प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने । लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥
pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane | lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām ||
हिंदी अर्थ भरत के लौट जाने के बाद तपोवन में रहते राम ने तपस्वियों में घबराहट और बेचैनी देखी।
English meaning After Bharata had gone back, Rama, living in the ascetics' grove, noticed anxiety and restlessness among the ascetics.
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे । राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame | rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān ||
हिंदी अर्थ उन्होंने देखा कि चित्रकूट के सामने के आश्रम में राम के आश्रय से संतुष्ट रहने वाले तपस्वी व्याकुल हैं।
English meaning He noticed that the ascetics in the hermitage before Chitrakuta, who had lived contentedly relying on Rama, were uneasy.
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः । अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥
nayanairbrukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ | anyonyamupajalpanta śśanaiścakrurmithaḥ kathāḥ ||
हिंदी अर्थ शंकित होकर वे आँखों और भौंहों से राम की ओर संकेत करते हुए आपस में धीरे-धीरे बातें करने लगे।
English meaning Fearful, they pointed at Rama with their eyes and brows and whispered quietly among themselves.
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः । कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ | kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ ||
हिंदी अर्थ उनकी व्याकुलता देखकर अपने आप पर शंका करते हुए राम ने हाथ जोड़कर कुलपति ऋषि से कहा:
English meaning Noticing their unease and suspecting himself, Rama, with folded hands, said to the sage who was head of the community:
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि । दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥
na kaccidbhagavankiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi | dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ ||
हिंदी अर्थ 'भगवन, क्या मेरे आचरण में पहले से कुछ भिन्न दिखाई देता है जिससे तपस्वी विचलित हैं?'
English meaning 'Holy one, is there anything in my conduct, different from before, that has made the ascetics uneasy?'
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे । लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥
pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me | lakṣmaṇasyarṣibhidṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ 'क्या ऋषियों ने मेरे छोटे भाई लक्ष्मण को असावधानी से कोई ऐसा कार्य करते देखा है जो उनके योग्य न हो?'
English meaning 'Have the sages seen my younger brother Lakshmana do anything carelessly that was unworthy of him?'
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि । प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥
kaccicchuśrūṣamāṇā va śśuśrūṣaṇaparā mayi | pramadā'bhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate ||
हिंदी अर्थ 'या आपकी सेवा करने वाली और मेरी सेवा में लगी सीता स्त्री के योग्य आचरण नहीं करतीं?'
English meaning 'Or does Sita, who serves you and is devoted to serving me, not behave as is fitting for a woman?'
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः । वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ | vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam ||
हिंदी अर्थ तब आयु और तपस्या दोनों से वृद्ध ऋषि ने काँपते हुए-से सब प्राणियों पर दया करने वाले राम से कहा:
English meaning Then the sage, aged by years and grown old in austerity, spoke as if trembling to Rama, who was devoted to compassion for all beings:
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा । चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥
kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā | calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ ||
हिंदी अर्थ 'तात, कल्याणमय स्वभाव वाली और शुभ में रुचि रखने वाली वैदेही का, विशेषकर तपस्वियों के प्रति, विचलन कैसे हो सकता है?'
English meaning 'Dear one, how could Vaidehi, of noble nature and delighting in good, ever waver, especially towards ascetics?'
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते । रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥
tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprativartate | rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ ||
हिंदी अर्थ 'तपस्वियों पर यह संकट आपके कारण आया है। राक्षसों से डरकर वे आपस में बातें कर रहे हैं।'
English meaning 'This trouble has come upon the ascetics because of you. Alarmed by the rakshasas, they whisper among themselves.'
11-12
2.116.11-12
Copy link
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः । उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् । धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः । अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥
rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ | utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān | dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ | avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ रावण का छोटा भाई खर नामक एक राक्षस है, जिसने जनस्थान में रहने वाले सब तपस्वियों को उखाड़ दिया है। वह ढीठ, विजय के मद में चूर, क्रूर, नरभक्षी, घमंडी और पापी है, और तात, आपको सहन नहीं कर सकता।'
English meaning 'There is a rakshasa here named Khara, a younger brother of Ravana, who has uprooted all the ascetics living in Janasthana. Bold, flushed with victory, cruel, a man-eater, arrogant and wicked, he cannot bear you, dear one.'
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे । तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥
tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase | tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān ||
हिंदी अर्थ 'तात, जब से आप इस आश्रम में रह रहे हैं, तभी से राक्षस तपस्वियों को सता रहे हैं।'
English meaning 'Dear one, ever since you have lived in this hermitage, the rakshasas have been harassing the ascetics.'
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि । नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः ॥
darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi | nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanaiḥ ||
हिंदी अर्थ 'वे अनेक घिनौने, क्रूर, भयानक, विकृत और डरावने रूपों में दिखाई देते हैं।'
English meaning 'They show themselves in many hideous, cruel and terrifying forms, misshapen and dreadful to see.'
