Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 62 of 119 20 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 62

A Memory Returns

अयोध्याकांड, सर्ग 62: पुरानी स्मृति

Dasharatha begs Kausalya's forgiveness and she relents. Suddenly he remembers a sin of his youth and understands his suffering as its fruit.

दशरथ कौसल्या से क्षमा माँगते हैं और वे शांत हो जाती हैं। अचानक उन्हें युवावस्था का एक पाप याद आता है और वे अपने दुख को उसका फल समझते हैं।

1 2.62.1

एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥

evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम की माता के क्रोध और शोक में कहे कठोर वचन सुनकर दुखी राजा चिंता में पड़ गए।

English meaning

Spoken to so harshly by Rama's mother in her anger and grief, the king, pained, fell into thought.

2 2.62.2

चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः ॥

cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena saṃjñāmāpa parantapaḥ ||

हिंदी अर्थ

सोचते सोचते राजा व्याकुल इंद्रियों से मूर्च्छित हो गए; फिर बहुत देर बाद वह शत्रुतापन होश में आए।

English meaning

Thinking, the king lost his senses, his mind troubled; then after a long time the scorcher of foes came to.

3 2.62.3

स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन् ।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत् ॥

sa saṃjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat ||

हिंदी अर्थ

होश में आकर, लंबी गर्म आहें भरते, और कौसल्या को पास देखकर वे फिर चिंता में पड़ गए।

English meaning

Coming to, sighing long and hot, and seeing Kausalya at his side, he fell into thought again.

4 2.62.4

तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥

tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā ||

हिंदी अर्थ

सोचते हुए उन्हें वह पाप कर्म याद आया जो उन्होंने बहुत पहले अनजाने में शब्दभेदी बाण चलाकर किया था।

English meaning

As he thought, there came back to him the evil deed he had done long ago, in ignorance, as one who shoots at sound.

5 2.62.5

अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत ॥

amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata ||

हिंदी अर्थ

वे स्वामी, महाराज, उस शोक और राम के शोक से उदास होकर दोनों शोकों से जलने लगे।

English meaning

The lord, the great king, sick at heart with that grief and with grief for Rama, burned with both sorrows.

6 2.62.6

दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥

dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ ||

हिंदी अर्थ

दोनों शोकों से जलते, काँपते पृथ्वीपति ने उन्हें प्रसन्न करने के लिए सिर झुकाकर हाथ जोड़े और कौसल्या से कहा:

English meaning

Burning with both griefs, the lord of the earth, trembling, joined his palms with face bowed to win her favour and said to Kausalya:

7 2.62.7

प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥

prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi ||

हिंदी अर्थ

कौसल्या, मैं तुमसे कृपा माँगता हूँ; तुम्हें हाथ जोड़ता हूँ। क्योंकि तुम सदा स्नेही और दयालु हो, पराए लोगों के प्रति भी।

English meaning

Kausalya, I beg your grace; I join my palms to you. For you are always loving and kind, even to strangers.

8 2.62.8

भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥

bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam ||

हिंदी अर्थ

देवी, धर्म का विचार करने वाली स्त्रियों के लिए पति, गुणवान हो या निर्गुण, प्रत्यक्ष देवता है।

English meaning

Queen, for women who think about dharma, a husband, virtuous or not, is a visible god.

9 2.62.9

सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम् ॥

sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam ||

हिंदी अर्थ

तुम, सदा धर्म में लगी, संसार का ऊँच नीच जानने वाली, दुखी होकर भी अधिक दुखी से अप्रिय नहीं बोलनी चाहिए।

English meaning

You, always devoted to dharma, who know the high and low of the world, should not, though grieving, speak unkindly to one who grieves even more.

10 2.62.10

तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥

tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam ||

हिंदी अर्थ

दीन राजा के ये करुण वचन सुनकर कौसल्या ने आँसू बहाए, जैसे नई वर्षा के जल से भरी नाली।

English meaning

Hearing these pitiful words spoken by the wretched king, Kausalya shed tears, like a gutter with fresh rain water.

