Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 68 of 119 22 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 68

Messengers to Kekaya

अयोध्याकांड, सर्ग 68: केकय को दूत

Vasishtha sends swift messengers to Rajagriha in Kekaya to bring Bharata and Shatrughna, without telling them the news.

वसिष्ठ भरत और शत्रुघ्न को लाने केकय की राजधानी राजगृह में दूत भेजते हैं, बिना समाचार बताए।

1 2.68.1

तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह ।
मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः ॥

teṣāṃ hi vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
mitrāmātyagaṇānsarvānbrāhmaṇāṃstānidaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन सुनकर वसिष्ठ ने सब मित्रों, मंत्रियों और ब्राह्मणों को उत्तर दिया:

English meaning

Hearing their words, Vasishtha replied to all the friends, ministers and brahmins:

2-3 2.68.2-3

यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी ।
भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः ।
तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः ।
आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम् ॥

yadasau mātulakule dattarājyaṃ paraṃ sukhī |
bharato vasati bhrātrā śatrughnena samanvitaḥ |
tacchīghraṃ javanā dūtā gacchantu tvaritairhayaiḥ |
ānetuṃ bhrātarau vīrau kiṃ samīkṣāmahe vayam ||

हिंदी अर्थ

भरत, जिन्हें राज्य दिया गया है, अपने भाई शत्रुघ्न के साथ मामा के कुल में बहुत सुख से रहते हैं। तेज दूत तेज घोड़ों पर शीघ्र जाकर दोनों वीर भाइयों को लाएँ। हम और क्या विचारें?

English meaning

Bharata, to whom the kingdom has been given, lives very happily with his brother Shatrughna in his uncle's family. Let swift messengers go quickly on fast horses to bring the two heroic brothers. What else are we to consider?

4 2.68.4

गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन् ।
तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥

gacchantviti tata ssarve vasiṣṭhaṃ vākyamabruvan |
teṣāṃ tadvacanaṃ śrūtvā vasiṣṭho vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

तब सबने वसिष्ठ से कहा: वे जाएँ। उनका वचन सुनकर वसिष्ठ बोले:

English meaning

Then they all said to Vasishtha: Let them go. Hearing their word, Vasishtha said:

5 2.68.5

एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन ।
श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः ॥

ehi siddhārtha vijaya jayantāśoka nandana |
śrūyatāmiti kartavyaṃ sarvāneva bravīmi vaḥ ||

हिंदी अर्थ

आओ, सिद्धार्थ, विजय, जयंत, अशोक, नंदन; जो करना है वह सुनो। मैं तुम सबसे कहता हूँ।

English meaning

Come, Siddhartha, Vijaya, Jayanta, Ashoka, Nandana; hear what is to be done. I tell all of you.

6 2.68.6

पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः ।
त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम ॥

puraṃ rājagṛhaṃ gatvā śīghraṃ śīghrajavai rhayaiḥ |
tyaktaśokairidaṃ vācya śśāsanādbharato mama ||

हिंदी अर्थ

तेज घोड़ों पर शीघ्र राजगृह नगर जाओ और शोक छोड़कर मेरी आज्ञा से भरत से यह कहो:

English meaning

Go quickly to the city of Rajagriha on swift horses and, casting off grief, tell Bharata this at my command:

7 2.68.7

पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।
त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया ॥

purohita stvāṃ kuśalaṃ prāha sarve ca mantriṇaḥ |
tvaramāṇaśca niryāhi kṛtyamātyayikaṃ tvayā ||

हिंदी अर्थ

पुरोहित और सब मंत्री आपका कुशल पूछते हैं। शीघ्र निकलिए; आपके लिए आवश्यक कार्य है।

English meaning

The priest and all the ministers ask after your welfare. Set out in haste; there is urgent work for you.