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान् । प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः ॥
apraśastaiśucibhissamprayojya ca tāpasān | pratidhnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitāḥ ||
हिंदी अर्थ 'ये अनार्य तपस्वियों को अशुभ और अपवित्र वस्तुओं से दूषित करते हैं और सामने खड़े होकर दूसरों को शीघ्र मार डालते हैं।'
English meaning 'These ignoble ones defile the ascetics with foul and unclean things, and standing before them, quickly strike down others.'
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च । रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca | ramante tāpasāṃ statra nāśayanto'lpacetasaḥ ||
हिंदी अर्थ 'विभिन्न आश्रमों में चुपके से छिपकर वे क्षुद्र बुद्धि वाले वहाँ तपस्वियों का नाश करके आनंदित होते हैं।'
English meaning 'Lurking unseen in the various hermitages, those small-minded ones take delight in destroying the ascetics there.'
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा । कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīsniñcanti vāriṇā | kalaśāṃśca pramadhnanti havane samupasthite ||
हिंदी अर्थ 'हवन का समय आने पर वे स्रुवा और पात्र फेंक देते हैं, अग्नि पर पानी डाल देते हैं और कलश तोड़ देते हैं।'
English meaning 'When the oblation is about to be offered, they throw away the ladles and vessels, sprinkle water on the fires and smash the pitchers.'
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः । गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥
tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramānprajihāsavaḥ | gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām ||
हिंदी अर्थ 'उन दुष्टों द्वारा दूषित आश्रमों को छोड़ने की इच्छा से ऋषि आज मुझे दूसरे स्थान पर चलने को कह रहे हैं।'
English meaning 'Wishing to leave hermitages defiled by those wicked ones, the sages today urge me to move to another place.'
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु । दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥
tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu | darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam ||
हिंदी अर्थ 'राम, इससे पहले कि वे दुष्ट तपस्वियों को शारीरिक हानि पहुँचाएँ, हम इस आश्रम को छोड़ देंगे।'
English meaning 'Rama, before those wicked ones do bodily harm to the ascetics, we will leave this hermitage.'
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् । पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam | purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ ||
हिंदी अर्थ 'यहाँ से कुछ ही दूर कंद-मूल-फलों से भरा एक सुंदर वन है। मैं अपने साथियों के साथ फिर से वहाँ अपने पुराने आश्रम में जाकर रहूँगा।'
English meaning 'Not far from here is a lovely forest rich in roots and fruits. I will go back with my followers to my old hermitage there.'
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते । सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate | sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate ||
हिंदी अर्थ 'तात, खर शीघ्र ही आपके विरुद्ध भी अनुचित कार्य करेगा। यदि आपकी इच्छा हो तो हमारे साथ यहाँ से चलिए।'
English meaning 'Dear one, Khara will soon act wrongly against you too. If you are so minded, come with us from here.'
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव । समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥
sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava | samarthasyāpi hi sato vāso duḥkhamihādya te ||
हिंदी अर्थ 'राघव, आपके साथ पत्नी हैं, इसलिए सदा संकट की आशंका है; आप समर्थ हैं, फिर भी अब यहाँ रहना आपके लिए दुःखदायी होगा।'
English meaning 'Raghava, since you have your wife with you, there is always danger; though you are able, living here now will bring you sorrow.'
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम् । न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥
ityuktavantaṃ staṃrāma rājaputrastapasvinam | na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam ||
हिंदी अर्थ जाने को उत्सुक तपस्वी के ऐसा कहने पर राजकुमार राम किसी उत्तर से उन्हें रोक नहीं सके।
English meaning When the ascetic, eager to go, had spoken thus, Prince Rama could not hold him back with any reply.
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् । स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह ॥
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam | sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatissaha ||
हिंदी अर्थ राघव का अभिनंदन करके, विदा लेकर और उन्हें आश्वस्त करके कुलपति अपने कुलों के साथ आश्रम छोड़कर चले गए।
English meaning Greeting Raghava, taking leave and reassuring him, the head of the community left the hermitage with the families.
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् । सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥
rāmaḥ saṃsādya ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmātkulapatimabhivādya ṛṣim | samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede ||
हिंदी अर्थ राम ने ऋषिगणों को कुछ दूर तक पहुँचाया, कुलपति को प्रणाम किया, और प्रसन्न ऋषियों की अनुमति तथा उपदेश पाकर रहने के लिए अपने पवित्र निवास लौट आए।
English meaning Rama followed the hosts of sages some way from that place, bowed to the head of the community, and, permitted and instructed by the pleased sages, returned to his holy dwelling to live there.
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः । राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः ॥
āśramamṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapina jahau sa rāghavaḥ | rāghavaṃ hi satatamanugatā stāpasāścārṣacarita dhṛtaguṇāḥ ||
हिंदी अर्थ प्रभु राघव ने ऋषियों से रिक्त उस आश्रम को क्षण भर के लिए भी नहीं छोड़ा, क्योंकि ऋषियों के आचरण के गुणों को धारण करने वाले तपस्वी सदा राघव का अनुसरण करते थे।
English meaning Lord Raghava did not leave that hermitage, emptied of sages, even for a moment, for ascetics who held to the virtues of the sages' way always followed Raghava.