Hanuman Tells Bharata Everything

बहूनिनामवर्षाणिगतस्यसुमहद्वनम् ।
शृणोम्यहंप्रीतिकरंममनाथस्यकीर्तनम् ॥

bahūnināmavarṣāṇigatasyasumahadvanam |
śṛṇomyahaṃprītikaraṃmamanāthasyakīrtanam ||

कल्याणीबतगाथेयंलौकिकीप्रतिभातिमे ।
एतिजीवन्तमानन्दोनरंवर्षशतादपि ॥

kalyāṇībatagātheyaṃlaukikīpratibhātime |
etijīvantamānandonaraṃvarṣaśatādapi ||

राघवस्यहरीणां च कथमासीत्समागमः ।
कस्मिन् देशेकिमाश्रित्यतत्त्वमाख्याहिपृच्छतः ॥

rāghavasyaharīṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ |
kasmin deśekimāśrityatattvamākhyāhipṛcchataḥ ||

स पृष्टोराजपुत्रेणबृश्यांसमुपवेशितः ।
आचचक्षेततस्सर्वंरामस्यचरितंवने ॥

sa pṛṣṭorājaputreṇabṛśyāṃsamupaveśitaḥ |
ācacakṣetatassarvaṃrāmasyacaritaṃvane ||

यथाप्रव्राजितोरामोमातुर्दत्तौवरौतव ।
यथापुत्रशोकेनराजादशरथोमृतः ।
यथादूतैस्त्वमानीतस्तूर्णंराजगृहात्प्रभो ।
त्वयायोध्यांप्रविष्टेनयथाराज्यं न चेप्सितम् ।
चित्रकूटगिरिंगत्वाराज्येनामित्रकर्शनः ।
निमन्त्रितस्त्वयाभ्राताधर्ममाचरतासताम् ।
स्थितेनराज्ञोवचनेयथाराज्यंविसर्जितम् ।
आर्यस्यमादुकेगृह्ययथासिपुनरागतः ।
य ।
सर्वमेतन्महाबाहोयथावद्विदितंतव ।
त्वयिप्रतिप्रयातेतुयद्वृत्तंतन्निबोधमे ॥

yathāpravrājitorāmomāturdattauvarautava |
yathāputraśokenarājādaśarathomṛtaḥ |
yathādūtaistvamānītastūrṇaṃrājagṛhātprabho |
tvayāyodhyāṃpraviṣṭenayathārājyaṃ na cepsitam |
citrakūṭagiriṃgatvārājyenāmitrakarśanaḥ |
nimantritastvayābhrātādharmamācaratāsatām |
sthitenarājñovacaneyathārājyaṃvisarjitam |
āryasyamādukegṛhyayathāsipunarāgataḥ |
ya |
sarvametanmahābāhoyathāvadviditaṃtava |
tvayipratiprayātetuyadvṛttaṃtannibodhame ||

अपयातेत्वयितदासमुद्भ्रान्तमृगद्विजम् ।
परिध्युनमिवात्यर्थंतद्वनंसमपद्यत ॥

apayātetvayitadāsamudbhrāntamṛgadvijam |
paridhyunamivātyarthaṃtadvanaṃsamapadyata ||

तदथस्तिमृदितंघोरंसिंहव्याघ्रमृगाकुलम् ।
प्रविवेशाथविजनं स महद्दण्डकावनम् ॥

tadathastimṛditaṃghoraṃsiṃhavyāghramṛgākulam |
praviveśāthavijanaṃ sa mahaddaṇḍakāvanam ||

तेषांपुरस्ताद्भलवान् गच्छतांगहनेवने ।
विनदन् सुमहानादंविराधःप्रत्यदृश्यत ॥

teṣāṃpurastādbhalavān gacchatāṃgahanevane |
vinadan sumahānādaṃvirādhaḥpratyadṛśyata ||

तमुत्क्षिप्यमहानादमूर्ध्वबाहुमधोमुखम् ।
निखातेप्रक्षिपन्तिस्मवदन्तमिवकुञ्जरम् ॥

tamutkṣipyamahānādamūrdhvabāhumadhomukham |
nikhāteprakṣipantismavadantamivakuñjaram ||

तत्कृत्वादुष्करंकर्मभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
सायाह्नेशरभङ्गस्यरम्यमाश्रममीयतुः ॥

tatkṛtvāduṣkaraṃkarmabhrātaraurāmalakṣmaṇau |
sāyāhneśarabhaṅgasyaramyamāśramamīyatuḥ ||