11 2.62.11

सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥

sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

रोती हुई उन्होंने राजा के कमल जैसे जुड़े हाथ अपने सिर पर रखे, और डरी हुई, घबराकर, जल्दी जल्दी शब्दों में कहा:

English meaning

Weeping, she placed the king's joined hands, like a lotus, on her head, and frightened, said in haste, her words tumbling out:

12 2.62.12

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया ॥

prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā ||

हिंदी अर्थ

कृपा कीजिए; मैं सिर झुकाकर विनती करती हूँ; मैं आपके सामने भूमि पर गिरी हूँ। देव, आपने मुझसे याचना की, इससे मैं मर गई; आपको मुझसे क्षमा माँगने की आवश्यकता नहीं।

English meaning

Be gracious; I beg you with my head; I have fallen on the ground before you. I am undone, lord, that you have begged me; you should not need to ask my pardon.

13 2.62.13

नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते ॥

naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, जिस स्त्री को उसके प्रशंसनीय, बुद्धिमान पति को मनाना पड़े, वह दोनों लोकों में सच्ची स्त्री नहीं।

English meaning

Hero, a woman who has to be pleaded with by her praiseworthy, wise husband is no true woman in either world.

14 2.62.14

जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥

jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam ||

हिंदी अर्थ

हे धर्मज्ञ, मैं धर्म जानती हूँ, और जानती हूँ कि आप सत्यवादी हैं। मैंने जो कहा, पुत्रशोक की पीड़ा में कहा।

English meaning

Knower of dharma, I know dharma, and I know you speak the truth. What I said, I said in pain at grief for my son.

15 2.62.15

शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥

śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ ||

हिंदी अर्थ

शोक धैर्य को नष्ट करता है; शोक विद्या को नष्ट करता है; शोक सब कुछ नष्ट करता है। शोक जैसा कोई शत्रु नहीं।

English meaning

Grief destroys steadiness; grief destroys learning; grief destroys everything. There is no enemy like grief.

16 2.62.16

शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।
सोढुंमापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥

śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhuṃmāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate ||

हिंदी अर्थ

शत्रु के हाथ का प्रहार गिरने पर सहा जा सकता है; शोक, थोड़ा सा भी, आने पर सहा नहीं जा सकता।

English meaning

A blow from an enemy's hand can be borne when it falls; grief, even the slightest, cannot be borne when it comes.

17 2.62.17

धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥

dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, धर्म जानने वाले, विद्वान और धर्म तथा अर्थ के संशय काट चुके तपस्वी भी शोक से मन मोहित होने पर भ्रमित हो जाते हैं।

English meaning

Hero, even ascetics who know dharma, are learned and have cut through doubts of dharma and artha, are bewildered when their minds are clouded by grief.

18 2.62.18

वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥

vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama ||

हिंदी अर्थ

आज राम के वनवास की पाँचवीं रात गिनी जाती है, जो शोक से आनंद नष्ट हुई मुझे पाँच वर्षों जैसी लगती है।

English meaning

Today is counted the fifth night of Rama's forest life, which, to me with my joy destroyed by grief, is like five years.

19 2.62.19

तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥

taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat ||

हिंदी अर्थ

उन्हें सोचते हुए यह शोक मेरे हृदय में बढ़ता है, जैसे नदियों के वेग से समुद्र का महान जल।

English meaning

As I think of him, this grief grows in my heart, like the great waters of the ocean with the rush of rivers.

20 2.62.20

एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥

evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata ||

हिंदी अर्थ

जब कौसल्या ये शुभ वचन कह रही थीं, तब सूर्य की किरणें मंद पड़ गईं और रात आ गई।

English meaning

As Kausalya spoke these good words, the sun's rays grew faint and night came on.

Next sarga · Ayodhya Kanda 63The Death of ShravanaDasharatha tells how, hunting by sound at night, he shot a young ascetic filling a water pot, thinking him an elephant. The dying youth asked him…

Characters in this sarga

All characters