Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 115 of 119 27 shlokas Journey stop 8
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 115

The Sandals Rule from Nandigram

अयोध्याकांड, सर्ग 115: नंदिग्राम से पादुका राज्य

Bharata moves to the village of Nandigram, enthrones Rama's sandals and governs in their name, living as an ascetic.

भरत नंदिग्राम चले जाते हैं, राम की पादुकाओं को सिंहासन पर रखते हैं और तपस्वी बनकर उनके नाम से शासन करते हैं।

1 2.115.1

ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः ।
भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥

tato nikṣipya mātṛ़ ssa ayodhyāyāṃ dṛḍha vrataḥ |
bharata śśokasantapto gurūnidamathābravīt ||

हिंदी अर्थ

तब माताओं को अयोध्या में छोड़कर दृढ़व्रती, शोक से संतप्त भरत ने गुरुजनों से यह कहा:

English meaning

Then, leaving his mothers in Ayodhya, Bharata, firm in his vow and burning with grief, said this to his elders:

2 2.115.2

नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः ।
तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥

nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye'dya vaḥ |
tatra duḥkhamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā ||

हिंदी अर्थ

'मैं नंदिग्राम जाऊँगा; आज आप सबसे विदा लेता हूँ। वहाँ मैं राघव के बिना यह सारा दुःख सहूँगा।'

English meaning

'I will go to Nandigrama; I take leave of you all today. There I will bear all this sorrow without Raghava.'

3 2.115.3

गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥

gataśca vā divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |
rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ ||

हिंदी अर्थ

'राजा स्वर्ग चले गए और मेरे बड़े भाई वन में हैं। मैं राज्य के लिए राम की प्रतीक्षा करूँगा, क्योंकि वे ही महायशस्वी राजा हैं।'

English meaning

'The king has gone to heaven and my elder brother lives in the forest. I will wait for Rama to take the kingdom, for he is the illustrious king.'

4 2.115.4

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।
अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmanaḥ |
abruvanmantriṇassarve vasiṣṭhaśca purohitaḥ ||

हिंदी अर्थ

महात्मा भरत के ये शुभ वचन सुनकर सब मंत्रियों और पुरोहित वसिष्ठ ने कहा:

English meaning

Hearing these auspicious words of the great-souled Bharata, all the ministers and the family priest Vasishtha said:

5 2.115.5

सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।
वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥

subhṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |
vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat ||

हिंदी अर्थ

'भरत, तुमने भ्रातृप्रेम से जो कहा वह अत्यंत प्रशंसनीय है और तुम्हारे ही योग्य है।'

English meaning

'Bharata, what you have said out of love for your brother is most praiseworthy and worthy of you alone.'

6 2.115.6

नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।
आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥

nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |
āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān ||

हिंदी अर्थ

'सदा बंधुओं से प्रेम करने वाले, भाई के स्नेह में स्थिर और आर्यमार्ग पर चलने वाले तुम्हारा अनुमोदन कौन मनुष्य नहीं करेगा?'

English meaning

'What man would not approve of you, ever devoted to your kin, steadfast in brotherly love and following the noble path?'

7 2.115.7

मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।
अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥

mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |
abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti ||

हिंदी अर्थ

मंत्रियों के प्रिय और मनचाहे वचन सुनकर उन्होंने सारथी से कहा: 'मेरा रथ जोता जाए।'

English meaning

Hearing the ministers' words, pleasing and just as he wished, he said to the charioteer: 'Let my chariot be yoked.'

8 2.115.8

प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः ।
आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥

prahṛṣṭavadana ssarvā mātṛ़ ssamabhivādya saḥ |
āruroha rathaṃ śrīmān śatrughnena samanvitaḥ ||

हिंदी अर्थ

प्रसन्न मुख से सब माताओं को प्रणाम करके श्रीमान भरत शत्रुघ्न के साथ रथ पर चढ़े।

English meaning

With a joyful face he bowed to all his mothers, and glorious Bharata mounted the chariot with Shatrughna.

9 2.115.9

आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥

āruhya ca rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau |
yayatuḥ paramaprītau vṛtau mantripurohitaiḥ ||

हिंदी अर्थ

शीघ्र रथ पर चढ़कर शत्रुघ्न और भरत दोनों मंत्रियों और पुरोहितों से घिरे हुए परम प्रसन्नता से चले।

English meaning

Mounting the chariot quickly, Shatrughna and Bharata both went on, deeply happy, surrounded by ministers and priests.

