वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे । कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
vanaṃ gate dharmapare rāme ramayatāṃ vare | kausalyā rudatī svārtā bhartāramidamabravīt ||
हिंदी अर्थ जब धर्मपरायण, आनंद देने वालों में श्रेष्ठ राम वन चले गए, तब रोती और पीड़ित कौसल्या ने अपने पति से कहा:
English meaning When Rama, devoted to dharma and best of those who give joy, had gone to the forest, Kausalya, weeping and stricken, said to her husband:
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः । सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥
yadyapi triṣu lokeṣu prathitaṃ te mahadyaśaḥ | sānukrośo vadānyaśca priyavādī ca rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थ यद्यपि तीनों लोकों में आपका बड़ा यश फैला है, कि राघव दयालु, उदार और प्रियभाषी हैं,
English meaning Though your great fame is spread through the three worlds, that Raghava is compassionate, generous and kind spoken,
कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया । दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः ॥
kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā | duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ ||
हिंदी अर्थ फिर भी, हे नरश्रेष्ठ, सुख में पले आपके दोनों पुत्र सीता के साथ वन में कष्ट कैसे सहेंगे?
English meaning how, best of men, will your two sons with Sita, raised in comfort, endure hardship in the forest?
सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता । कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥
sā nūnaṃ taruṇī śyāmā sukumārī sukhocitā | kathamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate ||
हिंदी अर्थ युवा, श्यामा, सुकुमार, सुख की अभ्यस्त मैथिली गर्मी और सर्दी कैसे सहेंगी?
English meaning How will young Maithili, dark and tender, used to comfort, bear heat and cold?
भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम् । वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ॥
bhuktvā'śanaṃ viśālākṣī sūpadaṃ śānvitaṃ śubham | vanyaṃ naivāramāhāraṃ kathaṃ sītopabhokṣyate ||
हिंदी अर्थ अच्छी दाल और मसालों वाला उत्तम भोजन खाने के बाद विशाल नेत्रों वाली सीता वन का नीवार चावल कैसे खाएँगी?
English meaning Having eaten fine food with good sauces and seasoning, how will large eyed Sita eat wild rice from the forest?
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता । कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् ॥
gītavāditranirghoṣaṃ śrutvā śubhamaninditā | kathaṃ kravyādasiṃhānāṃ śabdaṃ śroṣyatyaśobhanam ||
हिंदी अर्थ गीतों और वाद्यों की मधुर ध्वनि सुनने के बाद वह निर्दोष मांसभक्षी सिंहों की भयानक दहाड़ कैसे सुनेंगी?
English meaning Having heard the lovely sound of songs and music, how will the blameless one hear the ugly cries of flesh eating lions?
महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः । भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः ॥
mahendradhvajasaṅkāśaḥ kva nu śete mahābhujaḥ | bhujaṃ parighasaṅkāśamupadhāya mahābalaḥ ||
हिंदी अर्थ महेंद्र की ध्वजा जैसे वे महाबाहु अब कहाँ सोते होंगे, वे महाबली अपनी परिघ जैसी भुजा पर सिर रखकर?
English meaning Where does the mighty armed one, like Mahendra's banner, sleep now, the mighty one resting his head on his arm like an iron bar?
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम् । कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥
padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniśśvāsamuttamam | kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam ||
हिंदी अर्थ कब मैं राम का कमल जैसा, सुंदर केशों वाला, कमल की सुगंध वाली साँस वाला, कमलनयन उत्तम मुख देखूँगी?
English meaning When shall I see Rama's fine face, lotus coloured, with lovely hair, breath fragrant as a lotus, and lotus eyes?
वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः । अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा ॥
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ me na saṃśayaḥ | apaśyantyā na taṃ yadvai phalatīdaṃ sahasradhā ||
हिंदी अर्थ निःसंदेह मेरा हृदय वज्र का बना है, क्योंकि उन्हें न देखकर भी यह हजार टुकड़े नहीं होता।
English meaning Surely my heart is made of adamant, without doubt, since it does not burst into a thousand pieces though I do not see him.
यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः । निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने ॥
yattvayā'karuṇaṃ karma vyapohya mama bāndhavāḥ | nirastāḥ paridhāvanti sukhārhāḥ kṛpaṇā vane ||
हिंदी अर्थ आपके निर्दय कर्म के कारण मेरे अपने, जो सुख के योग्य हैं, निकाल दिए गए और दीन होकर वन में भटक रहे हैं।
English meaning Because of your pitiless deed, my kin, who deserve comfort, have been cast out and wander wretched in the forest.