शरभङ्गेदिवंप्राप्तेरामस्सत्यपराक्रमः ।
अभिवाद्यमुनीन्सर्वान्जनस्थानमुपागमत् ॥

śarabhaṅgedivaṃprāpterāmassatyaparākramaḥ |
abhivādyamunīnsarvānjanasthānamupāgamat ||

ततःपश्चाच्छूर्पणखानामरामपार्शमुपागता ।
ततोरामेणसन्दिष्टोलक्ष्मणस्सहसोत्थितः ।
प्रगृह्यखङ्गंचिच्छेदकर्णनासेमहाबलः ॥

tataḥpaścācchūrpaṇakhānāmarāmapārśamupāgatā |
tatorāmeṇasandiṣṭolakṣmaṇassahasotthitaḥ |
pragṛhyakhaṅgaṃcicchedakarṇanāsemahābalaḥ ||

चतुर्दशसहस्राणिजनस्तान्निवासिनाम् ।
हतानिवसतातत्रराघवेणमहात्मना ॥

caturdaśasahasrāṇijanastānnivāsinām |
hatānivasatātatrarāghaveṇamahātmanā ||

एकेनसहसङ्गम्यरामेणरणमूर्धनि ।
अह्नश्चतुर्थभागेननिःशेषाराक्षसाःकृताः ॥

ekenasahasaṅgamyarāmeṇaraṇamūrdhani |
ahnaścaturthabhāgenaniḥśeṣārākṣasāḥkṛtāḥ ||

मबलामहावीर्यास्तपसोविघ्नकारिणः ।
निहताराघवेणाजौदण्डकारण्यवासिनः ॥

mabalāmahāvīryāstapasovighnakāriṇaḥ |
nihatārāghaveṇājaudaṇḍakāraṇyavāsinaḥ ||

राक्षसाश्चविनिष्पिष्टाःखरश्चनिहतोरणे ।
दूषणंचाग्रतोहत्वात्रिशिरास्तदनन्तम् ॥

rākṣasāścaviniṣpiṣṭāḥkharaścanihatoraṇe |
dūṣaṇaṃcāgratohatvātriśirāstadanantam ||

तस्तेनार्दिताबालारावणंसमुपागता ।
रावणानुचरोघोरोमारीचोनामराक्षसः ।
लोभयामासवैदेहींभूत्वारत्नमयोमृगः ॥

tastenārditābālārāvaṇaṃsamupāgatā |
rāvaṇānucaroghoromārīconāmarākṣasaḥ |
lobhayāmāsavaidehīṃbhūtvāratnamayomṛgaḥ ||

साराममब्रवीदृष्टवावैदेसीगृह्यतामिति ।
अयंमनोहरःकान्तआश्रमोनोभविष्यति ॥

sārāmamabravīdṛṣṭavāvaidesīgṛhyatāmiti |
ayaṃmanoharaḥkāntaāśramonobhaviṣyati ||

ततोरामोधनुष्पाणिर्मृगंतमनुधावति ।
स तंजघानधावन्तंशरेणानतपर्वणा ॥

tatorāmodhanuṣpāṇirmṛgaṃtamanudhāvati |
sa taṃjaghānadhāvantaṃśareṇānataparvaṇā ||

अथसौम्य दशग्रीवोमृगंयातेतुराघवे ।
लक्ष्मणेचापिनिष्क्रान्तेप्रविवेशाश्रमंतदा ॥

athasaumya daśagrīvomṛgaṃyāteturāghave |
lakṣmaṇecāpiniṣkrāntepraviveśāśramaṃtadā ||

जग्राहतरसासीतांग्रहःखेरोहिणीमिव ।
त्रातुकामंततोयुद्धेहत्वागृध्रंजटायुषम् ।
प्रगृह्यसहसासीतांजगामाशु स राक्षसः ॥

jagrāhatarasāsītāṃgrahaḥkherohiṇīmiva |
trātukāmaṃtatoyuddhehatvāgṛdhraṃjaṭāyuṣam |
pragṛhyasahasāsītāṃjagāmāśu sa rākṣasaḥ ||

तस्त्वद्भुतसङ्काशास्स्थिताःपर्वतमूर्धनि ।
सीतांगृहीत्वागच्छन्तंवानराःपर्वतोपमाः ।
ददृशुर्मिस्मिताकारारावणंराक्षसाधिपम् ॥

tastvadbhutasaṅkāśāssthitāḥparvatamūrdhani |
sītāṃgṛhītvāgacchantaṃvānarāḥparvatopamāḥ |
dadṛśurmismitākārārāvaṇaṃrākṣasādhipam ||

