तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने ।
कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt ||
हिंदी अर्थउन्हें पिता की आज्ञा पालन में दृढ़ देखकर आँसुओं से रुँधे गले वाली कौसल्या ने धर्मपूर्ण वचन कहे:
English meaningSeeing him intent on keeping his father's command, Kausalya, choked with tears, spoke righteous words:
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet ||
हिंदी अर्थजिसने कभी दुख नहीं देखा, जो धर्मात्मा और सब प्राणियों से प्रिय बोलने वाला है, दशरथ से मुझमें जन्मा, वह अन्न के दाने बीनकर कैसे जिएगा?
English meaningHe who has never known sorrow, who is righteous and kind spoken to all beings, born to me of Dasharatha, how will he live by gleaning grain?
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।
कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम् ॥
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam ||
हिंदी अर्थजिसके सेवक और दास उत्तम भोजन करते हैं, वह बिना रक्षक के वन में कंद मूल फल कैसे खाएगा?
English meaningHe whose servants and slaves eat fine food, how will he, without a protector, eat roots and fruits in the forest?
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।
गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते ॥
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate ||
हिंदी अर्थयह सुनकर कौन विश्वास करेगा, या किसे भय नहीं होगा, कि गुणवान, राजा के प्रिय राघव निर्वासित किए जा रहे हैं?
English meaningWho would believe this on hearing it, or who would not be afraid, that virtuous Raghava, dear to the king, is being exiled?
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन् ।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi ||
हिंदी अर्थनिश्चय ही सबको आदेश देने वाला काल संसार में बलवान है, क्योंकि हे राम, संसार को आनंद देने वाले तुम वन जाओगे।
English meaningSurely Fate, which commands all, is powerful in the world, since you, Rama, the delight of the world, will go to the forest.
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः ।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ।
चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः ।
कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः ।
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।
प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ |
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ |
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye ||
हिंदी अर्थमुझमें जन्मी यह महान, अनुपम शोकाग्नि, तुम्हें न देखने की हवा से भड़की, विलाप और दुख जिसकी समिधा हैं, रोने के आँसू जिसकी आहुति, चिंता की आहें जिसका बड़ा धुआँ, तुम्हारे लौटने के विचारों से जलती, आहों और श्रम से उपजी, पुत्र, तुम्हारे बिना मुझे पूरी तरह सुखाकर जला देगी, जैसे शीत ऋतु के अंत में आग सूखी घास को।
English meaningThis great, matchless fire of grief, born in me, fanned by the wind of not seeing you, its fuel lament and sorrow, its oblations the tears of weeping, its great smoke the sighs of anxiety, kindled by thoughts of your return, born of sighs and struggle, will waste me utterly, my son, and burn me up without you, as fire burns dry grass when winter ends.
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।
अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ।
. ॥
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi |
. ||
हिंदी अर्थगाय अपने जाते बछड़े के पीछे कैसे न जाए? पुत्र, तुम जहाँ जाओगे मैं तुम्हारे पीछे चलूँगी।
English meaningHow can a cow not follow her calf when it goes? I shall follow you, my son, wherever you go.
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām ||
हिंदी अर्थमाता के कहे ये वचन सुनकर पुरुषश्रेष्ठ राम ने अत्यंत दुखी माता से कहा:
English meaningHearing these words spoken by his mother, Rama, bull among men, spoke to his deeply grieving mother:
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati ||
हिंदी अर्थकैकेयी से छले गए राजा, मेरे वन जाने पर और आपके भी छोड़ देने पर, निश्चय ही जीवित नहीं रहेंगे।
English meaningDeceived by Kaikeyi, with me gone to the forest and abandoned by you as well, the king surely will not live.
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः ॥
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ ||
हिंदी अर्थस्त्री के लिए पति को त्यागना केवल क्रूरता है। आपको ऐसा नहीं करना चाहिए; मन से सोचना भी निंदनीय है।
English meaningFor a woman to abandon her husband is simply cruel. You must not do it; even to think of it is blameworthy.
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।
शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः ॥
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ ||
हिंदी अर्थजब तक मेरे पिता काकुत्स्थ, जगत्पति जीवित हैं, उनकी सेवा कीजिए; क्योंकि यही सनातन धर्म है।
English meaningAs long as my father Kakutstha, lord of the world, lives, serve him; for that is the eternal dharma.