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति । जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते ॥
yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati | jahyādrājyaṃ ca koṣaṃ ca bharato nopalakṣayate ||
हिंदी अर्थ यदि राघव पंद्रहवें वर्ष में लौटेंगे, तो मुझे नहीं लगता भरत राज्य और कोष छोड़ेंगे।
English meaning If Raghava returns in the fifteenth year, I do not see Bharata giving up the kingdom and the treasury.
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान् । ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥
bhojayanti kila śrāddhe kecitsvāneva bāndhavān | tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān ||
हिंदी अर्थ कहा जाता है श्राद्ध में कुछ लोग पहले अपने ही बंधुओं को भोजन कराते हैं, और उसके बाद, काम पूरा करके, श्रेष्ठ ब्राह्मणों की ओर देखते हैं।
English meaning At a shraddha, it is said, some first feed their own kin, and only after that, their task done, look to the best of brahmins.
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः । न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥
tatra ye guṇavantaśca vidvāṃsaśca dvijātayaḥ | na paścātte'bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ ||
हिंदी अर्थ पर गुणवान और विद्वान, देवतुल्य ब्राह्मण उसके बाद अमृत भी स्वीकार नहीं करते।
English meaning But brahmins who are virtuous and learned, godlike, will not accept even nectar afterwards.
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः । नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः ॥
brāhmaṇeṣvapi tṛpteṣu paścādbhoktuṃ dvijarṣabhāḥ | nābhyupaitumalaṃ prājñā śśṛṅgacchedamivarṣabhāḥ ||
हिंदी अर्थ दूसरे ब्राह्मणों के तृप्त हो जाने पर बुद्धिमान श्रेष्ठ ब्राह्मण बाद में खाना स्वीकार नहीं कर सकते, जैसे बैल सींग कटना सहन नहीं कर सकते।
English meaning Even when other brahmins have been fed, the wise best of brahmins cannot bring themselves to eat afterwards, as bulls cannot bear having their horns cut.
एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते । भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते ॥
evaṃ kanīyasā bhrātrā bhuktaṃ rājyaṃ viśāmpate | bhrātā jyeṣṭho variṣṭhaśca kimarthaṃ nāvamaṃsyate ||
हिंदी अर्थ इसलिए, हे प्रजापति, बड़े और श्रेष्ठ भाई छोटे भाई द्वारा भोगे गए राज्य का तिरस्कार क्यों नहीं करेंगे?
English meaning So, lord of the people, why would the elder and better brother not scorn a kingdom enjoyed by the younger?
न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति । एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते ॥
na pareṇā'hṛtaṃ bhakṣyaṃ vyāghraḥ khāditumicchati | evametannaravyāghraḥ paralīḍhaṃ na manyate ||
हिंदी अर्थ बाघ दूसरे का लाया भोजन नहीं खाना चाहता; वैसे ही यह पुरुषव्याघ्र दूसरे का चखा हुआ स्वीकार नहीं करेंगे।
English meaning A tiger does not wish to eat food brought by another; so this tiger among men will not accept what another has tasted.
हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः । नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे ॥
havirājyaṃ puroḍāśāḥ kuśā yūpāśca khādirāḥ | naitāni yātayāmāni kurvanti punaradhvare ||
हिंदी अर्थ हवि, घी, पुरोडाश, कुश और खैर के यूप, एक बार उपयोग होने के बाद यज्ञ में फिर उपयोग नहीं किए जाते।
English meaning Oblations, ghee, sacrificial cakes, kusha and posts of khadira wood, once used, are not used again in a sacrifice.
तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव । नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम् ॥
tathā hyāttamidaṃ rājyaṃ hṛtasārāṃ surāmiva | nābhimantumalaṃ rāmo naṣṭasomamivādhvaram ||
हिंदी अर्थ वैसे ही राम एक बार लिए गए इस राज्य को स्वीकार नहीं कर सकते, जैसे सार निकली सुरा, जैसे सोम समाप्त हुआ यज्ञ।
English meaning So Rama cannot accept this kingdom once taken, like wine whose essence is gone, like a sacrifice whose soma is spent.
