers' greeting.

35 2.71.35

सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ।
किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ ॥

sūtam aśva pateḥ klāntam abravīt tatra rāghavaḥ |
kimaham tvarayānītaḥ kāraṇena vinānagha ||

हिंदी अर्थ

वहाँ राघव ने अश्वपति के थके सारथी से कहा: हे निष्पाप, मुझे बिना कारण जल्दी में क्यों लाया गया?

English meaning

There the Raghava said to Ashvapati's tired charioteer: Sinless one, why was I brought here in haste without reason?

36 2.71.36

अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने ॥

aśubhāśaṅki hṛdayam śīlam ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvam nṛpatīnām vināśane ||

हिंदी अर्थ

मेरा हृदय अशुभ की आशंका करता है और मेरा धैर्य गिरता सा है। जैसे लक्षण हमने पहले राजाओं के विनाश पर सुने हैं,

English meaning

My heart fears evil and my composure seems to fall away. Such signs as we have heard of before at the death of kings,

37 2.71.37

आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥

ākārāḥ tān aham sarvān iha paśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye ||

हिंदी अर्थ

वे सब लक्षण, सारथी, मैं यहाँ देखता हूँ। मैं घरों को बिना बुहारे और रूखे देखता हूँ,

English meaning

all those signs, charioteer, I see here. I notice houses unswept and rough,

38 2.71.38

असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च ॥

asamyatakavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammedanena ca ||

हिंदी अर्थ

उनके द्वार बंद नहीं, किसी शोभा के बिना, बलि कर्म और धूप की सुगंध के बिना,

English meaning

their doors not closed, without any splendour, without offerings and without the fragrance of incense,

39 2.71.39

अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥

anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alaksmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham ||

हिंदी अर्थ

उनके परिवार भूखे, उनके लोग कांतिहीन। मैं गृहस्थों के घरों को लक्ष्मीहीन देखता हूँ।

English meaning

their families unfed, their people without lustre. I see the householders' homes without prosperity.

40 2.71.40

अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥

apetamālyaśobhāni asammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram ||

हिंदी अर्थ

मालाओं की शोभा से रहित, बिना बुहारे आँगनों वाले देवालय सूने हैं और पहले की तरह नहीं चमकते।

English meaning

The temples, bereft of the beauty of garlands, their courtyards unswept, are empty and do not shine as before.

41 2.71.41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥

devatārcāḥ praviddhāśca yajñgoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā ||

हिंदी अर्थ

देवमूर्तियाँ उपेक्षित हैं, और यज्ञशालाएँ भी। माला की दुकानों में आज वस्तुएँ पहले की तरह नहीं चमकतीं।

English meaning

The images of the gods are neglected, and the sacrificial halls likewise. Wares do not shine in the garland shops today as they did.

42 2.71.42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥

dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasamvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ ||

हिंदी अर्थ

व्यापारी भी आज यहाँ पहले की तरह नहीं दिखते, चिंता से व्याकुल हृदय, उनका व्यापार नष्ट और रुका हुआ।

English meaning

Even the merchants are not seen here today as before, their hearts troubled with worry, their trade ruined and held back.

43 2.71.43

देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा ॥

devāyatanacaityeṣudīnāḥ pakṣigaṇāstathā ||

हिंदी अर्थ

और देवालयों और चैत्यों में पक्षियों के झुंड दीन दिखते हैं।

English meaning

And in the temples and shrines the flocks of birds look wretched.

44 2.71.44

मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् ।
सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे ॥

malinam ca aśru pūrṇa akṣam dīnam dhyāna param kṛśam |
sastrī pumsam ca paśyāmi janam utkaṇṭhitam pure ||

हिंदी अर्थ

मैं नगर में स्त्री पुरुषों को मलिन, आँसुओं से भरी आँखों वाले, दीन, चिंता में डूबे, दुबले और व्याकुल देखता हूँ।

English meaning

I see the people in the city, women and men, soiled, eyes full of tears, wretched, lost in thought, thin and anxious.

45 2.71.45

इति एवम् उक्त्वा भरतः सूतम् तम् दीन मानसः ।
तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ ॥

iti evam uktvā bharataḥ sūtam tam dīna mānasaḥ |
tāni aniṣṭāni ayodhyāyām prekṣya rāja gṛham yayau ||

हिंदी अर्थ

सारथी से ऐसा कहकर, दुखी मन भरत अयोध्या में वे अशुभ लक्षण देखकर राजमहल गए।

English meaning

Having said this to the charioteer, Bharata, heavy at heart, seeing those evil signs in Ayodhya, went to the royal palace.

46 2.71.46

ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् ।
रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् ।
दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव ॥

tām śūnya śṛnga aṭaka veśma rathyām |
rajo aruṇa dvāra kapāṭa yantrām |
dṛṣṭvā purīm indra purī prakāśām |
duhkhena sampūrṇataraḥ babhūva ||

हिंदी अर्थ

इंद्रपुरी जैसी चमकने वाली नगरी को सूने चौराहों, घरों और गलियों वाली, धूल से लाल द्वार, किवाड़ और यंत्रों वाली देखकर वे दुख से भर गए।

English meaning

Seeing the city that had shone like Indra's city, its crossroads, houses and streets empty, its doors, bolts and gates red with dust, he was filled with sorrow.

47 2.71.47

बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि ।
यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः ।
अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः ।
पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥

bahūni paśyan manaso apriyāṇi |
yāni annyadā na asya pure babhūvuḥ |
avāk śirā dīna manā nahṛṣṭaḥ |
pitur mahātmā praviveśa veśma ||

हिंदी अर्थ

उस नगर में पहले कभी न हुई अनेक मन को अप्रिय बातें देखकर महात्मा भरत सिर झुकाए, दीन मन और आनंदहीन होकर पिता के भवन में गए।

English meaning

Seeing many things unpleasant to the mind that had never before been in that city, the great souled one, head bowed, downcast and joyless, entered his father's house.

Next sarga · Ayodhya Kanda 72Bharata Learns the TruthKaikeyi greets Bharata and tells him that his father is dead and Rama exiled so that he may rule.

Characters in this sarga

All characters