10 2.115.10

अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः ।
प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत् ॥

agrato guravaḥ sarve vasiṣṭhapramukhā dvijāḥ |
prayayuḥ prāṅgmukhā ssarve nandigrāmo yato'bhavat ||

हिंदी अर्थ

वसिष्ठ आदि सब गुरुजन और ब्राह्मण पूर्व की ओर मुख करके आगे-आगे उधर चले जिधर नंदिग्राम था।

English meaning

All the elders, the brahmins led by Vasishtha, went ahead facing east towards where Nandigrama lay.

11 2.115.11

बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् ।
प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥

balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṅkulam |
prayayau bharate yāte sarve ca puravāsinaḥ ||

हिंदी अर्थ

भरत के चलने पर हाथी, घोड़ों और रथों से भरी सेना भी बिना बुलाए उनके पीछे चल पड़ी, और सब नगरवासी भी।

English meaning

When Bharata set out, the army too, unbidden, crowded with elephants, horses and chariots, followed, and so did all the citizens.

12 2.115.12

रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके ॥

rathasthaḥ sa tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādāya pāduke ||

हिंदी अर्थ

रथ में खड़े धर्मात्मा, भ्रातृवत्सल भरत पादुकाओं को सिर पर रखकर शीघ्र नंदिग्राम पहुँचे।

English meaning

Righteous Bharata, devoted to his brother, standing in the chariot and carrying the sandals on his head, went swiftly to Nandigrama.

13 2.115.13

ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥

tatastu bharataḥ kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya saḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha ||

हिंदी अर्थ

तब भरत ने शीघ्र नंदिग्राम में प्रवेश किया और रथ से तुरंत उतरकर गुरुजनों से कहा:

English meaning

Then Bharata, quickly entering Nandigrama and swiftly getting down from the chariot, said to his elders:

14 2.115.14

एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम् ।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ॥

etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ sannayāsavatsvayam |
yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite ||

हिंदी अर्थ

'यह राज्य मेरे भाई ने स्वयं धरोहर के रूप में दिया है, और ये स्वर्णभूषित पादुकाएँ इसका योगक्षेम करेंगी।'

English meaning

'This kingdom was given by my brother himself as a trust, and these gold-adorned sandals will secure its welfare.'

15 2.115.15

भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः ।
अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ॥

bharata śśirasā kṛtvā sannyāsaṃ pāduke tataḥ |
abravīddhuḥkhasaṃtapta ssarvaṃ prakṛtimaṇḍalam ||

हिंदी अर्थ

तब धरोहर रूप पादुकाओं को सिर पर रखकर दुःख से संतप्त भरत ने सारे प्रजा-मंडल से कहा:

English meaning

Then Bharata, placing the sandals, the trust, upon his head, said in deep sorrow to the whole assembly of subjects:

16 2.115.16

छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ ।
आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम ॥

chatraṃ dhārayata kṣipramāryapādāvimau matau |
ābhyāṃ rājye sthito dharmaḥ pādukābhyāṃ gurormama ||

हिंदी अर्थ

'शीघ्र इन पर छत्र लगाओ; इन्हें आर्य के चरण माना गया है। मेरे गुरु की इन्हीं पादुकाओं से राज्य में धर्म स्थित है।'

English meaning

'Quickly hold the royal umbrella over them; these are regarded as my noble brother's feet. Through these sandals of my elder, dharma is established in the kingdom.'

17 2.115.17

भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम् ।
तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥

bhrātrā hi mayi saṃnyāso nikṣipta ssauhṛdādayam |
tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

'भाई ने स्नेहवश यह धरोहर मुझे सौंपी है; राघव के लौटने तक मैं इसकी रक्षा करूँगा।'

English meaning

'Out of affection my brother has placed this trust in me; I will guard it until Raghava returns.'

18 2.115.18

क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम् ।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥

kṣipraṃ saṃyojayitvātu rāghavasya punassvayam |
caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau ||

हिंदी अर्थ

'तब मैं स्वयं शीघ्र इन पादुकाओं को फिर से राघव के चरणों में पहनाकर पादुकाओं सहित राम के चरणों के दर्शन करूँगा।'

English meaning

'Then I will quickly fit these sandals back on Raghava myself and see Rama's feet together with the sandals.'

19 2.115.19

ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥

tato nikṣiptabhāro'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ |
nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām ||

हिंदी अर्थ

'तब राघव से मिलकर, भार उतारकर और गुरु को राज्य सौंपकर मैं उनकी गुरु के समान सेवा करूँगा।'

English meaning

'Then, my burden laid down, reunited with Raghava and having handed the kingdom to my elder, I will serve him as one serves an elder.'