न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः । दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः ॥
na cemāṃ dharṣaṇāṃ rāma saṅgacchedatyamarṣaṇaḥ | dārayenmandaramapi sa hi kruddhaśśitaiśśaraiḥ ||
हिंदी अर्थ और क्रोधी राम यह अपमान नहीं सहेंगे; क्रुद्ध होकर वे अपने तीखे बाणों से मंदर को भी फाड़ सकते हैं।
English meaning And Rama, quick to wrath, would not bear this insult; angry, he could split even Mandara with his sharp arrows.
20-21
2.61.20-21
Copy link
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात् । ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम् । पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते । प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम् ॥
tvāṃ tu notsahate hantuṃ mahātmā pitṛgauravāt | sasomārkagrahagaṇaṃ nabhastārāvicitritam | pātayedyodivaṃ kruddhassatvāṃ na vyativartate | prakṣobhayedvāraye dvā mahīṃ śailaśatācitām ||
हिंदी अर्थ पिता के प्रति आदर से वे महात्मा आपको मारना नहीं चाहते। जो क्रुद्ध होकर चंद्रमा, सूर्य और ग्रहों सहित तारों से जड़े आकाश को गिरा सकते हैं, जो सैकड़ों पर्वतों वाली पृथ्वी को हिला या रोक सकते हैं, वे आपका उल्लंघन नहीं करते।
English meaning Out of reverence for his father the great soul does not wish to kill you. He who, angry, could bring down the sky with its moon, sun and planets, studded with stars, who could shake the earth with its hundreds of mountains or hold it back, does not overstep you.
नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति । बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम् ॥
naivaṃ vidhamasatkāraṃ rāghavo marṣayiṣyati | balavāniva śārdūlo vāladherabhimarśanam ||
हिंदी अर्थ राघव ऐसा अपमान नहीं सहेंगे, जैसे बलवान बाघ अपनी पूँछ छुए जाना नहीं सहता।
English meaning Raghava will not bear such dishonour, as a mighty tiger will not bear its tail being touched.
नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे । अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत् ॥
naitasya sahitā lokā bhayaṃ kuryurmahāmṛthe | adharmaṃtviha dharmātmā lokaṃ dharmeṇa yojayet ||
हिंदी अर्थ बड़े युद्ध में सारे लोक मिलकर भी उन्हें भयभीत नहीं कर सकते। वे धर्मात्मा संसार को अधर्म से नहीं, धर्म से जोड़ेंगे।
English meaning Not all the worlds together could make him afraid in a great battle. The righteous one would join the world to dharma, not adharma.
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः । युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥
nanvasau kāñcanairbāṇairmahāvīryo mahābhujaḥ | yugānta iva bhūtāni sāgarānapi nirdahet ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही वे महाबाहु, महापराक्रमी अपने सोने के बाणों से युगांत की तरह सब प्राणियों और समुद्रों को भी जला सकते हैं।
English meaning Surely that mighty armed, valiant one could burn up all beings and even the oceans with his golden arrows, as at the end of an age.
स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः । स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥
sa tādṛśassiṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ | svayameva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā ||
हिंदी अर्थ ऐसे पुरुषश्रेष्ठ, सिंह जैसे बलवान, बैल जैसी आँखों वाले, अपने ही पिता द्वारा नष्ट किए गए, जैसे मछली अपने ही बच्चे को।
English meaning Such a bull among men, strong as a lion, with eyes like a bull's, has been destroyed by his own father, like a fish's young by the fish.
द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः । यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥
dvijāticarito dharmaśśāstradṛṣṭassanātanaḥ | yadi te dharmanirate tvayā putre vivāsite ||
हिंदी अर्थ क्या यही द्विजों द्वारा आचरित और शास्त्रों में देखा सनातन धर्म है, कि आपने अपने धर्मनिष्ठ पुत्र को निर्वासित कर दिया?
English meaning Is this the eternal dharma, followed by the twice born and seen in the shastras, that you have exiled your son, devoted to dharma?
गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः । तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते ॥
gatirekā patirnāryā dvitīyā gatirātmajaḥ | tṛtīyā jñātayo rājaṃścaturthī neha vidyate ||
हिंदी अर्थ राजन, स्त्री का पहला आश्रय पति है, दूसरा पुत्र, तीसरा संबंधी; यहाँ उसका कोई चौथा नहीं।
English meaning King, a woman's first refuge is her husband, her second is her son, her third her kin; she has no fourth here.