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना ।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam ||
हिंदी अर्थराम के ऐसा कहने पर सुंदर कौसल्या ने कभी अनुचित न करने वाले राम से बहुत प्रसन्न होकर कहा: ऐसा ही हो।
English meaningTold this by Rama, Kausalya, fair to see, said very gladly to Rama, who never acts amiss: So be it.
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।
भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām ||
हिंदी अर्थयह सुनकर धर्म धारण करने वालों में श्रेष्ठ राम ने अत्यंत दुखी माता से फिर कहा:
English meaningHearing this, Rama, best of those who uphold dharma, spoke again to his deeply grieving mother:
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।
राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ ||
हिंदी अर्थआपको और मुझे दोनों को पिता का कहा करना है। राजा पति, गुरु, श्रेष्ठ, सबके स्वामी और प्रभु हैं।
English meaningYou and I must both do as my father says. The king is husband, elder, the best, the ruler and lord of all.
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।
वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava ||
हिंदी अर्थनौ और पाँच वर्ष महावन में विचरकर मैं अत्यंत प्रसन्नता से आपकी आज्ञा में रहूँगा।
English meaningHaving roamed in the great forest for these nine years and five, I shall stand most gladly at your command.
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।
उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला ॥
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā ||
हिंदी अर्थयह सुनकर पुत्र से स्नेह करने वाली, अत्यंत दुखी, आँसुओं से भरे मुख वाली कौसल्या ने अपने प्रिय पुत्र से कहा:
English meaningTold this, Kausalya, loving her son and deeply pained, her face full of tears, said to her dear son:
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा ।
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ॥
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā |
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā ||
हिंदी अर्थराम, मैं इन सौतों के बीच नहीं रह सकती। काकुत्स्थ, यदि पिता के कारण तुमने जाने का निश्चय किया है, तो मुझे भी वन की हिरनी की तरह वन ले चलो।
English meaningRama, I cannot bear to live among these co wives. Kakutstha, if you have resolved to go out of regard for your father, take me too to the forest, like a doe of the woods.
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ।
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च ॥
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt |
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca ||
हिंदी अर्थऐसे रोती हुई उनसे राम ने स्वयं रोते हुए कहा: जब तक स्त्री जीवित है, उसका पति ही उसका देवता और स्वामी है।
English meaningTo her weeping so, Rama, weeping too, said: As long as a woman lives, her husband is her god and her lord.
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।
न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता ॥
bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā ||
हिंदी अर्थआज हमारे स्वामी राजा आप पर और मुझ पर अधिकार रखते हैं। बुद्धिमान, लोकरक्षक राजा के रहते हम अनाथ नहीं हैं।
English meaningToday the king, our lord, has authority over you and me. We are not without a protector, with the wise king, protector of the world.
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा ॥
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā ||
हिंदी अर्थऔर धर्मात्मा, सब प्राणियों से प्रिय बोलने वाले भरत आपकी देखभाल करेंगे, क्योंकि वे सदा धर्म में लगे रहते हैं।
English meaningAnd Bharata, righteous and kind spoken to all beings, will look after you, for he is always devoted to dharma.
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।
श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru ||
हिंदी अर्थऐसा ध्यान रखिए कि मेरे जाने पर राजा पुत्रशोक से कोई कष्ट न पाएँ।
English meaningTake care, so that when I have gone, the king does not suffer any distress through grief for his son.
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ।
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ॥
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā ||
हिंदी अर्थवृद्ध राजा के हित का सदा सावधानी से ध्यान रखिए, ताकि यह भयानक शोक उन्हें नष्ट न कर दे।
English meaningAttend carefully always to the good of the old king, so that this terrible grief does not destroy him.
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।
भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत् ॥
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet ||
हिंदी अर्थकोई स्त्री कितनी भी श्रेष्ठ और व्रत उपवास में लगी हो, यदि पति का अनुसरण न करे तो पापियों की गति पाती है।
English meaningA woman, however excellent and devoted to vows and fasts, who does not follow her husband, goes the way of sinners.
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ।
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ॥
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt ||
हिंदी अर्थपति की सेवा से स्त्री उत्तम स्वर्ग पाती है, चाहे वह नमस्कार न करे और देवपूजा से दूर रहे।
English meaningBy serving her husband a woman gains the highest heaven, even if she offers no salutations and keeps away from worship of the gods.