8 2.68.8

मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम् ।
भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम् ॥

mā cāsmai proṣitaṃ rāmaṃ mā cāsmai pitaraṃ mṛtam |
bhavanta śśaṃsiṣurgatvā rāghavāṇāmimaṃ kṣayam ||

हिंदी अर्थ

वहाँ जाकर उन्हें यह मत बताना कि राम निर्वासित हुए या उनके पिता मर गए, राघवों का यह विनाश।

English meaning

Do not, when you get there, tell him that Rama has been exiled or that his father has died, this ruin of the Raghavas.

9 2.68.9

कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च ।
क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत ॥

kauśeyāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |
kṣipramādaya rājñaśca bharatasya ca gacchata ||

हिंदी अर्थ

राजा और भरत के लिए रेशमी वस्त्र और उत्तम आभूषण शीघ्र लेकर जाओ।

English meaning

Take quickly silk garments and fine ornaments for the king and for Bharata, and go.

10 2.68.10

दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम् ।
केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य संमतान् ॥

dattapathyaśanā dūtā jagmussvaṃ svaṃ niveśanam |
kekayāṃ ste gamiṣyanto hayānāruhya saṃmatān ||

हिंदी अर्थ

मार्ग का भोजन लेकर दूत अपने अपने घर गए और केकय देश जाने के लिए अच्छे घोड़ों पर चढ़े।

English meaning

The messengers, provided with food for the road, went each to his own house and, about to go to the Kekayas, mounted good horses.

11 2.68.11

ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम् ।
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता ययुः ॥

tataḥ prāsthānikaṃ kṛtvā kāryaśeṣamanantaram |
vasiṣṭhenābhyanujñātā dūtā ssaṃtvaritā yayuḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर प्रस्थान के कर्म करके और शेष कार्य पूरा करके, वसिष्ठ से आज्ञा पाकर दूत शीघ्रता से चले।

English meaning

Then, having done the rites for setting out and finished what remained, the messengers, given leave by Vasishtha, went in haste.

12 2.68.12

न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति ।
निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम् ॥

nyantenāparatālasya pralambasyottaraṃ prati |
niṣevamāṇā ste jagmurnadīṃ madhyena mālinīm ||

हिंदी अर्थ

अपरताल के अंत से होकर और प्रलंब के उत्तर से वे चले, मालिनी नदी को बीच से पार करते हुए।

English meaning

Passing by the end of Aparatala and to the north of Pralamba, they went on, crossing the Malini river in its middle course.

13-14 2.68.13-14

ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः ।
पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम् ।
सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः ।
निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम् ॥

te hastināpure gaṅgāṃ tīrtvā pratyaṅmukhā yayuḥ |
pāñcāladeśamāsādya madhyena kurujāṅgalam |
sarāṃsi ca supūrṇāni nadīśca vimalodakāḥ |
nirīkṣamāṇā ste jagmurdūtāḥ kāryavaśāddrutam ||

हिंदी अर्थ

हस्तिनापुर में गंगा पार करके वे पश्चिम की ओर गए, पांचाल देश पहुँचकर कुरुजांगल के बीच से गए; भरी झीलों और निर्मल जल वाली नदियों को देखते हुए दूत अपने कार्य के कारण शीघ्रता से चले।

English meaning

Crossing the Ganga at Hastinapura they went west, reaching the Panchala country and going through the middle of Kurujangala; looking at full lakes and rivers of clear water, the messengers went swiftly, driven by their task.

15 2.68.15

ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम् ।
उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम् ॥

te prasannodakāṃ divyāṃ nānāvihagasevitām |
upātijagmurvegena śaradaṇḍāṃ janākulām ||

हिंदी अर्थ

वेग से उन्होंने निर्मल जल वाली, अनेक पक्षियों से सेवित, लोगों से भरी दिव्य शरदंडा नदी पार की।

English meaning

With speed they crossed the divine Sharadanda, clear watered, visited by many birds and crowded with people.