ततशीघ्रतरंगत्वातद्विमानंमनोजवम् ।
आरुह्यसहवैदेह्यापुष्पकं स महाबलः ।
प्रविवेशतदालङ्कांरावणोराक्षसेश्वरः ॥

tataśīghrataraṃgatvātadvimānaṃmanojavam |
āruhyasahavaidehyāpuṣpakaṃ sa mahābalaḥ |
praviveśatadālaṅkāṃrāvaṇorākṣaseśvaraḥ ||

तांसुवर्णपरिष्कारेशुभेमहतिवेश्मनि ।
प्रवेश्यमैथिलींवाक्यैस्सान्त्वयामासरावणः ॥

tāṃsuvarṇapariṣkāreśubhemahativeśmani |
praveśyamaithilīṃvākyaissāntvayāmāsarāvaṇaḥ ||

तृणवद्भाषितंतस्यतं च नैरृतपुङ्गवम् ।
अचिन्तयन्तीवैदेहीह्यशोकवनिकांगता ॥

tṛṇavadbhāṣitaṃtasyataṃ ca nairṛtapuṅgavam |
acintayantīvaidehīhyaśokavanikāṃgatā ||

न्यवर्तततदारामोमृगंहत्वातदावने ।
निवर्तमानःकाकुत्स्थोदृष्टवागृध्रं स विव्यथे ।
गृध्रंहतंतदादृष्टवारामःप्रियतरंपितुः ॥

nyavartatatadārāmomṛgaṃhatvātadāvane |
nivartamānaḥkākutsthodṛṣṭavāgṛdhraṃ sa vivyathe |
gṛdhraṃhataṃtadādṛṣṭavārāmaḥpriyataraṃpituḥ ||

मार्गमाणस्तुवैदेहींराघवंसहलक्ष्मणः ।
गोदावरीमन्वचरद्वनोद्धेशांश्चपुष्पितान् ॥

mārgamāṇastuvaidehīṃrāghavaṃsahalakṣmaṇaḥ |
godāvarīmanvacaradvanoddheśāṃścapuṣpitān ||

आसेदतुर्महारण्येकबन्धंनामराक्षसम् ।
ततःकबन्दवचनाद्रामस्सत्यपराक्रमः ।
ऋष्यमूकगिरिंगत्वासुग्रीवेणसमागतः ॥

āsedaturmahāraṇyekabandhaṃnāmarākṣasam |
tataḥkabandavacanādrāmassatyaparākramaḥ |
ṛṣyamūkagiriṃgatvāsugrīveṇasamāgataḥ ||

तयोस्समागमःपूर्वंप्रीत्यहार्दोव्यजायत ।
भ्रात्रानिरस्तःक्रुद्धेनसुग्रीवोवालिनापुरा ।
इतरेतरसंवादात्प्रगाढःप्रणयस्तयोः ॥

tayossamāgamaḥpūrvaṃprītyahārdovyajāyata |
bhrātrānirastaḥkruddhenasugrīvovālināpurā |
itaretarasaṃvādātpragāḍhaḥpraṇayastayoḥ ||

रामस्स्वबाहुवीर्येणस्वराज्यंप्रत्यपादयत् ।
वालिनंसमरेहत्वामहाकायंमहाबलम् ॥

rāmassvabāhuvīryeṇasvarājyaṃpratyapādayat |
vālinaṃsamarehatvāmahākāyaṃmahābalam ||

सुग्रीवस्स्थापितोराज्येसहितस्सर्ववानरैः ।
रामायप्रतिजानीतेराजपुत्य्रास्तुमार्गणम् ॥

sugrīvassthāpitorājyesahitassarvavānaraiḥ |
rāmāyapratijānīterājaputyrāstumārgaṇam ||

अदिष्टावानरेन्द्रेणसुग्रीवेणमहात्मना ।
दशकोट्यःप्लवङ्गानांसर्वाःप्रस्थापिताःदिशः ॥

adiṣṭāvānarendreṇasugrīveṇamahātmanā |
daśakoṭyaḥplavaṅgānāṃsarvāḥprasthāpitāḥdiśaḥ ||

तेषांनोविप्रनष्टानांविन्ध्येपर्वतसत्तमो ।
भृशंशोकानितप्तानांमहान्कालो त्यवर्तत ॥

teṣāṃnovipranaṣṭānāṃvindhyeparvatasattamo |
bhṛśaṃśokānitaptānāṃmahānkālo tyavartata ||