20 2.115.20

राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।
राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥

rāghavāya ca sanyāsaṃ dattveme varapāduke |
rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca ||

हिंदी अर्थ

'राघव को यह धरोहर, ये श्रेष्ठ पादुकाएँ, यह राज्य और अयोध्या लौटाकर मैं पाप से मुक्त हो जाऊँगा।'

English meaning

'By giving back to Raghava this trust, these fine sandals, this kingdom and Ayodhya, I will be cleansed of sin.'

21 2.115.21

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥

abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |
prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam ||

हिंदी अर्थ

'काकुत्स्थ का अभिषेक होने और प्रजा के हर्षित होने पर मेरी प्रसन्नता और यश राज्य से चार गुना बढ़ जाएगा।'

English meaning

'When Kakutstha is consecrated and the people are joyful and glad, my happiness and fame will be four times greater than from ruling the kingdom.'

22 2.115.22

एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः ।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह ॥

evaṃ tu vilapandīno bharata ssamahāyaśāḥ |
nandigrāme'karodrājyaṃ duḥkhito mantribhissaha ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार दुःख से विलाप करते हुए महायशस्वी भरत ने शोकाकुल होकर मंत्रियों के साथ नंदिग्राम से राज्य चलाया।

English meaning

Lamenting thus in sorrow, the illustrious Bharata, grieving, ruled the kingdom from Nandigrama together with his ministers.

23 2.115.23

स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।
नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा ॥

sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ |
nandigrāme'vasadvīra ssasainyo bharatastadā ||

हिंदी अर्थ

वल्कल और जटा धारण किए, मुनिवेश में वीर प्रभु भरत सेना सहित नंदिग्राम में रहने लगे।

English meaning

Wearing bark and matted hair and dressed as a sage, the heroic lord Bharata lived in Nandigrama with his army.

24 2.115.24

रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः ।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ।
पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ॥

rāmāgamanamākāṅkṣanbharato bhrātṛvatsalaḥ |
bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastathā |
pāduke tvabhiṣicyātha nandigrāme'vasattadā ||

हिंदी अर्थ

राम के लौटने की कामना करते हुए, भाई के वचन का पालन करने वाले और अपनी प्रतिज्ञा पूरी करने वाले भ्रातृवत्सल भरत ने पादुकाओं का अभिषेक करके नंदिग्राम में निवास किया।

English meaning

Longing for Rama's return, Bharata, devoted to his brother, obeying his word and fulfilling his own promise, consecrated the sandals and lived in Nandigrama.

25 2.115.25

स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं ।
भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन् ॥

sa vālavyajanaṃ chatraṃ dhārayāmāsa sa svayaṃ |
bharata śśāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nivedayan ||

हिंदी अर्थ

भरत स्वयं चँवर और छत्र धारण करते थे और शासन का हर आदेश पादुकाओं को निवेदित करते थे।

English meaning

Bharata himself held the yak-tail fan and the umbrella, and reported every order of government to the sandals.

26 2.115.26

ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके ।
तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥

tatastu bharata śaśrīmānabhiṣicyā''ryapāduke |
tadadhīnastadā rājyaṃ kārayāmāsa sarvadā ||

हिंदी अर्थ

तब श्रीमान भरत आर्य की पादुकाओं का अभिषेक करके सदा उन्हीं के अधीन रहकर राज्य का संचालन करते रहे।

English meaning

Then glorious Bharata, having consecrated his noble brother's sandals, always governed the kingdom as their subordinate.

27 2.115.27

तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् ।
स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत् ॥

tadā hi yatkāryamupaiti kiñcidupāyanaṃ copahṛtaṃ mahārham |
sa pādukābhyāṃ prathamaṃ nivedya cakāra paścādbharato yathāvat ||

हिंदी अर्थ

तब जो भी कार्य आता या कोई बहुमूल्य भेंट लाई जाती, भरत पहले उसे पादुकाओं को निवेदित करते और फिर यथोचित रूप से उसका निपटारा करते।

English meaning

Whatever business arose then, or whatever precious gift was brought, Bharata first reported it to the sandals and only then dealt with it as was proper.

Next sarga · Ayodhya Kanda 116The Sages Leave ChitrakootThe ascetics of Chitrakoot, fearing Khara and his rakshasas, take leave of Rama and move away.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story