16 2.68.16

निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम् ।
अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम् ॥

nikūlavṛkṣamāsādya divyaṃ satyopayācanam |
abhigamyābhivādyaṃ taṃ kuliṅgāṃ prāviśanpurīm ||

हिंदी अर्थ

नदी तट के दिव्य सत्योपयाचन वृक्ष के पास पहुँचकर, उसके पास जाकर, उसे प्रणाम करके वे कुलिंगा नगरी में प्रवेश कर गए।

English meaning

Reaching the divine Satyopayachana tree on the river bank, they approached it, saluted it, and entered the city of Kulinga.

17 2.68.17

आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम् ।
पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम् ॥

ābhikālaṃ tataḥ prāpya te bodhibhavanāccyutām |
pitṛpaitāmahīṃ puṇyāṃ terurikṣumatīṃ nadīm ||

हिंदी अर्थ

फिर अभिकाल पहुँचकर उन्होंने बोधिभवन से निकलने वाली, पिता और पितामहों की पवित्र इक्षुमती नदी पार की।

English meaning

Then, reaching Abhikala, they crossed the holy Ikshumati river, flowing from Bodhibhavana, sacred to their fathers and forefathers.

18 2.68.18

अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।
ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्वतम् ॥

avekṣyāñjalipānāṃśca brāhmaṇānvedapāragān |
yayurmadhyena bāhlīkān sudāmānaṃ ca parvatam ||

हिंदी अर्थ

अंजलि से जल पीने वाले, वेदों में पारंगत ब्राह्मणों को देखते हुए वे बाह्लीक देश के बीच से और सुदामा पर्वत की ओर गए।

English meaning

Seeing brahmins who drank water from cupped hands and had mastered the Vedas, they went through the middle of the Bahlika country and to Mount Sudaman.

19-20 2.68.19-20

विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम् ।
नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च ।
पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान् ।
ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः ॥

viṣṇoḥ padaṃ prekṣamāṇā vipāśāṃcāpi śālmalīm |
nadīrvāpī staṭākāni palvalāni sarāṃsi ca |
paśyanto vividhāṃścāpi siṃhāvyāghramṛga dvipān |
yayuḥ pathā'timahatā śāsanaṃ bharturīpsavaḥ ||

हिंदी अर्थ

विष्णुपद, विपाशा और शाल्मली को, नदियों, बावड़ियों, तालाबों, पोखरों और झीलों को, और अनेक सिंह, बाघ, हिरण और हाथी देखते हुए वे स्वामी की आज्ञा पूरी करने की इच्छा से बहुत लंबे मार्ग से गए।

English meaning

Seeing Vishnupada, the Vipasha and the Shalmali too, rivers, wells, ponds, pools and lakes, and many lions, tigers, deer and elephants, they went on by a very long road, eager to carry out their master's command.

21 2.68.21

ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः ।
गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा ॥

te śrāntavāhanā dūtā vikṛṣṇena pathā tataḥ |
girivrajaṃ puravaraṃ śīghramāsedurañjasā ||

हिंदी अर्थ

थके घोड़ों वाले दूत फिर खुले मार्ग से शीघ्र और सहजता से उत्तम नगर गिरिव्रज पहुँचे।

English meaning

Their horses tired, the messengers then reached quickly and easily, by an open road, Girivraja, the finest of cities.

22 2.68.22

भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम् ।
अहेडमाना स्त्वरया स्म दूता रात्र्यान्तु ते तत्पुरमेव याताः ॥

bhartuḥ priyārthaṃ kularakṣaṇārthaṃ bhartuśca vaṃśasya parigrahārtham |
aheḍamānā stvarayā sma dūtā rātryāntu te tatpurameva yātāḥ ||

हिंदी अर्थ

स्वामी के प्रिय के लिए, कुल की रक्षा के लिए और स्वामी के वंश को सँभालने के लिए दूत बिना ढिलाई किए जल्दी करके रात को उस नगर पहुँचे।

English meaning

For their master's pleasure, to protect the family and to secure the line of their lord, the messengers, not slackening, hurried and reached that city by night.

Next sarga · Ayodhya Kanda 69Bharata's DreamIn Kekaya Bharata wakes from a terrible dream of his father falling from a mountain and riding south toward death.

Characters in this sarga

All characters