भ्रातातुगृध्रराजस्यसम्पातिर्नामवीर्यवान् ।
समाख्यातिस्मवसतींसीतांरावणमन्दिरे ॥

bhrātātugṛdhrarājasyasampātirnāmavīryavān |
samākhyātismavasatīṃsītāṃrāvaṇamandire ||

सोहंदुःखपरीतानांदुःखंतद् ज्ञातीनांनुदन् ।
आत्मवीर्यंसमास्थाययोजनानांशतंप्लुतः ॥

sohaṃduḥkhaparītānāṃduḥkhaṃtad jñātīnāṃnudan |
ātmavīryaṃsamāsthāyayojanānāṃśataṃplutaḥ ||

तत्राहमेकामद्राक्षमशोकवनिकांगताम् ।
कौशेयवस्त्रांमलिनांनिरनन्दांदृढव्रताम् ॥

tatrāhamekāmadrākṣamaśokavanikāṃgatām |
kauśeyavastrāṃmalināṃniranandāṃdṛḍhavratām ||

तयासमेत्यविधिवत् पृष्टवासर्वमनिन्दिताम् ।
अभिज्ञानंमयादत्तंरामनामाङ्गुलीयकम् ॥

tayāsametyavidhivat pṛṣṭavāsarvamaninditām |
abhijñānaṃmayādattaṃrāmanāmāṅgulīyakam ||

अभिज्ञानंमणिंलब्द्वाचरितार्धो हमागतः ।
मया च पुनरागम्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अभिज्ञानंमयादत्तमर्चिष्मान् स महामणिः ॥

abhijñānaṃmaṇiṃlabdvācaritārdho hamāgataḥ |
mayā ca punarāgamyarāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
abhijñānaṃmayādattamarciṣmān sa mahāmaṇiḥ ||

श्रुत्वातांमैथिलींरामस्त्वाशशंसे च जीवितम् ।
जीवितान्तमनुप्राप्तःपीत्वामृतमिवातुरः ॥

śrutvātāṃmaithilīṃrāmastvāśaśaṃse ca jīvitam |
jīvitāntamanuprāptaḥpītvāmṛtamivāturaḥ ||

उद्योजयिष्यन्नुद्योगंदध्रेकामंवधेमनः ।
जिघांसुरिवलोकान्तेसर्वान्लोकान्विभावसुः ॥

udyojayiṣyannudyogaṃdadhrekāmaṃvadhemanaḥ |
jighāṃsurivalokāntesarvānlokānvibhāvasuḥ ||

ततस्समुद्रमासाद्यनलंसेतुमकारयत् ।
अतरत्कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना ॥

tatassamudramāsādyanalaṃsetumakārayat |
ataratkapivīrāṇāṃ vāhinī tena setunā ||

प्रहस्तम्वधीन्नीलःकुम्भकर्णंतुराघवः ।
लक्ष्मणोरावणसुतंस्वयंरामस्तुरावणम् ॥

prahastamvadhīnnīlaḥkumbhakarṇaṃturāghavaḥ |
lakṣmaṇorāvaṇasutaṃsvayaṃrāmasturāvaṇam ||

सशक्रेणसमागम्ययमेनवरुणेन च ।
महेश्वरस्वयंभूभ्यां तथा दशरथेन च ।
तैश्चदत्तवर्श्रीमानृषिभिश्चसमागतैः ।
सुरर्षिभिश्चकाकुत्स्थोवरान्लेभेपरन्तपः ॥

saśakreṇasamāgamyayamenavaruṇena ca |
maheśvarasvayaṃbhūbhyāṃ tathā daśarathena ca |
taiścadattavarśrīmānṛṣibhiścasamāgataiḥ |
surarṣibhiścakākutsthovarānlebheparantapaḥ ||

सतुदत्तवरःप्रीत्यावानरैश्चसमागतः ।
पुष्पकेनविमानेनकिष्किनष्धामभ्युपागमत् ॥

satudattavaraḥprītyāvānaraiścasamāgataḥ |
puṣpakenavimānenakiṣkinaṣdhāmabhyupāgamat ||

तंगङ्गांपुनारासाद्यवसन्तंमुनिसन्निधौ ।
अविघ्नंपुष्ययोगेनश्वोरामंद्रष्टुमर्हसि ॥

taṃgaṅgāṃpunārāsādyavasantaṃmunisannidhau |
avighnaṃpuṣyayogenaśvorāmaṃdraṣṭumarhasi ||