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।
एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ ||
हिंदी अर्थउसे पति के प्रिय और हित में लगकर सेवा ही करनी चाहिए। यह धर्म प्राचीन काल से देखा गया, वेद और लोक में सुना गया, और स्मृति में कहा गया है।
English meaningShe should do service alone, devoted to her husband's pleasure and good. This dharma was seen of old, heard in the Veda and the world, and remembered in tradition.
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ।
पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः ॥
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ ||
हिंदी अर्थदेवी, मेरे लिए सदा अग्निहोत्र और फूलों से देवताओं की पूजा कीजिए, और सुव्रती ब्राह्मणों का सम्मान कीजिए।
English meaningQueen, for my sake always worship the gods with fire offerings and flowers, and honour brahmins of good vows.
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ।
नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता ॥
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā ||
हिंदी अर्थइस प्रकार मेरे लौटने की प्रतीक्षा में, संयमित, मिताहारी, पति की सेवा में लगी रहकर समय की प्रतीक्षा कीजिए।
English meaningSo wait for the time, longing for my return, disciplined, measured in food, devoted to serving your husband.
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam ||
हिंदी अर्थमेरे लौटने पर आपकी परम इच्छा पूरी होगी, यदि धर्मधारियों में श्रेष्ठ अपने प्राण रख सकें।
English meaningYou will gain your highest wish when I return, if the best of those who uphold dharma keeps his life.
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ॥
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थराम के ऐसा कहने पर आँसुओं से धुँधली आँखों वाली, पुत्रशोक से पीड़ित कौसल्या ने राम से कहा:
English meaningTold this by Rama, Kausalya, her eyes clouded with tears and tormented by grief for her son, said to Rama:
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ।
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ॥
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ ||
हिंदी अर्थप्रिय पुत्र, वीर, मैं जाने के तुम्हारे दृढ़ निश्चय को लौटा नहीं सकती। निश्चय ही काल को पार करना कठिन है।
English meaningMy dear son, hero, I cannot turn back your firm resolve to go. Surely Time is hard to overcome.
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः ।
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा ॥
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā ||
हिंदी अर्थपुत्र, स्थिर मन से जाओ; तुम्हारा सदा कल्याण हो। जब तुम लौटोगे, तब मेरा दुख दूर हो जाएगा।
English meaningGo, my son, with a steady mind; may good always attend you, my lord. When you come back, my pain will be gone.
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम् ॥
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham ||
हिंदी अर्थजब तुम लौटोगे, हे भाग्यशाली, अपना उद्देश्य पाकर, व्रत पूरा करके, पिता के ऋण से मुक्त होकर, तब मुझे परम सुख मिलेगा।
English meaningWhen you have returned, fortunate one, your aim achieved, your vow completed, free of your debt to your father, I shall have the highest happiness.
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ।
यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव ॥
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava ||
हिंदी अर्थपुत्र, पृथ्वी पर काल की गति सदा समझ से परे है, जो, राघव, मेरी बात काटकर तुम्हें प्रेरित कर रहा है।
English meaningMy son, the course of Fate is always hard to foresee on earth, which urges you on, Raghava, overruling my words.
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा ॥
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā ||
हिंदी अर्थअब जाओ, महाबाहु। सकुशल लौटकर, पुत्र, तुम मुझे कोमल और सुंदर वचनों से आनंदित करोगे।
English meaningGo now, mighty armed one. Coming back safely, my son, you will delight me with gentle and lovely words.
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः ।
यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam ||
हिंदी अर्थकाश वह समय अभी आ जाए जब मैं तुम्हें, पुत्र, जटा और वल्कल धारण किए वन से लौटा देखूँ।
English meaningWould that the time were here now when I might see you, my son, back from the forest, wearing matted hair and bark.
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī ||
हिंदी अर्थराम को वनवास के लिए दृढ़ देखकर देवी ने विशाल हृदय से शुभ लक्षणों वाले राम से बात की और उनकी यात्रा के लिए मंगल वचन कहने को उत्सुक हुईं।
English meaningSeeing Rama resolved on forest life, the queen with a great heart spoke to Rama of auspicious marks and longed to say the blessings for his journey.